Familie Sperling

Zakhor – Het geslachtsnaam Sperling

Om het geslachtsnaam Sperling te begrijpen, moet je eerst begrijpen dat het niet altijd heeft bestaan. In de middeleeuwse wereld van Ashkenaz — die Duitssprekende ruimte aan de Rijn, in Frankenland en Zwaben waar het Duitse jodendom zich vormde —, droegen Joden meestal geen erfelijke familienamen. Men was zoon van zijn vader: Jitschak zoon van Meïr, Meïr zoon van Baruch. De vaste, erfelijke naam zou laat komen, en vaak door administratieve dwang.

Deze wereld vóór het geslachtsnaam was die van heilige gemeenschappen, de qehillot, waarvan historici de religieuze dichtheid en sociale samenhang hebben aangetoond. De onderzoeken van Jeffrey R. Woolf over het religieuze leven van het middeleeuwse Ashkenaz beschrijven gemeenschappen die trouw aan de Wet en collectieve organisatie tot de kern van hun bestaan maakten. Elisheva Baumgarten heeft aangetoond hoeveel dagelijkse vroomheid daar ieders zaak was — mannen en vrouwen, geleerden en nederigen —, een naleving beleefd in alledaagse gebaren zowel als in studie. Het is in deze voedingsbodem dat families, eeuwen later, namen zouden krijgen naar vogels, steden of deugden.

Dean Phillip Bell, onderzoeker van Joodse en christelijke identiteiten in Duitsland van de 15de eeuw, herinnerde aan de fragiliteit van deze gemeenschappen, opgesloten tussen economische inbedding en dreiging van regelmatige uitwijzing. De muis, een vogel die onder andermans dakken nistelt en die de minste storm kan verjagen, biedt hier een onbedoeld maar juist beeld van de toestand van Ashkenazi-Joden: aanwezig, nuttig, vertrouwd — en nooit helemaal thuis. De waarde die deze periode het hoogst stelde is deelname aan het collectieve leven: in een vijandig wordende wereld was overleven nooit individueel maar gemeenschappelijk, en het is deze solidariteit die de herinnering van Israël bewaart van het middeleeuwse Ashkenaz.

De joodse familienaam vast, op Duitse grond, is grotendeels het product van een politieke geschiedenis: die van de staten die, op de grens van de achttiende en negentiende eeuw, van Joden eisten dat zij erfelijke familienamen naar Europees model aannamen. Het is de grote beweging beschreven door Andreas Reinke in zijn geschiedenis van de Joden van Duitsland, waar emancipatie en administratief toezicht hand in hand gaan. Amos Elon heeft deze periode prachtig weergegeven waarin de Duitse Jood werd bevolen « burger » te worden terwijl hij gemarkeerd bleef — de nieuwe naam was zowel toegangssleutel tot de samenleving als zegel van controle.

Het is in deze context dat duizenden families namen ontvingen, kozen of zich zagen opleggen die ontleend waren aan de natuur, ambachten, plaatsen. De naam Sperling behoort tot deze categorie die de joodse lexicografie « kunstmatige » namen noemt — niet geërfd van een voorouder, maar gevormd naar een gewoon woord. Het standaardwerk in deze materie blijft het monumentale oeuvre van Alexander Beider en Lars Menk, wier woordenboeken van joodse achternamen uit Oost-Europa en Judendduits de typologie en oorsprong van deze namen hebben vastgesteld [Beider ; Menk, Avotaynu]. Tot deze autoriteit moet men zich wenden voor elk serieus onderzoek: de joodse Sperling is een naam van de administratieve moderniteit evenzeer als een erfenis.

Men kan hier een vruchtbare spanning meten. De naam werd vaak ondergaan; maar « mus » ontvangen in plaats van een vernederend bijnaam — want ambtenaren deelden minachtende uit — kon voort uit keuze, soms betaald, soms onderhandeld. De mus kiezen was, bewust of niet, het opeisen van een bescheidenheid die niets van onderwerping heeft: in de Hebreeuwse Bijbel is de tsippor, de vogel, degene die aan de jagers-fuik ontsnapt (Ps 124,7). De lignée Sperling schrijft zich aldus in het groot verhaal van de Duitse joodse emancipatie, dat moment waarop een volk zich een naam moest geven om de moderne Geschiedenis binnen te treden.

De achttiende eeuw in Duitsland had voor de Joden een dubbel gezicht. Enerzijds de Joden aan het hof — de Hofjuden — financiers en leveranciers van vorsten, wier snelle opkomst en brutale val belichaamd werden door de figuur van Joseph Süss Oppenheimer, wiens proces en terechtstelling Yair Mintzker heeft nagetekend als een spiegel van Joodse onzekerheid in het hart van de macht zelf. Anderzijds een religieuze wereld van buitengewone intellectuele vitaliteit: die van de rabbijnse tribunalen, van de responsa, van het halakhische schrijven.

Edward Fram heeft, door middel van de dagboeken van het tribunaal van rabbi Hayyim Gundersheim in Frankfurt tussen 1773 en 1794, een uniek venster geopend op deze wereld: die van een dagelijkse Joodse rechtvaardigheid, waar handelgeschillen, huwelijksvragen en erfenisconflicten werden beslist, met de voortdurende zorg om de eeuwige Wet aan de concrete noodzakelijkheden aan te passen. Het is de wereld die een Sperling uit Frankfurt of Fürth zou hebben gekend: die waarin de opvatting van de Joodse Wet, de halakha, werd belefd niet als een keurslijf maar als een kunst van het rechtvaardige leven. Maoz Kahana, nagegaan hoe het rabbijnse denken van Praag naar Pressburg overging, heeft aangetoond hoe het halakhische schrijven zich aanpaste aan een veranderende wereld, tussen trouw en inventiviteit.

Tot op heden verbindt geen document een bepaalde drager van de naam Sperling aan deze tribunalen — eerlijkheid gebiedt dit te zeggen. Maar de naam, Duits en Asjkenazisch, behoort volledig tot dit universum. Daniel Jutte heeft voorts de plaats van Joden in de « economie van het geheim » belicht, makelaars van kennis, recepten en informatie tussen christelijke en Joodse werelden: wederom een discrete economische handeling, vaak als tussenpersoon, die het lot was van veel families die namen droegen als Sperling. De deugd die erdoorheen gloort is die van de gerechtigheid — de tsedeq uitgesproken in het tribunaal — onafscheidelijk, in het Hebreeuws, van liefdadigheid, de tsedaqa.

De naam Sperling bleef niet beperkt tot Duitse landen. Zijn vastgestelde varianten — Шперлинг in Cyrillische letters, שפרלינג in Hebreeuwse letters — getuigen van zijn migratie naar Oost-Europa: het Oostenrijkse Galicië, het Koninkrijk Polen, het Russische Rijk. Dit is de grote beweging van Ashkenazische Joodse bevolkingen, die zich eerst naar het oosten terugtrokken en vervolgens aan het begin van de 19e en 20e eeuw weer naar het westen en Amerika vertrokken.

Dit hoofdstuk behoort tot de doorgegeven herinnering evenzeer als tot het archief, want de registers van deze grensgebieden werden vaak vernietigd of verstrooid. Wat onderzoek echter vaststelt, is het kader: Beider wijdde afzonderlijke woordenboeken aan Joodse achternamen van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, juist omdat dezelfde naam daar verschillende trajecten kon volgen, op verschillende manieren kon worden geschreven en zich daar opnieuw kon wortelen [Beider, Avotaynu]. Een Sperling uit Lemberg (Lviv) en een Sperling uit Berlijn hadden misschien geen gemeenschappelijke voorouder: de naam, kunstmatig, had onafhankelijk aan beide zijden kunnen worden aangenomen.

Deze verspreiding is zelf een belichaamde deugd: die van trouw door ballingschap. De trekkende mus verzaakt niet aan zijn aard door van lucht te veranderen. Ruth Gay toonde in haar historische portret van de Joden van Duitsland aan hoezeer dit volk van provincie naar provincie en van taal naar taal dezelfde kern van kennis, vroomheid en solidariteit met zich mee wist te dragen. Zo werd de naam Sperling, translitereerd in het Hebreeuws en het Russisch, een van de talloze draden waarmee de collectieve herinnering van Israël de Rijn met de Wisła en de Dnjepr verbond.

De negentiende eeuw was voor Duitse Joden de eeuw van de gehoopte, beloofde, uitgestelde en vervolgens gedeeltelijk verworven emancipatie. De revolutie van 1848 vormde het keerpunt. Werner Mosse, Arnold Paucker en Reinhard Rürup hebben aangetoond hoe deze revolutie de Joden in het hart van het Duitse nationale debat plaatste: opgeroepen om burgers te worden, betrokken bij de liberale gevechten, ervoeren zij tegelijk hoop en teleurstelling.

Het was de eeuw waarin families als de Sperling toegang kregen tot beroepen, universiteiten, kunsten en het openbare leven. De naam verschijnt trouwens in moderne biografische naslagwerken: de encyclopedische traditie registreert onder de dragers van de naam figuren uit de Duitse cultuur en sport van de twintigste eeuw, wat getuigt van de volledige en gehele integratie van deze families in de samenleving [Wikipedia]. Deze toegang tot de natie was een werk van kennis — wetenschappelijk, literair, filosofisch — en van participatie in het collectieve leven: Duitse Joden van de negentiende eeuw gaven aan hun vaderland artsen, juristen, muzici, geleerden, in een verhouding zonder weerga ten opzichte van hun aantal.

Andreas Reinke heeft benadrukt hoe deze opgang toch belast bleef door voorbehoud, door een sluimerende antisemitisme die nooit helemaal het zwaard neerlegde. De mus was het huis binnengegaan; het was niet zeker of hij daar bemind was. Maar de verdienste van deze generatie blijft: die van een bijdrage aan het denken en de cultuur zonder voorbehoud aangeboden aan een land dat binnenkort dit vertrouwen zou verraden. De herinnering van Israël bewaart dit moment als dat van een intellectuele vrijgevigheid, een gave gedaan aan Duitsland in naam van een emancipatie die men voor onomkeerbaar hield.

De eeuw die emancipatie had beloofd eindigde in catastrofe. Saul Friedländer heeft in zijn geschiedenis van nazi-Duitsland en de Joden de onverbiddelijke opeenvolging vastgesteld die van wettelijke uitsluiting tot uitroeiing leidde. De Joodse families van Duitsland — die zich tot het einde toe Duits hadden gewaand — werden onteignd, uitgesloten, gedeporteerd, vermoord. Onder de talloze namen die uit de registers waren uitgewist bevonden zich zonder twijfel ook Sperling: de achternaam was te wijd verbreid in de Joods-Duitse wereld om te zijn gespaard.

De eerlijkheid van het Grote Boek vereist dat we dit verlies niet in een opbouwend verhaal veranderen. Er was het zwijgen van de verbrande archieven, de vernietiging van hele gemeenschappen, de onderbreking van transmissieketens. De mus vond dit keer geen dak meer. Friedländer herinnerde eraan dat het een vernietiging was niet alleen van lichamen maar van werelden — van bibliotheken, synagogen's, van kennis die sinds het middeleeuwse Ashkenazi was opgehoopt.

En toch overleefde de naam. Hij overleefde in eerdere emigratie — naar Amerika, Engeland, Palestina —, hij overleefde bij de overlevenden, hij overleefde in de oosterse varianten Шперлинг en שפרלינג. Deze overleving zelf is de ultieme deugd van de lignée: de zorg voor de herinnering, de weigering van uitwissing. Tegenwoordig de naam Sperling dragen is reeds een daad van trouw volbrengen, het geslachtsnaam tot een levend gedenkteken maken. De Joodse traditie noemt dit zakhor — « herdenk » —, en het is in dit gebod dat het lot van de lignée zich het meest innig aansluit bij het collectieve geheugen van Israël.

Wat moet men aan het einde van deze reis onthouden van de familie Sperling? Een naam van bescheidenheid, allereerst: de mus, gekozen of ontvangen, tegen de emblemen van macht. Een geschiedenis van verspreiding vervolgens, van de Rijn tot de Wisła, van Frankfurt tot Lviv, van de Duitse wereld naar de randen van cyrillische en hebreeuwse diaspora. Een inschakeling tenslotte, briljant en tragisch, in de Duitse natie — tot aan de vernietiging, tot aan het voortbestaan van de naam voorbij de ramp.

Van alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het de bescheidenheid die deze familie van allemaal het best heeft uitgedrukt — niet de bescheidenheid van onderwerping, maar die van de mus die in de Psalm ondanks alles een huis vindt dicht bij het altaar, en die, van alle daken verdreven, altijd terugkeert om te nestelen. Bij deze grondleggende bescheidenheid voegt zich, als echo, de deugd van herinnering: want een naam die de ballingschap, de dwang van registers en het vuur van vernietiging heeft doorstaan, en die voortduurt, is op zichzelf een daad van trouw. De familie Sperling heeft geen geverifieerde rabbijnse dynastie nagelaten noch een groot fortuin door de Geschiedenis vastgehouden; zij heeft beter nagelaten, misschien — het bewijs dat een volk zijn geheugen kan toevertrouwen aan de bescheidenste vogel van de hemel, en dat die vogel, tegen alle verwachtingen in, het nog steeds draagt.