Familie Starobinsky

Starobin is vandaag een bescheiden stadje in de regio Minsk, ten zuiden van Sloutsk. In de negentiende eeuw behoorde het tot de Bevolkingszone, dit enorme territoriale reserve waar het Russische Keizerrijk zijn Joodse onderdanen opsloeg. Zoals honderden andere Wit-Russische stadjes herbergde het een talrijke Joodse gemeenschap, vaak in de meerderheid in het stedelijke weefsel zelf. De keizerselijke volkstelling van 1897 bevestigt de omvang van deze aanwezigheid: landelijk gezien vormden Joden in alle steden en dorpen van Wit-Rusland een belangrijk deel van de bevolking, en hun aantal in Wit-Rusland bleef groeien: zij waren met 725 548 in 1897.

Uit deze gemeenschap ontleent de dynastie Starobinsky haar naam. De toponymische patroniem op -ski, aangevend iemand afkomstig uit het shtetl Starobin, berust op een goed vastgesteld mechanisme: in de cultuur van de stadjes definieerde het individu zich allereerst door zijn/haar herkomstgemeenschap, en de plaatsnaam werd identiteitsteken zodra men deze elders droeg. Het recente historisch onderzoek heeft ons beeld van deze stadjes aanzienlijk vernieuwd. Ver van de clichématige armoedzaligheid of nostalgie, was het shtetl rond de achttiende en negentiende eeuw een dicht en actief economisch organisme [Yohanan Petrovsky-Shtern, The Golden Age Shtetl]. Het was een wereld van ambachtslieden, kooplieden, rondreizende handelaren en geleerden, waar de markteconomie samen werkte met een intens religieus en gemeenschappelijk leven [Antony Polonsky, Polin, vol. 17 — The Shtetl: Myth and Reality].

Deze economie had een ethische dimensie. De talmoedische traditie gebood dat de gemeenschap voor de armen zorgde, wezen uithuwelijkte, gevangenen vrijkocht, de melamed en de arts onderhield. Het shtetl functioneerde dus als een matrix van tsedaka — deze rechtvaardigheid-liefdadigheid die in het Joodse denken geen facultatieve aalmoes is maar een verplichting van rechtswege. Het Joodse stadje van Polen en Wit-Rusland was in zijn dagelijkse werkelijkheid de plaats waar zowel de religieuze traditie als de eerste kiem van moderniteit werden overgedragen [Rachel Ertel, Le Shtetl. La bourgade juive de Pologne, de la tradition à la modernité]. Het is in dit evenwicht tussen studie, arbeid en zorg voor de ander dat de dynastie Starobinsky wortelt, ook al blijven de namen van haar leden voor deze eeuw voor ons, gezien de toestand van de toegankelijke archieven, onbekend.

De Starobinsky's in de regio Minsk en Sloutsk situeren, betekent hen inschrijven in een precieze ruimte van de joodse geestelijke geografie: het historische Litouwen, thuisland van het jodendom mitnaged, tegenstander van het chassidisme en onbuigzame bewaarder van de voorrang van studie. Sloutsk zelf was in de 19de en begin 20ste eeuw een befaamd centrum van talmoedische leven, voorzien van een eersteklas jeshiva. In dit universum werd de waardigheid van een man minder gemeten naar zijn fortuin dan naar zijn kennis van de Thora, en de arme geleerde was, in de waarderingshiërarchie, de onwetende koopman de baas.

Deze ethos wortelt in de lange geschiedenis van het middeleeuwse Ashkenaz, waarvan hedendaagse wetenschap de intellectuele diepte heeft aangetoond. De rabbijnse cultuur van het middeleeuwse Ashkenaz was een geleerdentonderneming van uitzonderlijke continuïteit, waarin de studie van de Talmud en de uitwerking van de halakha zowel het denken als het sociale leven structureerden [Ephraim Kanarfogel, The Intellectual History and Rabbinic Culture of Medieval Ashkenaz]. Vroomheid was daar niet alleen een zaak van alleen speculatie, maar van concrete gehoorzaamheid, verweven in het dagelijks leven van mannen en vrouwen [Elisheva Baumgarten, Practicing Piety in Medieval Ashkenaz]. De gemeenschappen vormden zich rond het heilige, stellende de trouw aan de Wet als cement van de gemeenschappelijke band [Jeffrey R. Woolf, The Fabric of Religious Life in Medieval Ashkenaz].

Van deze lange keten was het Lite van de 18de en 19de eeuw de strenge erfgenaam. De intellectuele wereld die zich daar voortplant, had door de eeuwen heen de halakhische schrijven weten aan te passen aan de veranderingen van de samenlevingen — zoals blijkt uit het traject van het joodse juridische denken van het ene centrum naar het andere van Europa [Maoz Kahana, From Prague to Pressburg], en zoals de grote synthesen van de ashkenazische rabbijnse geschiedenis getuigen [Haym Soloveitchik, Collected Essays, Volume II]. Dit is de cultus van de studie — deze overtuiging dat een tekst ontleden een vorm van gebed is — die de Starobinsky-familie als erfenis ontving. Men weet niet, wegens gebrek aan naamkennige archieven, of haar voorouders rabbijnen, kooplieden of ambachtslieden waren; maar het milieu dat hen vormde, maakte van intelligentie een deugd, en deze aanleg zou, bij haar nakomelingen, nieuwe voorwerpen vinden zonder van aard te veranderen.

Het eerste lid van de lineage dat het archief ons met helderheid terugeeft is Aron Starobinski. Geboren in 1893, belichaamt hij de generatie van de drempel: degenen die, geboren in de sfeer van de traditionele wereld, kozen voor de weg van moderne studies en daarvoor moesten uitwijken. De oorzaak van dit vertrek is een gedocumenteerd en pijnlijk historisch feit: de numerus clausus en de antisemitische verboden die Joden de toegang tot universiteiten van het Russische Rijk sloten. In 1913 emigreerde Aron Starobinski, vader van Jean, jong en alleen naar Genève, omdat de universiteit van Warschau de Jood in hem niet toestond zich in te schrijven aan de medische faculteit. De familie, zoals Geneefse bronnen berichten, was afkomstig van Poolse Joden die waren gevlucht voor de antisemitische wetten die hun toegang tot medische studies verboden.

De loopbaan is die van duizenden jonge Joden uit de Pale of Settlement die in de Belle Époque naar Swiss, Duitse of Franse universiteiten gingen om kennis te verwerven die hun vaderland hun weigerde. Genève, met zijn open medische faculteit en zijn traditie van gastvrijheid, werd een van de hoofdsteden van deze studierijke diaspora. Aron voltooide er zijn studies en werd arts. De gezaghebbende catalogi van bibliotheken duiden hem precies aan als Aron Starobinski (1893-1965), arts en essayist; zijn vrouw, Szajndla Starobinska Frydman, was ook arts [IdRef ; Persée].

Er is, in deze dubbele medische roeping van het stichtende paar, een betekenisvolle verplaatsing van de voorouderlijke deugd. De zorg voor de ander, de refoua, zet in de seculiere orde het gebod voort om het leven te behouden; de Joodse arts van de diaspora herhaalt, onder de witte jas, het onheugs gebaar van de gemeenschap die haar rofé onderhield. En het schrijven van Aron — want hij was ook essayist — kondigt al de literaire roeping van de zoon aan: in dit huis gingen geneeskunde en letteren samen, als twee manieren om zich over de menselijke toestand te buigen. De ballingschap was hier niet alleen verlies: zij was de voorwaarde voor een heroprichting, de gelegenheid voor een familie om haar intellectuele erfgoed in de taal en de instellingen van het Westen om te zetten.

Uit dit huis van uitgeweken artsen werd, op 17 november 1920 in Genève, hij geboren die de naam Starobinski aan het firmament van de Europese cultuur zou dragen: Jean Starobinski. Geboren op 17 november 1920 in Genève, stamde Jean Starobinski af van een familie van Poolse Joden die waren gevlucht voor de antisemitische wetten die hen de toegang tot medische studies ontzegden; hij groeide op in een huis waar men net zo goed Russisch sprak als Duits of Frans, samen met kunstenaars en musici die er op bezoek kwamen. Al van kinds af aan maakte hij kennis met het werk van Rousseau, dat het grote werkterrein van zijn leven zou worden.

Trouw aan de erfenis van zijn vader en aan zijn eigen roeping volgde hij een dubbele studie: klassieke letteren en geneeskunde. Als coassistent klinisch, vervolgens als criticus en historicus van ideeën, weigerde hij lichaam en geest, medisch weten en literair weten te scheiden — een dualiteit die hij in een uniek werk zou doen opgaan. Zijn grote werken, waaronder La Transparence et l'obstacle gewijd aan Rousseau, plaatsten hem als een der voornaamste figuren van de School van Genève en van de Europese kritiek van de twintigste eeuw. Wereldwijd erkend, was hij eredoctor van vele Europese en Amerikaanse universiteiten, en werd hij geprezen door de grootste schrijvers van zijn tijd, zoals Yves Bonnefoy en Michel Butor.

Het werk van Jean Starobinski, verzameld in de corpusverzamelingen, getuigt van de bestendigheid van dit project. In L'Encre de la mélancolie traceert hij de duizendjarige geschiedenis van een humeur uit, van antieke geneeskunde tot moderne literatuur, stellende medische eruditie samen met tekstanalyse. In Action et réaction voert hij een van deze grote onderzoeken in historische semantiek uit, voortkomend uit de traditie van Leo Spitzer, volgend de wandeling van een woorpaar door wetenschappen en letteren. Ten slotte brengt La Beauté du monde, samengesteld onder leiding van Martin Rueff, zijn studies over literatuur en kunsten samen en ontvouwt zijn kardinale overtuiging: dat aandacht voor schoonheid een vorm van kennis en erkenning van de wereld is.

Men moet meten hoeveel dit werk in diepte te danken heeft aan de gedachtenis van Israël. De onderzoekende blik die Jean Starobinski op teksten werpt — deze geduldige lectuur, attent op zowel de letter als op de verborgen zin — verlengt, in de wereldlijke orde, het gebaar van de talmudische commentator. Wat zijn voorouders uit de Lite op de pagina van de Talmoed beoefenden, beoefent hij op Rousseau, Montaigne of Baudelaire: dezelfde eerbied voor de tekst, dezelfde zekerheid dat waarheid wordt veroverd door nauwkeurige interpretatie. De liefde voor studie, de hoogste der intellectuele deugden van het jodendom, heeft hier haar wereldlijke vervulling gevonden — niet verraden, maar universaliseerd. Zijn dood in Genève liet een werk na dat geheel gericht was op deze onderneming van geduldig ophelderen van de mens en zijn creaties.

De geschiedenis van de lineage stopt niet met Jean. Zijn zoon, Georges Starobinski, geboren in 1961, zet op zijn eigen manier de familiale alliantie van kennis en kunst voort. De gezagsvoerders catalogussen duiden hem aan als Georges Starobinski (1961-....), musicoloog, pianist. Aldus, van generatie op generatie, verandert de vocatie van object zonder van zin te veranderen: na de geneeskunde van de grootvader en de literaire kritiek van de vader, de musicologie en pianobeoefening van de kleinzoon.

Hierin herkent men een constant kenmerk van de geschiedenis van geleerde families van de Asjkenazische diaspora: transmissie is geen herhaling, maar metamorfose van deugd. Wat het Geneefse huis had gekweekt — deze porositeit tussen disciplines, deze gastvrijheid aan kunstenaars en musici wier gezelschap Jean zich herinnerde zijn jeugd te hebben bevolkt — sedimenteert zich in erfelijke dispositie. Muziek, bij de kleinzoon, is geen verlating van de letter: zij is er een andere vorm van, de lezing van een partituur die het lezen van een tekst verlengt.

Deze continuïteit illustreert een discrete maar essentiële waarde van Joodse herinnering: intergenerationele trouw, de dor le-dor, deze transmissie « van generatie op generatie » die van elke nakomeling een schakel van een keten maakt. Zonder erkende rabbijnse dynastie, zonder prestige lineage in de oude zin, vormen de Starobinsky toch een lineage in de sterkste zin — een transmissieketen waar ieder ontvangt en doorgeeft, waar de ballingschap van de voorvader zich bekeerd in inwortelding in cultuur, en waar kennis het onvervreemdbare goed blijft dat geen antisemitische wet kon confisqueren.

Aan het einde van deze reis tekent zich een coherent beeld af, ondanks geografische breuken en taalwisselingen. De familie Starobinsky is ontstaan uit een adres — Starobin, in het gouvernement Minsk —, heeft zich losgerukt van haar land onder druk van keizerlijke verboden, en heeft zich opnieuw gevestigd in Genève in de orde van de moderne kennis. Van het Litouwse dorpje tot de Republiek der Letteren, de constante is nooit veranderd: het geloof dat studie de meest nobele van alle menselijke activiteiten is en dat aandachtig lezen een vorm van trouw is.

Het is dus de liefde voor studie en kennis, onlosmakelijk verbonden met zorg voor de ander, die deze familie, boven alle andere deugden, het beste heeft uitgedrukt. Bij de arts Aron, gedwongen tot ballingschap om zijn geneeskundig ambacht te leren; bij zijn echtgenote Szajndla, zelf ook arts; bij Jean, die geneeskunde en kritiek in dezelfde meditatie over de menselijke toestand verenigt; bij Georges, die de hermeneutische eisheid in de muziek voortzet — het is altijd dezelfde deugd die zich overdraagt, die de Lite van de jesjiwa's naar haar hoogtepunt had gebracht en die de Talmud boven alle anderen stelde. Door het heilige studium in het profane studium over te zetten zonder de gloed te verliezen, hebben de Starobinsky's één van de schoonste triomfen van de moderne Joodse cultuur belichaamd: die van een traditie die, uit haar land verdreven, van de geest haar ware vaderland maakt. Daarin sluit hun bijzondere lot aan bij de collectieve herinnering van Israël, dat volk dat door twintig eeuwen verstrooiing heen van het Boek de plaats van haar voortbestand heeft gemaakt.