Familie Simentob

Aan de oorsprong van de achternaam ligt een voornaam, en geen familienaam. Shem Tov is eerst, in de middeleeuwse Joodse wereld, een voornaam voor mannen met een gunstig voorteken, gegeven aan het kind als een wens: dat hij een « goede naam » zou verwerven en behouden. Deze categorie van voorteken-voornamen — waarin ook Mazal Tov (« gunstig sterretje »), Yom Tov (« goede dag ») of Maïmon (« gelukkig ») voorkomen — is sterk gedocumenteerd in de Joodse naamkunde van het Middellandse-Zeegebied.

De overgang van voornaam naar achternaam volgt een klassiek mechanisme: de voornaam van een voorouder wordt, van generatie op generatie, vastgelegd om de hele nakomelingen aan te duiden. Dit is precies wat de Marokkaanse naamkunde documenteert, waar Laredo Simentob indeelt onder de namen die voortkomen uit een Hebreeuws voornaam die erfelijk is geworden [Les Noms des Juifs du Maroc]. De samengestelde vorm Simentob — waarin men de samentrekking van Shem in Sim- en van Tov in -tob hoort, met de fricatieve b die kenmerkend is voor de Sefardische uitspraak van bet zonder daguesh — getuigt van een lange mondeling lexicalisatie, voorafgaand aan enige administratieve vastlegging.

De semantische waarde van de naam is niet neutraal. In het Joodse denken is de « goede naam » een grote ethische categorie: hij duidt de reputatie aan die door deugdzaam gedrag is verworven, en de uitdrukking baal shem tov, « meester van de goede naam », zal later worden toegepast op figuren die bekend staan om hun beheersing van de Goddelijke Namen, tot aan de stichter van het chassidisme, Israël ben Eliézer, genaamd de Baal Shem Tov (18de eeuw) — homonymie van betekenis, en geen genealogische verbinding met de hier beschouwde Sefardische lignage. Het is daarom noodzakelijk om voorzichtig onderscheid te maken tussen de spirituele titel Baal Shem Tov en de achternaam Simentob, hoewel beide uit dezelfde Hebreeuwse wortel putten.

Het is in het Joodse Spanje van de 13de en 14de eeuw dat de naam Shem Tov — in zijn hispaniseerde vormen Santob, Çantob of Çuentob — verschijnt met het meeste relief, gedragen door vooraanstaande geleerden, dichters en polemisten. Verschillende figuren stellen ons in staat om de lignée in het archief en de geschreven productie te verankeren.

De beroemdste is zonder twijfel Santob de Carrión, dat wil zeggen Shem Tov ben Isaac ardutiel de Carrión de los Condes (Castilië, eerste helft van de 14de eeuw), auteur van de Proverbios morales, een van de hoofdwerken van de middeleeuwse gnomica poëzie in het Castiliaans, samengesteld in het Castiliaans door een Joodse auteur en opgedragen aan koning Pierre Iᵉʳ van Castilië. Dit werk, overgeleverd in verschillende manuscripten, getuigt van de diepe inscriptie van de naam in de hispano-Hebreeuwse geletterde cultuur, op het kruispunt van de Romaanse taal en de Joodse traditie.

Op het specifiek rabbijnse en kabbalistisch gebied onderscheidt Shem Tov ibn Gaon zich (geboren in Soria rond 1283, gestorven in Eretz Yisrael na zijn emigratie naar Safed) als een van de leerlingen van de school van Salomon ben Adret (de Rashba). Hij is auteur van de Migdal Oz, commentaar verdedigend van Maimonides' Mishné Torah, en van het kabbalistisch werk Keter Shem Tov — waarvan de titel zelf speelt met de naam van de auteur, « de kroon van de goede naam ». Later, in de 15de eeuw, kenmerkt de dynastie van de Ibn Shem Tov het Joodse Iberische denken: Shem Tov ben Joseph ibn Shem Tov, zijn zoon Joseph ibn Shem Tov, en Shem Tov ben Joseph ibn Shem Tov de jongere, auteur van een gedrukt commentaar op de Gids der dwalenden, illustreren de debatten over de legitimiteit van filosofie en kabbala in het Spaanse judaïsme in de laatste decennia voor de uitzetting.

Deze figuren vormen niet noodzakelijk één en dezelfde biologische familie: zij delen een naam, die is uitgegroeid tot een aanduiding van een zekere intellectuele uitmuntendheid. Maar hun massale aanwezigheid in de bronnen van de Sefarad stelt vast dat Shem Tov al vóór 1492 een volledig gevestigde familienaam is, prestigieus en wijdverbreid in de gemeenschappen van Castilië en Aragon.

De door de Katholieke Koningen in maart 1492 uitgevaardigde uitwijzingsverordening dwong de Joden van Kastilië en Aragón te kiezen tussen bekering en ballingschap. De dragers van de naam Shem Tov / Simentob verspreidden zich vervolgens volgens de grote assen van de Sefardische diaspora: naar Portugal (waar een nieuwe uitwijzing in 1496-1497 volgde), naar Marokko en het Regentschap Algiers, naar het Ottomaanse Rijk (Saloniki, Konstantinopel, Izmir, het Land Israël), en naar Italië.

Het oversteken van de Straat van Gibraltar voerde een aanzienlijk deel van deze ballingen naar de steden in het noorden van Marokko — Fès, Tétouan, Tanger, later Salé en de Atlantische havens — waar zij de laag vormden die de megorashim (« uitgewezenen ») werd genoemd, in tegenstelling tot de toshavim, de inheemse Joden met een Berberse-Arabische traditie. In dit kader wortelde de naam Simentob zich blijvend in Marokko, zoals de namenwetenschap van Laredo vastlegt, die de aanwezigheid ervan onder de Sefardische families van het koninkrijk registreert [Les Noms des Juifs du Maroc].

Het schrijfbeeld van de naam zelf draagt de sporen van deze diaspora. Waar de Ottomaanse en Italiaanse gemeenten vaak de vorm Shem Tov of Semtob behielden, legde Marokko Hispanofoon en later de Franco-Spaanse koloniale administratie veelvuldig de aaneengesloten vorm Simentob of Simantob vast. De verscheidenheid van transcripties weerspiegelt zowel de pluraliteit van ontvangende talen — Judeo-Spaans, Judeo-Arabisch, liturgisch Hebreeuws — als de afwezigheid van een uniforme spelling voordat de moderne burgerlijke registratie ontstond.

In Marokko is de naam Simentob geworteld in het weefsel van de grote Joodse gemeenschappen van het Noorden en het binnenland. De belangrijkste verwijzing hier blijft het werk van Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, gepubliceerd door de Consejo Superior de Investigaciones Científicas in Madrid in 1978, dat de referentiecatalogus voor de onomastiek van Marokkaanse Joden vormt en Simentob daarin opneemt in de familie van zegennamen van Hebreeuwse oorsprong [Les Noms des Juifs du Maroc].

De kruising tussen de mémoire familiale en het archief speelt zich hier op verschillende niveaus af. De mémoire transmise hecht vaak aan de naam een bijzondere waardigheid, overeenkomstig zijn betekenis: een Simentob zijn betekent een « goede naam » dragen, en de mondeling familiale traditie neigt ertoe de lignée aan figuren van vroomheid, eervol handelsverkeer of communautaire functie te koppelen. Het archief — gemeentelijke registers, rabbijnse notariële akten (chetar), lijsten van de Junta der gemeenschappen, en later burgerlijke registers van het Protectoraat — maakt het mogelijk de aanwezigheid van de naam te documenteren zonder altijd elk bepaald verhaal te kunnen bevestigen. Het hedendaagse Sefardische genealogische werk, met name uitgevoerd via gespecialiseerde databases, inventariseert de dragers van de naam in de steden Tétouan, Tanger, Fès en Casablanca, zonder dat een enig gemeenschappelijk voorouder voor allen mag worden verondersteld.

Deze voorzichtigheid is essentieel: dezelfde achternaam voortvloeiend uit een gunstig voornaam kan onafhankelijk door meerdere families, op verschillende plaatsen en in verschillende perioden zijn aangenomen. De Simentob-lignée van Marokko dient dus begrepen te worden als een bundel van families die een zegennaam delen, eerder dan als een enkele stamboom — methodologische reserve die elk eerlijk « Groot Boek » zich behoort in te stellen.

De cartografie van de spellingvarianten van de naam vormt op zich reeds een studieobject. Men kan verschillende families van vormen onderscheiden:

- Hebreeuws-liturgische vormen: שם טוב (Shem Tov), behouden in rabbijnse handtekeningen, colofons van handschriften en grafschriften. - Middeleeuwse Spaanse vormen: Santob, Çantob, Çuentob, zoals ze voorkomen in kastiliaanse bronnen uit de 13de–15de eeuw, met name rond Santob de Carrión. - Moderne agglutineerde vormen: Simentob, Simantob, Simentov, Chimentov, dominant in het Marokkaanse en Hispanophone gebied. - Verkorte vormen: Semtob, Semtov, Shemtob, Sentob, veelvuldig in het Ottomaanse Rijk, Bulgarije, Griekenland en Turkije.

Deze variabiliteit vereist voortdurende waakzaamheid van de genealoog, want een dezelfde persoon kan onder twee of drie spellingen voorkomen afhankelijk van de taal van het document. Zij nodigt er ook toe uit onderscheid te maken tussen familienaam en uitdrukking: niet alle voorkomens van « Shem Tov » in bronnen wijzen op een lid van de lignée, de uitdrukking kan een geïsoleerde voornaam of een eenvoudige zegenspreuk aanduiden. Evenzo grondvest de naamverwisseling met de titel Baal Shem Tov geen enkele afstamming. Het kritisch werk bestaat er dus in, in de massa documenten, de erfnaam te scheiden van lexicale gebruiken van hetzelfde woord — een onderscheid dat Laredo precies maakt door de naam in zijn onomastisch repertorium in te delen [Les Noms des Juifs du Maroc].

Voorbij het archief leeft de naam Simentob voort in het geheugen van de families die hem dragen. Deze dimensie berust minder op documentair bewijs dan op doorgegeven getuigenis, en het is op deze grond dat zij hier wordt aangeduid als Geheugen · Doorgegeven.

De familietraditie bewaart frequent de herinnering aan een trajecte: de verdrijving uit Spanje, de vestiging in Marokko of in een Ottomaanse stad, de gehechtheid aan de synagoge, aan studiebroederschappen en aan de ambachten van handel en ambacht. In de twintigste eeuw brachten de omwentelingen van dekolonisatie en de stichting van de staat Israël een nieuwe migratie met zich mee: talrijke Simentob uit Marokko trokken naar Israël, Frankrijk, Spanje, Canada, Latijns-Amerika of de Verenigde Staten, waardoor zij de diasporale baan voortzetten die in hun naam zelf was ingeschreven.

Dit geheugen wordt vandaag actief verzameld door verenigingen voor genealogie en Sefardisch erfgoed, die akten, foto's en mondelinge verhalen verzamelen teneinde de familiestambomen te reconstrueren. De waarde van dergelijk werk ligt in zijn epistemische eerlijkheid: onderscheid maken tussen wat het archief vaststelt, wat de traditie doorgeeft, en wat de hypothese voorstelt. Voor de lignage Simentob convergeren het doorgegeven geheugen en het archief op ten minste één fundamenteel punt: de waardigheid van een naam die letterlijk een zegen is — de goede naam — en die samenvalt met het ethische ideaal dat de Joodse traditie boven de kronen der macht plaatst [Pirqé Avot, IV, 17].

De Simentob-lignee condenseert, in haar naam zelf, een geschiedenis en een ethiek. Voortkomend uit een Hebreeuwse zegennaam, Shem Tov, kristalliseert zij zich tot familienaam in het middeleeuws Spanje, waar zij dichters, kabbalisten en vooraanstaande filosofen telt; zij verspreidt zich met de verbanning van 1492 naar Marokko, het Ottomaanse Rijk en Italië; zij wortelt zich blijvend in de Marokkaanse gemeenschappen, waar de onomastiek van Laredo haar registreert als gevestigde Sefardische naam [Les Noms des Juifs du Maroc]; en zij verlengstaat zich in de twintigste eeuw in de hedendaagse diaspora's.

Het onderzoek dwingt tot dubbele voorzichtigheid. Enerzijds kan een familienaam afkomstig van een voorgoed voorgnaam onafhankelijk door meerdere families zijn aangenomen: de Simentob-lignee is minder een unieke boom dan een bundel takken die dezelfde naam delen. Anderzijds vereist de homonymie tussen de familienaam en de spirituele uitdrukking Shem Tov om de erfelijke naam rigoureus te onderscheiden van haar lexicale gebruiken. Met voorbehoud van deze voorzichtigheid blijft de « goede naam » de rode draad: zij verbindt het spreekwoord uit de Mishna, de geleerde van Soria, de dichter van Carrión, de handelaar van Tétouan en de nakomeling van vandaag, in een keten waarin het archief en de herinnering elkaar beantwoorden.