Familie Somekh

Om de familie Somekh te begrijpen, moet je je eerst voorstellen in welke wereld zij ontstond. De joodse gemeenschap van Bagdad, een van de oudste ter wereld, ging terug tot de babylonische ballingschap van de 6de eeuw vóór onze jaartelling en beschouwde zichzelf als de rechtstreekse erfgenaam van de talmudische academies. In de 19de eeuw, onder Ottomaanse heerschappij, kende zij aanzienlijke demografische en economische groei: de stad werd een handelscentrum dat de Middellandse Zee, de Perzische Golf en Indië verbond, en haar joodse bevolking — geteld in tienduizenden — bekleedde daar een vooraanstaande plaats in handel, bankwezen en administratie.

Deze materiële dynamiek ging gepaard met een krachtig religieus vernieuwing. De functie van Hakham Bashi, de door de Poort erkende oppelrabijn, structureerde het gemeenschapsleven, terwijl de yeshivot en studiebonden de overdracht van de halakhah (joodse wet) volgens het Sefardisch-oosters gebruik verzekerde. Het was in deze atmosfeer van welvaart en ijver dat de familie Somekh zich vestigde als een dynastie van geleerden. De combinatie van karavaan- en zeehandel enerzijds, en een gestructureerde rabbijnse elite anderzijds, verklaart het dubbele gezicht dat de erfenis van Somekh zou krijgen: een geestelijke autoriteit verankerd in Bagdad en een uitstraling die de handelsroutes tot in het Verre Oosten zou volgen. De geschiedenis van de familie is dus onafscheidelijk verbonden met die van de zogenaamde « bagdadie » diaspora (Baghdadi Jews), een handelnetwerk dat rond de huizen Sassoon en hun navolgers fragmenten van Bagdad naar de havens van de Indische Oceaan verplantste.

In het hart van het Groot Boek staat Abdallah ben Avraham Somekh, geboren in Bagdad rond 1813 en gestorven in dezelfde stad in 1889. Vroeg erkend voor zijn genie op talmudisch en halakhisch gebied, stelde hij zich op als de hoogste religieuze autoriteit van de gemeenschap van Bagdad gedurende de tweede helft van de 19de eeuw, uitoefenend een moreel en juridisch gezag dat ver buiten de grenzen van Irak reikt. De biografische aantekeningen stemmen erover in hem te zien als de grootste rechtsgeleerde (posek) van het Bagdad van zijn tijd, wiens responsa vanaf Indië en het Verre Oosten werden ingeroepen [Wikipedia, Abdallah Somekh ; Hevrat Pinto, Rabbi Abdallah Somech].

Zijn meesterwerk blijft het commentaar en halakhisch compendium `Zivhei Tzedek` (« Offers of Righteousness »), gewijd vooral aan de wetten betreffende het ritueel slachten (shehitah), de kosherwetten en het dagelijks leven, een werk dat een referentiemanaual werd voor de Oosterse gemeenschappen. Aan deze verhandeling voegen zich verzamelingen van responsa toe onder titels als `Sefer Zivhei Tzedek` en andere rabbijnse consultaties, die ver buiten Bagdad circuleerden. Het kenmerk van zijn methode was het verbinden van een eis van klassieke geleerdheid met een pastorale bezorgdheid: recht uitspreken niet als een abstractie, maar in dienst van de gelovigen geconfronteerd met de veranderingen van hun tijd — met name de irruptie van commerciële en technische moderniteit in de gemeenschappen van de Indische Oceaan.

Buiten de rechtsgeleerde was Abdallah Somekh een bouwer. Zijn positie dankt zich niet alleen aan zijn geschriften, maar aan de instelling die hij stichtte en die zijn onderwijs lang na zijn dood zou voortduren. Het is in deze hoedanigheid dat hij volledig behoort tot de « gevestigde » geschiedenis: zijn bestaan, zijn data, zijn werk en zijn gezag worden betuigd door de rabbijnse bibliografische catalogi en door de ononderbroken documentaire traditie van de Iraakse gemeenschap.

De instelling die de nagedachtenis van de naam Somekh bezegelt, is de yeshivah Beit Zilkha (soms getranslitereerd als Midrash Bet Zilkha of Beit Zilcha), opgericht te Bagdad door Abdallah Somekh in het midden van de negentiende eeuw. Opgezet als een hoger rabbijnse seminarie, had zij ten doel een elite van rechters, shohatim (rituele slachters) en rabbijnen op te leiden die niet alleen de gemeenschap van Bagdad, maar alle gemeenschappen voortgekomen uit haar diaspora konden leiden [Wikipedia, Midrash Bet Zilkha].

De eigenaardigheid van Beit Zilkha ligt in haar functie als centraal knooppunt. Terwijl de Joodse kooplieden van Bagdad zich vestigden in de handelsposten van Bombay, Calcutta, Rangoon, Singapore, Penang en Hong Kong, eisten hun nieuwe gemeenschappen bekwame godsdienstige kaders op. Het was precies aan deze vraag dat de yeshivah van Abdallah Somekh wist tegemoet te komen: zij exporteerde naar Azië leerlingen die in Bagdad waren opgeleid, en transformeerde een lokaal seminarie in een voedingsbodem voor een hele diaspora. Aldus bekleedden rabbijnen voortgekomen uit Beit Zilkha leidende functies in de Bagdadi-gemeenschappen van Indië en Verre-Oosten, en zorgden zij voor de continuïteit van het ritueel en de halakhah op duizenden kilometers afstand van hun bron.

De instelling bleef na haar stichter bestaan en bleef, totdat de Joodse gemeenschap van Irak in de twintigste eeuw in verval raakte, het voornaamste centrum voor rabbijnse opleiding in het land. Toen in het midden van de twintigste eeuw de overweldigende meerderheid van de Joden van Irak het land verliet — met name tijdens operatie Ezra en Nehemia (1950-1951) die nagenoeg de gehele gemeenschap naar Israël overbracht —, werd het erfgoed van Beit Zilkha voortgezet door haar voormalige leerlingen en hun nakomelingen, verspreid over Israël en de westerse diaspora's. De naam van de academie werd aldus, in het collectieve geheugen van de Iraakse Joden, synoniem met de geleerde overdracht van Bagdad.

De grootheid van een meester wordt ook gemeten aan zijn leerlingen, en hier bereikt de figuur van Abdallah Somekh zijn volledige dimensie. De beroemdste van zijn studenten was Yosef Hayyim van Bagdad (1835-1909), bekend onder de naam van zijn magnum opus, de `Ben Ish Hai`, die in de twintigste eeuw een van de invloedrijkste halakhische autoriteiten van het Sefardische en Oosters jodendom werd, vereerd ver buiten Irak [Wikipedia, Yosef Hayyim ; Chabad.org, The Ben Ish Chai]. Dat de beroemdste van de Bagdadi-rabbijnen van de moderne tijd zich vormde in de school van Somekh, getuigt volstaan om de spilrol van deze laatste in de intellectuele geschiedenis van het Oosters jodendom in te schatten.

Naast de Ben Ish Hai vormde de jesjieva Beit Zilkha andere figuren die bestemd waren voor groot aanzien. Onder de leerlingen of erfgenamen van deze school tellen we meesters als Hakham Yehudah Moshe Yeshua Fetaya (1860-1942), beroemde kabbalisten van Bagdad, en de lijn van rabbijnen die de halakhische autoriteit van Bagdad naar de gemeenschappen van de Indische Oceaan droegen [jewishideas.org, Hakham Yehudah Moshe Yeshua Fetaya]. Verschillende leerlingen emigreerden om opperheffersvan-rabbijnen of rechters in de Bagdadi-gemeenschappen van Bombay en Singapore te worden, overeenkomstig de diasporische roeping van de instelling.

Dit hoofdstuk illustreert een essentiële waarheid: de invloed van de Somekh meet zich niet alleen af aan hun eigen geschriften, maar aan het netwerk van meesters dat zij hebben voortgebracht. Door de Ben Ish Hai en een hele generatie besluitvormers op te leiden, werd Abdallah Somekh, volgens het gebruikelijke uitdrukking, de « meester der meesters » van het rabbijnse Bagdad. De intellectuele erfenis die hij stichtte, gaat ver voorbij de eenvoudige familiale overdracht: zij grondvest een waarachtige denker, waarvan de vertakkingen de hedendaagse Sefardische halakhah blijven voeden.

Vanaf het einde van de negentiende eeuw overschreed de naam Somekh de grenzen van Irak. De Bagdadese diaspora enerzijds, en de ontwrichtingen van de twintigste eeuw anderzijds, verspreidden de nakomelingen en erfgenamen van de familie over de hele wereld. Sommigen dragen de familienaam nog steeds in zijn Hebreeuwse of Arabische vorm, anderen hebben hem zien veranderen naar gelang van de westerse transcripties. Deze verspreiding verklaart dat men Somekh's aantreft zowel in Israël als in de voormalige Bagdadese gemeenschappen in Azië en in de diaspora's van Europa en Amerika.

Onder de nakomelingen die in de algemene geschiedenis zijn opgenomen, behoort met name Sasson Somekh (1933-2019), geboren in Bagdad, die een vooraanstaand Israëlische geleerde werd, pionier van moderne Arabische studies en figuur van de joods-Arabische dialoog — een seculiere en wetenschappelijke incarnatie van een familie die tot dusver aan religieuze geleerdheid was gewijd. Zijn trajectorie getuigt van de metamorfose van een rabbijnse dynastie uit Bagdad in een familie van de Israëlische intellectuele moderniteit, zonder onderbreking van de culturele draad die haar met de geboortestad verbindt. Dit hoofdstuk behoort tot de « intersectie » : de familiale herinnering van een groot huis in Bagdad ontmoet daar de archieven van de hedendaagse cultuur, zonder dat het altijd mogelijk is de precieze genealogische verbanden tussen al de takken die de naam opeisen of dragen, met zekerheid vast te stellen.

Hier dient methodologische eerlijkheid betracht te worden : hoewel de Bagdadese rabbijnse kern rond Abdallah Somekh deugdelijk gedocumenteerd is, blijft de volledige cartografie van de nakomelingschap en de articulatie van de verschillende « Somekh »-takken in de hele wereld, bij gebrek aan een uniform genealogisch corpus, gedeeltelijk conjecturaal. De familie verschijnt minder als een enkel, goed uitgetekend stamrecht dan als een bundel van lignages die zich op dezelfde Bagdadese bron roemen, samengevoegd door een familienaam, een gemeenschappelijke herinnering en trots.

Voorbij de gedocumenteerde geschiedenis leeft de figuur van Abdallah Somekh in de devote Herinnering van de Joden van Iraakse afkomst. Zoals gebruikelijk is in het oosters jodendom voor grote meesters, zijn zijn graf en zijn Herinnering het voorwerp van verering: men roept zijn vroomheid, zijn bescheidenheid en de heiligheid van zijn gedrag op, en men vertelt verhalen ter opbouw die van generatie op generatie zijn doorgegeven over zijn geleerheid en zijn rechtschapenheid. Deze tradities, verzameld in de hagiografieën van tsadikim (rechtvaardigen), behoren tot het register van doorgegeven Herinnering eerder dan tot het archief: zij laten zich niet stuk voor stuk verifiëren, maar zij zeggen welke plaats de meester in het hart van zijn gemeenschap inneemt.

De prestigieuze genealogie die de familie aan de Gaonim koppelt, waarvan reeds sprake was, behoort ook tot dit Geheugen-register. Of zij nu exact in het detail is of dat zij een bewustzijn van toebehoren tot de babylonische continuïteit uitdrukt, zij vervult dezelfde functie: het huis Somekh in te schrijven in de lange duur van de talmudische gezag. Evenzo is de herinnering aan de leerlingen die naar Indië en het Verre Oosten zijn vertrokken om daar gemeenten te stichten of te leiden, in het collectieve geheugen omgevormd tot een eigenlijk stichtingsmythe van de geleerde Bagdadische diaspora. De kracht van het huis Somekh ligt precies in deze samensmelting: een geattesteerde historische werkelijkheid — een meester, een werk, een yeshivah, illustere leerlingen — en een Herinnering die ervan een symbool heeft gemaakt van de joodse trouw door de ballingschap heen.

De Somekh-lignée biedt het volmaakte voorbeeld van een dynastie waarin autoriteit niet alleen door bloed wordt doorgegeven, maar door studie. Het onbetwistbare ankerpunt is Hakham Abdallah Somekh, meester van het negentiende-eeuwse Bagdad, auteur van de `Zivhei Tzedek`, oprichter van de yeshivah Beit Zilkha en leraar van de Ben Ish Hai. Rond deze stevig gefundeerde kern cirkelt een meer verspreide constellatie: een stamlijst tot de Gaonim waarop aanspraak wordt gemaakt, een diaspora van leerlingen verspreid van Bombay tot Singapore, en afstammelingen die in de Israëlische moderniteit zijn opgenomen. De geschiedenis van deze familie volgt dus die van het gehele Bagdadi-jodendom — zijn geleerde bloeitijd in de negentiende eeuw, zijn handelsstraling naar de Indische Oceaan, vervolgens zijn verspreiding in de twintigste eeuw. Steun (somekh) van de Wet door zijn naam zelf, blijft het Somekh-huis, in het geheugen van de Joden uit het Oosten, een van de grote zuilen van de Babylonische overdracht.