Familie Sokolow

De semantische basis van de familienaam is stevig verankerd. De onomastische catalogi en genealogische databanken stemmen overeen: de naam is afgeleid van de Slavische term voor valk. De naam Sokolov stamt af van het woord sokol, dat « valk » betekent, en kan in gGermaniseerde vorm voorkomen als Sokoloff of Sokolow.

Er moeten echter twee vormingswijzen worden onderscheiden, want zij verwijzen naar verschillende historische mechanismen. De eerste is die van de zoönimische naam, rechtstreeks gevormd naar het dier. In de Asjkenazische wereld waren dierennamen, vogelsnamen en plantensnamen uiterst productief, vooral toen de keizerlijke administraties tussen het einde van de 18de en het begin van de 19de eeuw aan Joodse gemeenschappen dwongen erfelijke familienamen aan te nemen. De valk, evenals de adelaar (Adler) of de leeuw (Löw), paste in een gewaardeerd symbolisch wereldbeeld. Deze vormingsmechanismen zijn nauwkeurig gedocumenteerd in de naslagwerken van Alexander Beider en Lars Menk, die de Joodse familienamen van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen, Galicië en het Joods-Duitse gebied inventariseren en analyseren [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa].

De tweede weg is toponiemisch: de naam kan verwijzen naar een van de Poolse plaatsen genaamd Sokołów — de beroemdste is Sokołów Podlaski, in oostelijk Mazovië. Sokolow vormt in een van zijn betekenissen een gewijzigde vorm van het Russische, Wit-Russische en Joodse Sokolov; in de andere betekenis gaat het om een Poolse en Joodse naam uit Polen (Sokołów), een naam van geografische oorsprong, ontleend aan een plaats genaamd Sokołów. De verwante naam Sokolowski bevestigt deze geografische afstamming. Sokolowski is een Poolse en Joodse naam uit Polen, die oorspronkelijk een persoon aanduidt die afkomstig was van een van de vele plaatsen genaamd Sokołów of Sokołowo, welke plaatsen zelf hun naam ontlenen aan het Poolse sokół, « valk ».

Dus achter dezelfde schrijfwijze verbergen zich meervoudige trajecten: sommige families Sokolow ontlenen hun naam aan een woonplaats of geografische oorsprong, anderen aan een symbolische toewijzing. De onomastische historicus kan daarom geen unieke genealogische stam aannemen; de naam is eerder een convergentiepunt dan een gemeenschappelijke wortels. Zijn geografische verspreidingsgebied — Mazovië, Podlachië, Volhynië, Wit-Rusland, tot aan de Russische grenzen — volgt die van de Asjkenazische Joodse bevolking van Centraal- en Oost-Europa [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa].

De best gedocumenteerde tak van de naam Sokolow is degene die halverwege de negentiende eeuw aanleiding geeft tot Nahum Sokolow. Het illustreert het fenomeen, frequent in de Asjkenazische wereld, van een familie van geleerden en rabbijnen waarvan het genealogische geheugen teruggaat tot grote meesters van het Jodendom in Oost-Europa.

Nahum Sokolow werd in 1859 geboren in het shtetl van Wyszogród, dicht bij Płock, in het Russische Rijk — vandaag in Polen — binnen een rabbijnse familie ; zijn vader stelde zich aan als afstammeling van de rabbi Nathan Nata Spira. Deze geclaimde ascendentie behoort zowel tot het archief als tot de familiale mémoire : de traditie overgedragen binnen de lignée verbindt de Sokolow aan een prestigieuze geleerde dynastie, die van de Spira (of Shapiro), waarvan Nathan Nata Spira van Kraków (1585-1633) een groot figuur van de kabbala en de exegese in Polen was. Het aanhechten aan zo'n bron, gebruikelijk in de yikhus (eregenealogiën) van Asjkenazi, mengt documentair bewijs en patrimoniaal prestige ; de historicus registreert het als waarschijnlijk, door het terug te voeren op de traditie die het draagt.

De volledige Hebreeuwse naam van het personage herinnert aan deze inschrijving in de patronymische keten van generaties. Hij heette Nahum ben Joseph Samuel Sokolow, schrijver, vertaler en Pools-Joodse journalist, vijfde president van de Wereldsionistische Organisatie en redacteur van Ha-Tsfira. De overdracht van de naam van de vader (Joseph Samuel) en de inschrijving in een rabbijnse lignée getuigen van het milieu waarin de toekomstige sionistische leider zich vormde : dat van het traditionele Poolse Jodendom, doordrenkt van talmudische studie, voordat het zich opende voor seculiere cultuur en Joodse Verlichting.

Dit hoofdstuk markeert daarom een kruising : het historische onderzoek stelt de geboorte, de plaats en het milieu vast, terwijl de familiale traditie de dimensie van een illustere ascendentie toevoegt, die de bronnen rapporteren zonder dat zij archiefkundig in het detail van elke generatie wordt aangetoond.

Als de naam Sokolow de grenzen van de onomastiek is overschreden om de geschiedenis in te gaan, is dat allereerst dankzij het werk als journalist en schrijver van Nahum Sokolow. Gevormd in de wereld van traditionele kennis, werd hij een van de grote schrijvers van de renaissance van de Hebreeuwse taal en een van de architecten van de moderne Joodse pers in Oost-Europa.

Hij was een van de belangrijkste drijvende krachten, en later de redacteur, van Ha-Tsfira (« De dageraad » of « De sirene »), een periodiek in het Hebreeuws dat een doorslaggevende rol speelde in de verspreiding van de ideeën van de Haskalah — de Joodse Verlichting — en in de modernisering van het Hebreeuwse vocabulaire en stijl. Nahum Sokolow was schrijver, vertaler en journalist, redacteur van Ha-Tsfira, onderzoeker, zionistische leider en staatsman. Zijn werk als vertaler en populariseerder droeg eraan bij dat het Hebreeuws zich ontwikkelde tot een taal die geschikt was voor hedendaagse, wetenschappelijke en politieke onderwerpen, waardoor de grond werd bereid voor zijn renaissance als levende taal.

De institutionele erkenning van zijn carrière bevestigt zijn status als belangrijk figuur. Nahum Sokolow, geboren op 3 februari 1861 in Wyszogród, in Polen dat toen onder Russische keizerlijke heerschappij viel, en gestorven op 17 mei 1936 in Londen, was een Joodse journalist en zionistische leider. Het zij opgemerkt dat bronnen enigszins uiteenlopen over de geboortedatum — volgens sommigen 1859, volgens anderen 1861 —, een verschil dat frequent voorkomt bij persoonlijkheden die in het Russische keizerrijk zijn geboren, waar de Joodse burgerlijke stand en de gebruikte kalender (Gregoriaans, Juliaans, Hebreeuws) ruimte lieten voor variaties. De historicus noteert deze divergentie zonder deze willekeurig op te lossen.

De overgang van Hebreeuwse journalistiek naar nationaal engagement was bij Sokolow eerder een continuïteit dan een breuk: de beheersing van de taal, de intieme kennis van de gemeenschappen en het talent voor intellectuele bemiddeling waren de instrumenten die hij vervolgens op het politieke en diplomatieke toneel inzette.

De loopbaan van Nahum Sokolow bereikt zijn hoogtepunt in zijn rol als diplomaat van de zionistische beweging, aan de zijde van Chaim Weizmann, tijdens de beslissende jaren van de Eerste Wereldoorlog. Als man van meerdere talen en meerdere werelden werd hij de bevoorrechte tussenpersoon van het zionisme bij de Europese kansalarijen.

Zijn optreden was bijzonder opvallend in de onderhandelingen die leidden tot de Balfour-verklaring van 1917. De documentaire bronnen herinneren aan het gewicht van zijn diplomatie bij de geallieerde mogendheden. Balfour las aan het kabinet de brief Cambon voor die aan Sokolow was gericht; de Balfour-verklaring werd vervolgens uitgevaardigd, waarbij Groot-Brittannië een nationaal thuis voor Joden in Palestina beloofde. De « brief Cambon » — verkregen door Sokolow bij het Quai d'Orsay — vormde een voorafgaande Franse instemming, waarvan het bestaan zwaar woog op de Britse beslissing. Deze rol van diplomatieke makelaar, waarmee hij opeenvolgende steun in Parijs, Rome en Londen verkreeg, maakte hem tot een van de minst luidruchtige maar meest effectieve bouwstenen van de internationale erkenning van het zionistische project.

Zijn opkomst in de instellingen van de beweging volgde zijn invloed. Op het 17de Zionistisch Congres in Bazel werd Nahum Sokolow gekozen tot president van de Wereldzionistische Organisatie ter plaatse van Weizmann, die te dicht bij de Britten stond. Zijn presidentschap, uitgeoefend in het begin van de jaren 1930, bevestigde de erkenning van een carrière volledig geplaatst onder het teken van de synthese tussen cultuur en politiek.

Zijn dood in Londen in 1936 sluit een route af die, uitgaande van een shtetl in Mazovië, uitkwam op de hoogste instanties van de Joodse nationale beweging. Hij stierf op 17 mei 1936 in Londen. De man belichaamt dus de overgang van een generatie: degenen die, geboren in de wereld van traditionele studie, de Joodse zaak op het toneel van de internationale betrekkingen wisten te brengen.

Buiten de figuur van Nahum Sokolow is de familienaam in het collectieve joodse geheugen en in de topografie van de Staat Israël ingeschreven, waar talrijke straten naar hem genoemd zijn. De naam Sokolow is zo een geheugenplaats geworden, waar de geschiedenis van een familie en die van een beweging samenkomen.

De geleerdelijnagie die de naam draagt, heeft zich tot in de hedendaagse eruditie voortgezet. Onder de onderzoekers van de middeleeuwse joodsheid komt de naam Moshe Sokolow voor, co-editor van een collectief werk gewijd aan het joodse denken van de Middeleeuwen, tussen Rachi en Maimonides [Kanarfogel & Sokolow, 2010]. Hoewel een direct genealogisch verband met de tak van Nahum Sokolow niet kan worden vastgesteld, illustreert deze naamscontinuïteit in het onderzoeksveld de persistentie van een intellectuele traditie die aan de naam verbonden is.

Het is op dit moment passend om de methodologische voorzichtigheid in herinnering te brengen die zich oplegt. De naam Sokolow, vanwege zijn tweeledige oorsprong — zoölogisch en toponymisch — en zijn ruime verspreiding in het Askenazische gebied, duidt niet op een enkele familie maar op een aantal verschillende families, verspreid van Mazovië tot Witrusland [Woordenboeken van Oost-Europese joodse familienamen]. Het geheugen dat aan Nahum Sokolow vast zit, neigt er achteraf toe aan de naam een eenheid en prestige toe te kennen die evenzeer tot geheugenconstructie als tot strikte genealogie behoren. De historicus erkent dit snijvlak tussen het geheugen, dat eenheid brengt en verheft, en het archief, dat onderscheidt en verspreidt.

Deze spanning — tussen de naam-symbool en de naam-document — staat centraal in elke oosteuropese joodse familienaamgeschiedenis, waar erfelijke familienamen, vaak van recente datum, zich achteraf hebben opgeladen met een genealogische en affectieve diepte die de documentatie slechts onvolledig bevestigt [Woordenboeken van Oost-Europese joodse familienamen].

De naam Sokolow — de « valk » van de Slavische vlakten — biedt een samenvatting van de onomastische geschiedenis van de Joden in Oost-Europa: een patroniem ontstaan uit de dubbele matrix van het dierennaam en de plaatsnaam, verspreid in het Asjkenazische gebied naar gelang van de naamvaststellingscampagnes, en beroemd gemaakt door een man, Nahum Sokolow, wiens levensweg op zichzelf het overgang van de wereld van het stetl en de talmoedische studie naar die van de Hebreeuwse pers en vervolgens naar de internationale diplomatie samenvat.

Van Wyszogród naar Londen, van het feuilleton van Ha-Tsfira naar de gangen van de Quai d'Orsay en het Foreign Office, het leven van deze zelfgekozen afstammeling van de Spira werpt licht op de manier waarop een geslacht van geleerden de metamorfoses van de joodse moderniteit kon omarmen. De naam daarentegen blijft meervoudig: hij brengt families samen die vaak niets met elkaar verbindt dan de vogel die hun zijn naam leent. Het is in deze dialectiek van het multiple en het singuliere, van het archief en de geheugen, dat de historische waarheid van een patroniem ligt. Dit werk zal getracht hebben de lagen ervan met de nauwgezetheid die verschuldigd is aan zowel de onzekerheid als het vastgestelde feit, terug te geven.