Familie Sochaczew

Voordat Sochaczew een familienaam werd, was het een plaats. De stad is oud en haar naam verschijnt vroeg in Poolse middeleeuwse bronnen. Sochaczew werd voor het eerst genoemd in documenten uit 1138, toen de Pools hertog Bolesław III Kakemund stierf in een lokaal benedictijns klooster. Al in 1221 was Sochaczew een belangrijk administratief centrum en de zetel van een castellaan.

Haar aardrijkskundige ligging maakte haar van nature een kruispunt. De stad ligt op de samenvloeiing van drie rivieren — de Bzura, de Utrata en de Pisia — en vormt de administratieve zetel van het graafschap Sochaczew, dienend als belangrijk regionaal centrum voor handel en industrie. Haar middeleeuwse bloei was in grote mate te danken aan het hertogelijk Mazovisch gezag. In de 14e eeuw liet hertog Siemowit III een aanzienlijk bakstenen kasteel op een heuvel boven de Bzura bouwen, wat de stad tot een belangrijk politiek en administratief centrum maakte; Sochaczew ontving toen zijn stadsrechten.

De verankering van de stad in de institutionele geschiedenis van Mazovië valt op aan een opmerkelijk juridisch gegeven: de plaats is verbonden met de geschiedenis van het hertogdom Mazovië en de aanvaarding van de « Statuten van Sochaczew » in 1377. De oude stedelijke indeling, gedomineerd door de ruïne van het kasteel, getuigt nog van een langdurige bewoning: de ruïnes, op een hoge oever van de Bzura uitstekend, hebben een landschappelijke waarde; de bewoning van deze sector gaat terug tot de 12e eeuw, en de eerste houten en aarden vesting werd daar in de 13e eeuw gebouwd door Konrad I van Mazovië. Het is in deze marktstad en macht, tegelijk handelsknoop en castellaanse zetel, dat vanaf het einde van de Middeleeuwen de geschiedenis van de joodse gemeenschap plaats zal grijpen, wier naam Sochaczew het geheugen ervan in stand houdt.

De Joodse aanwezigheid in Sochaczew is van lange date getuigd en goed gedocumenteerd door middeleeuwse en moderne bronnen. De Joodse aanwezigheid in Sochaczew gaat terug tot de 15de eeuw. De Mazovische herzogelijke macht omsloot deze aanwezigheid vrij snel met nauwkeurige juridische bepalingen: in de jaren 1426-1455 verleende hertog Władysław van Mazovië aan de Joden van de regio Sochaczew een voorrecht dat de wettige manier van omgang met christelijke grondeigenaren die bij Joden in het krijt stonden, regelde; het is mogelijk dat de Joden in die tijd uitsluitend in de stad leefden.

Individuen beginnen uit registers op te duiken in de loop van de 15de en 16de eeuw. Zij verschijnen in de bronnen vanaf 1463, toen een Joodse arts genaamd Feliks wordt gemeld als levend en werkzaam in de stad. De koninklijke belastingheffing levert andere markeertoppen op: in 1507 betaalden de Joden van Sochaczew zes zloty's krönungstaks, en bekend zijn, begin 16de eeuw, Mojżesz en Michał, belastinginners in Sochaczew en Kłodawa.

De economie van de gemeenschap rustte op voor de kleine Joodse handel in Mazovië kenmerkende specialisaties. De Joden van Sochaczew waren vooral werkzaam in de handel in leer, talg en wol; zij kochten deze stoffen van boeren die naar de markten kwamen, en transporteerden ze vervolgens naar grotere steden om ze met winst door te verkopen. Deze activiteit was niet zonder spanningen: deze praktijk werd krachtig bestreden door ambachtslieden, die er moeilijkheden van ondervonden. De periode van de Reformatie en Contrareformatie verslechterde het klimaat bovendien: in de tweede helft van de 16de eeuw werden anti-Joodse rellen frequenter in Mazovië, en onder invloed van de Reformatie en Contrareformatie verspreidden zich talrijke beschuldigingen tegen Joden. Deze oude gemeenschap, tegelijk welvarend en blootgesteld, vormt de historische voedingsbodem waaruit zowel de families met de naam van de stad als de geestelijke dynastie die deze beroemd zou maken, voortsproten.

Als de naam van Sochaczew de grenzen van Polen heeft overschreden, is dit grotendeels te danken aan de chassidische dynastie die zich daar aan het einde van de negentiende eeuw vestigde. Het oprichtende figuur ervan behoort tot de belangrijkste persoonlijkheden van het orthodoxe judaïsme van die tijd. Toen de Rabbi van Alexander in 1870 stierf, aanvaardde Avrohom Bornsztain het om zelf een chassidische rabbi te worden; van 1883 tot aan zijn dood diende hij als Rav en av beis din (voorzitter van het rabbijnse gerechtshof) van Sochaczew (Sochatchov) en werd bekend onder de naam Rabbi van Sochatchov.

Het bereik van deze persoonlijkheid strekte zich uit tot veel verder dan alleen het chassidisme. Hoewel Bornsztain niets liever wenste dan zijn regelmatige dagschema van studie en onderricht van de Torah in Sochatchov voort te zetten, verspreidde zijn roem zich snel. Talrijke moeilijke halachische vragen werden hem gesteld door rabbijnen en geleerden uit heel Europa, en hij werd bekend als een van de voornaamste beslissers (poskim) van zijn tijd. De methode van de meester was zelf zeer opmerkelijk gebleven: om tot zijn halachische beslissing te komen, bestudeerde hij eerst grondig de talmudische passage, vervolgens de uitleg ervan door de Rishonim, en formuleerde daarna zijn beslissing.

Zijn werk werd na zijn dood verspreid door zijn zoon en opvolger, waardoor de naam van de stad werd voortgezet via een beroemde rabbijnse titel. Avrohom Bornsztain (14 oktober 1838 – 7 februari 1910), ook gespeld als Avraham Borenstein of Bernstein, was een vooraanstaande beslisser van Europa aan het einde van de negentiende eeuw en de oprichter en eerste Rebbe van de chassidische dynastie van Sochatchov. Hij staat bekend als de « Avnei Nezer » (« Stenen van de Kroon »), naar de titel van zijn werk dat na zijn dood werd gepubliceerd. De overdracht werd rond studie georganiseerd: op de eerste verjaardag van de dood van zijn vader richtte zijn zoon de Yeshivat Beit Avrohom op in Sochaczew en benoemde daar de Rabbi Aryeh Tzvi Frumer als rosh yeshiva; deze yeshiva vormde honderden jongens en functioneerde tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.

De opvolger voltooide de uitgave van het vaderlijke werk: hij publiceerde de omvangrijke responsa van zijn vader over elk onderdeel van de Choulhan Aroukh in zeven delen, onder de titel Avnei Nezer. Aldus werd, door bemiddeling van de rabbijnse titel en de lijn van de Rebbes, de naam Sochatchover een teken van geestelijke gezag, verschillend van maar parallel aan het patronymische gebruik van de naam Sochaczew.

De Joodse gemeenschap van Sochaczew kende, op het keerpunt van de 19e en 20e eeuw, een periode van demografische en culturele bloei voor de breuken van de eeuw. De bewaarde cijfers getuigen van haar vitaliteit. Van 3 776 personen (66 %) in 1897 was de Joodse bevolking gegroeid tot 4 520 (71 %) in 1908. De rabbijnse leiding werd verzorgd door gerespecteerde figuren: de Rabbi Samuel Isaac Landau diende de gemeenschap van 1902 tot 1912.

De Eerste Wereldoorlog markeerde een eerste brutale teruggang. Tijdens de Eerste Wereldoorlog, bij de gevechten van 1915, verlieten veel Joden de stad, en in 1921 was hun aantal gedaald tot 2 419 (48 %). Het interbellum was echter een tijd van reorganisatie en associatieve bloei. Tussen de twee wereldoorlogen waren alle verschillende Joodse partijen actief in de stad en richtten er onderwijzen culturele instellingen op.

De stad telde toen vooraanstaande persoonlijkheden in het Joodse openbare leven in Polen. In deze periode woonden in de stad de Rabbi A. Zisha Frydman, secretaris-generaal van de Agudat Israel, en de schrijver O. Varshavsky. Deze gemeenschap van enkele duizenden zielen, gestructureerd door haar partijen, haar scholen en haar intellectuele figuren, vertegenwoordigde de vervulling van bijna vijf eeuwen aaneengesloten Joodse aanwezigheid in de Mazoviësche stad — en de levende omgeving waarnaar vandaag de dag nog steeds de achternaam Sochaczew verwijst.

De Tweede Wereldoorlog vernietigde de Joodse gemeenschap van Sochaczew, evenals vele anderen in Polen. Op de drempel van het conflict bleef de collectiviteit substantieel. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog waren er ongeveer 4 000 Joden in Sochaczew. Hun lot werd binnen enkele maanden bezegeld. In februari 1941 werden alle Joden gedeporteerd naar het getto van Warschau en deelden het lot van deze gemeenschap.

Dit lot was het van uitroeiing. Het getto van Warschau was het grootste van de nazi-getto's tijdens de Tweede Wereldoorlog en de Shoah; het werd in november 1940 door de Duitse autoriteiten opgericht binnen het nieuwe grondgebied van de Gouvernement-generaal van bezet Polen. De Joden werden uit het getto van Warschau gedeporteerd naar concentratiekampen en nazi-moordcentra. In de zomer van 1942 werden minstens 254 000 inwoners van het getto naar het uitroeiingskamp Treblinka gestuurd tijdens de « Großaktion Warschau ».

Het uiteindelijke weerklank van dit verhaal was de opstand in het getto, waarbij Joden uit de hele regio, Sochaczew inbegrepen, betrokken waren. Op 19 april 1943 begon de opstand in het getto van Warschau nadat Duitse troepen en politie het getto waren binnengegaan om de overgebleven inwoners te deporteren. Het was de grootste Joodse opstand tijdens de Tweede Wereldoorlog en de eerste significante stedelijke opstand tegen de Duitse bezetting in Europa; op 16 mei 1943 hadden de Duitsers de opstand neergeslagen en de overgebleven inwoners van het getto naar concentratiekampen en moordcentra gedeporteerd. Van de gemeenschap van Sochaczew, sinds de 15e eeuw aanwezig, bleef slechts de herinnering — en de naam, gedragen door de nakomelingen van families die vóór de catastrofe waren uitgeweken.

De familienaam Sochaczew bevindt zich op het snijvlak tussen de herinnering aan een plaats en de documentaire werkelijkheid van een gemeenschap. De referentiepatra onymische aantekening classificeert het zonder enige twijfel als toponymisch patronym, afgeleid van de naam van de stad (Jiddische spelling Sochatchov). Dit type naamvorming is onder Asjkenazische Joden een van de meest voorkomende: het fixeert in de burgerlijke stand de herinnering aan een geografische oorsprong, meestal op het moment waarop een voorouder zijn stad verlaat voor een metropool, en wordt dan « die uit Sochaczew » voor zijn nieuwe gemeenschap.

De geschiedenis van de stad werpt licht op de waarschijnlijkheid van de migratietrajecten die aan de naam ten grondslag liggen. De nabijheid van Sochaczew bij Warschau — waarheen, zoals is aangetoond, de hele gemeenschap uiteindelijk werd gedeporteerd — maakte het een natuurlijke satelliet van de grote metropool, en de gedocumenteerde demografische verliezen (vertrekken in 1915, teruggang van de Joodse bevolking van 71% naar 48% in enkele jaren) getuigen van werkelijke mobiliteit naar grote centra en emigratie. Het is daarom historisch aannemelijk, hoewel niet geval voor geval aantoonbaar, dat de dragers van de naam Sochaczew afstammen van families die de stad verlaten hebben tijdens deze opeenvolgende vertrekgolven.

Het is echter belangrijk twee gebruiken van de naam te onderscheiden die elkaar beantwoorden zonder samen te vallen. Enerzijds het patronymische gebruik — Sochaczew, Sochaczewski — dat verspreide families aanduidt. Anderzijds het dynastieke gebruik — de titel van Rebbe van Sochatchov gedragen door de Bornsztain-lignage — wat geen patronym is (de Rebbes heten Bornsztain) maar een geografische rabbijnse titel. De mondeling traditie van families draagt soms de herinnering aan een verbinding met de stad of haar chassidische hof; het archief daarentegen bevestigt alleen het bestaan van de gemeenschap en de dynastie, zonder rechtstreekse afstamming vast te stellen bij gebreke daarvan. Het is in deze kloof — tussen wat de herinnering doorgeeft en wat het document vaststelt — dat de eerlijke lezing van de naam Sochaczew zich situeert.

De naam Sochaczew condenseert in enkele lettergrepen bijna negen eeuwen Mazovische geschiedenis en vijf eeuwen continue Joodse aanwezigheid. Als hertogelij k geheel in de twaalfde eeuw, voorzien van stadsrechten en middeleeuwse statuten, herbergde Sochaczew een Joodse gemeenschap die sinds de vijftiende eeuw is aangetoond, gewijd aan de handel in leer, reuzel en wol, en ingedeeld tot zijn demografische hoogtepunt in het begin van de twintigste eeuw. Uit deze stad kwam een van de grote chassidische dynastieën van Oost-Europa, die van de Avnei Nezer, wier titel — Sochatchover — de naam van de stad droeg tot in de rabbijnse bibliotheken van de hele wereld.

De eigenlijke familienaam volgt uit een goed geattesteerd naamgevingsmechanisme: de omzetting van een geografische oorsprong in een erfelijke naam. De huidige dragers van deze naam zijn naar alle waarschijnlijkheid de erfgenamen van families die zijn vertrokken voor de ramp van 1941-1943, die de ter plaatse gebleven gemeenschap vernietigde. Zo overleeft de naam het ding: hij perpetueert, in de burgerlijke stand van de diasporas, de herinnering aan een stad waarvan de Joodse gemeenschap niet meer bestaat. Deze naam lezen, betekent archief en geheugen samen te houden — weten wat de documentatie vaststelt, en eren wat de traditie overdraagt.