Familie Shleifer

Het vertrekpunt van elke geslacht die een beroepsnaam draagt, is de werkplaats. De Germaanse term waarvan het geslachtsnaam is afgeleid, duidt zonder enige twijfel op een preciesieberoep. De naam Schleifer is waarschijnlijk ontstaan als beroepsnaam voor iemand die in een domein werkte dat slijpen of slijpen inhield, zoals een smid of een messenmaker. Deze wortel gaat diep in de Duitse geschiedenis: de eerste vermelding van het geslachtsnaam verschijnt in 1348 in Saksen, Duitsland, toen Johannes Sleiffer werd geregistreerd als inwoner van de stad Mendne.

Het gebaar dat de naam aanduidt, behoort tot een familie van oude Germaanse woorden. Men brengt de naam zo in verband met verwante vormen: Schliep is in Noord-Laagduitse taal een beroepsnaam voor een scherpslijper van messen, scharen en soortgelijke voorwerpen, van het Middel-Laagduits slīpen, « slijpen » of « scherpen » — te vergelijken met Schleifer. Op Amerikaans grondgebied liet het geslacht zelfs een geassimileerde spoor achter: Slifer is een geamericaniseerde vorm van het Duitse Schleifer.

Bij de Joden van Oost-Europa nam de naam zijn Jiddische kleur aan. In het volkse naamkundig geheugen heeft de naam Shleifer zijn oorsprong in het Jiddisch, en duidt het op een beroepsnaam. De vorming van dit type geslachtsnaam berust op een goed gedocumenteerd historisch fenomeen: de grote naamgevingscampagnes die aan de Joden van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië in de XVIII de en XIXde eeuwen werden opgelegd, waarbij de uitgeoefende beroepen een belangrijk deel van de nieuwe benamingen vormden [A. Beider, Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est, Avotaynu]. De referentiewerken van Alexander Beider classificeren deze geslachtsnamen precies volgens hun types — patronymisch, metronymisch, toponymisch, beroeps- en gebaseerd op bijnamen —, een indeling die Shleifer onder de beroepsnamen plaatst [A. Beider, A Dictionary of Jewish Surnames from the Russian Empire, Avotaynu].

In dit geduldig gebaar van de scherpslijper — dat wat stomp was scherp maken, dat wat ruw was glad maken — kan men, zonder te overdrijven, een metafoor lezen van de deugd van goed uitgevoerd werk, van de zorg voor de materie, die het jodendom eert sinds de ambachtslieden die de Tabernakel bouwden. De naam Shleifer is, letterlijk, een naam die scherpen.

De naam van een beroep, overgeleverd van generatie op generatie, wordt vaak het gefossiliseerde getuigenis van een economische specialisatie. De onomastische traditie kent aan de naam een brede verankering toe in de beroepen van slijpen en polijsten. Volgens bepaalde volksoverdrachten zou de naam ook de kapper hebben aangeduid, een ander beroep van het lemmet en de draad [ask-oracle]. Deze veelheid aan betekenissen — messenlijper, glaspolijster, steenbewerker, kapper — weerspiegelt de economische werkelijkheid van de Joodse gemeenschappen in Oost-Europa, waar precisieambachten een centrale plaats innamen in een bevolking die vaak van grondgoedbezit werd uitgesloten en tot stedelijke beroepen werd beperkt.

De naam is verbonden met een precieze etymologie waarvan regionale varianten voortkomen. Schliep duidt in Noord-Duitsland een slijper van messen, scharen en soortgelijke voorwerpen aan, wat de specialisatie in scherpe gereedschappen bevestigt. Deze familie van beroepen verbindt de Shleifer met het immense netwerk van Joodse ambachtslieden die op de markten en jaarmarkten van Polen, Litouwen, Galicië en Oekraïne de instrumenten van het dagelijks leven onderhielden.

De omzwervende slijper, die zijn tredemolen van dorp tot dorp voorttrok, was een vertrouwde figuur in het landschap van de shtetl. Deze vorm van nomadisch bestaan — de handelaar van een vakkundigheid die door de ruimte wordt gedragen — sluit aan, in een heel ander domein, bij een diep gegeven uit de cultuur van het Oost-Joodse leven: dat van het scheppend zwerven, waarvan de rondreizende Jiddische theatergezelschappen later de meest volleerde artistieke uitdrukking waren. De ambachtsman Shleifer en de rondreizende acteur delen dezelfde toestand, die van het beroep dat reist. In dit nomadisme van de arbeid leest men een gave tot aanpassing en weerbaarheid die de diaspora tot kunst van het leven heeft verheven.

Men moet zich echter hoeden voor enige misbruikelijke reconstructie: voor deze lignage bezitten we geen voortdurend beroepsregister dat het mogelijk zou maken een bepaalde familie van werkplaats tot werkplaats te volgen. Wat de onomastieke met zekerheid vaststelt — de professionele oorsprong van de naam — verlengde zich in gedocumenteerde familiegeschiedenis slechts in fragmenten. Het is de eerlijkheid van dit boek dat het dit erkent: de naam spreekt, maar hij vertelt niet het hele leven van degenen die hem hebben gedragen.

Het patroniem Shleifer is onlosmakelijk verbonden met de taal die het heeft gevormd. De naam komt voort uit het Jiddisch [Q55644443 — Wikidata], die volkstaal van de Asjkenazische Joden, ontstaan uit de ontmoeting van Middelhoogduits, Hebreeuws en Slavische talen. De Shleifer begrijpen betekent dus het linguïstische en mentale universum begrijpen waaruit hun naam voortvloeit.

Het Jiddisch was veel meer dan een dialect: het was het levensmedium van een hele beschaving. Een « zwervende taal », volgens de mooie formulering van Jean Baumgarten, vergezelde het de Asjkenazische Joden in hun verplaatsingen door Europa, absorberend en herstellend de materialen van de doorkruiste samenlevingen. In deze taal werden namen van ambachten zoals Schleifer doorgegeven, uitgesproken in huishoudens en op markten lang voordat ze in de burgerlijke registers werden vastgelegd.

Aan het begin van de twintigste eeuw kende deze taal een buitengewone bloei. De culturele herleving van de Joden in Midden- en Oost-Europa tussen 1897 en 1930 maakte van het Jiddisch de drager van een literatuur, een theater en een pers van ongekende rijkdom, in dienst van een echte culturele nationale constructie. Een lignée die in deze taal wordt genoemd, neemt door haar naam zelf deel aan dit collectieve erfgoed. Het gebaar van de slijper en de pen van de Jiddische schrijver behoren tot dezelfde verdwenen wereld, die van een Joodse moderniteit die, in haar eigen taal, haar denkvormen uitvond.

Deze taal droeg ook de stem van degenen die de geschiedenis geneigd is het zwijgen op te leggen. De vrouwelijke poëten van het Jiddisch, sinds de zestiende eeuw, vonden erin een eigen ruimte van expressie en traditie. Een lignée in het Jiddisch benoemen betekent dus haar inschrijven in een spraakmengenis waar transmissie — kardinale waarde van het judaïsme, van de masoret der Vaderen tot de moeders die gebeden onderwezen — zich vervolledigde in de taal van alle dagen. De kundigheid van de ambachtsman en de kundigheid van het boek vonden daarin dezelfde matrix.

De geografie van de naam Shleifer tekent, in negatief, een kaart van de asjkenazische diaspora. Ontstaan in de Duitse ruimte — de eerste gedocumenteerde vermelding verwijst naar het middeleeuwse Saksen van 1348 [igenea] — verplaatste de vorm van de naam zich naar het oosten met de joodse migraties, en nam de spelling de talen van de gastlanden aan.

Het is deze plasticiteit die de veelheid van zijn varianten verklaart. De Duitse vorm Schleifer poloniseert zich in Szlajfer en russifieert zich in Shleifer volgens de klanken en alfabetten van de doorkruiste landen — de gepoloniseerde vorm is Szlajfer, de gerussificeerde vorm uit het Jiddisch is Shleifer. Elke spelling is het spoor van een grens die werd overschreden, van een nieuw administratief imperium, van een schrijver die de naam volgens zijn eigen regels transcribeerde. De varianten Schleifer, Shlaifer en Szlejfer zijn geen verschillende namen: zij zijn één naam, gebroken door de opeenvolgende prisma's van de Europese geschiedenis.

Deze onomastische nomadisme weerspiegelt het lot van joodse gemeenschappen gevangen tussen de grote politieke samenstellen: het Russische Keizerrijk, het Koninkrijk Polen, Galicië onder Oostenrijks bestuur. De grote naslagwerken voor joodse geslachtsnamen onderscheiden trouwens deze toewijzingsgebieden — Beider voor het Russische Keizerrijk (2008), het Koninkrijk Polen (1996) en Galicië (2004), Menk voor joodse Duitstalige namen (2005) [A. Beider; L. Menk, Avotaynu]. Dezelfde familie kon haar naam dus op drie manieren gespeld zien, al naargelang zij uit Warschau, Sint-Petersburg of Wenen afkomstig was.

In deze verspreiding wordt de stichtende ervaring van Israël gelezen: die van ballingschap en hersamenstelling. De Shleifer-lignée, door een naam te dragen die van uiterlijk verandert zonder van betekenis te veranderen, belichaamt deze blijvende identiteit onder de mobiliteit van de vormen — een deugd van trouw die het joodse geheugen gedurende twintig eeuwen van galout heeft gekweekt. De kern blijft bestaan; alleen de schil verandert.

Geen Joodse dynastie in Oost-Europa steekt de twintigste eeuw zonder het merk van de ramp. De families Shleifer, Schleifer en Szlajfer, verspreid van Polen tot Oekraïne, werden meegevoerd in de wervelwind die de asjkenazische wereld aan flarden scheurde — diezelfde wereld van het Jiddisch die de naam zijn taal en smaak had gegeven. Wij beschikken hier niet over een naamgeving familiekroniek van deze duistere jaren; maar de eerlijkheid gebiedt ons toe te geven dat het lot van deze naam, voor een deel, dat van de judaïciteit van het Oosten in zijn geheel was.

Wat van de dynastie na de verslinding overblijft, situeert zich in de geografie van de emigratie: Noord-Amerika, waar de naamvorm zich soms assimileerde tot Slifer [geneanet], en waar nieuwe takken opnieuw wortels schoten. Deze amerikanisering van het familienaam is het zichtbare teken van een nieuw begin: een familie die, haar wereld verloren hebbend, er een andere herbouwde, terwijl zij van de oude naam de klank bewaarde, zo niet de spelling.

In deze passage van het ene continent naar het ander voegt de dynastie zich in bij de grote beweging van de Joodse moderniteit, juist die welke zag dat de Jiddische cultuur de oceanen overstak en haar instellingen — pers, theater, hulpverenigingen — in de metropolen van de Nieuwe Wereld plantte. De landsmanshaftn, de langenote-verenigingen waar emigranten uit dezelfde stad elkaar ontmoetten, waren de uitdrukking van een essentiële gemeenschapsvirtue: zorg voor de hunnen, onderlinge hulp, solidariteit van ballingen. Een verspreide familie van ambachtslieden vond in deze netwerken een deel van de warmte van het verloren shtetl terug.

Daar openbaart zich de waarde van tsedaka — de rechtvaardigheid-liefdadigheid, verplichting en niet louter vrijgevigheid — in de concrete trama van de geschiedenis: niet als een abstract beginsel, maar als het gebaar van arme immigranten die bijdragen om de volgende welkom te heten, de zieke te verzorgen, de dode volgens de Wet ter aarde te bestellen. De dynastie Shleifer heeft, in haar overleven, deelgenomen aan deze gifteconomie die het Joodse volk in staat stelde na elke vernietiging op te staan.

Tot ons gekomen, gaan de naam Shleifer en zijn varianten door de wereld, van de academische wereld tot de vrije beroepen. De naam behoort nu tot een ruim erkende en gerepertorieerde familie van Joodse familienamen, waarvan het onderzoek deel uitmaakt van wetenschappelijk werk op het gebied van Joodse onomastiek [A. Beider ; L. Menk, Avotaynu]. Het feit alleen dat deze naam in de grote naslagwoordenboeken voorkomt, getuigt van zijn verankering in de Ashkenazische geschiedenis.

Van de middeleeuwse scherpsliper uit Saksen tot de hedendaagse onderzoeker illustreert de lineage een karakteristieke baan van de Joodse moderniteit: de overgang van handvaardigheid naar intellectueel beroep, zonder breuk in de gemeenschappelijke waarde die hen grondvest — de eis van nauwkeurigheid. Een blad slijpen en een redenering scherpen komen in wezen voort uit dezelfde discipline van de geest. De wetenschappelijke, filosofische en literaire kennis, die de Joodse traditie altijd hoog heeft gewaardeerd, vervolgt aldus, op ander niveau, het handwerk van de voorouderlijke ambachtsman.

Deze beweging van werkplaats naar studeerkamer is niet eigen aan de Shleifer; het is een van de grote verhalen van de Europese Joodheid van de afgelopen eeuw, dat van een bevolking die massaal het domein van kennis in gaat. Maar het vindt, in een lineage wiens naam zelf de precieze handeling zegt, een bijzondere weerklank. De naam die degene aanduidden die dingen scherp maakte, kwam degenen aan te duiden die ideeën scherpen.

Ten slotte blijft er de deugd van het geheugen — zakhor, « gedenk », grondstellend gebod van het Joodse bewustzijn. Het schrijven van het Grote Boek van een lineage waarvan weinig individuele figuren zijn gedocumenteerd, is het vervullen van deze gedenkenisplicht jegens de naamlozen: de talloze ambachtslieden, slijpers en polijsters die deze naam droegen zonder archief achter te laten, en wier bestaan zelf wordt geattesteerd door de naam die zij hebben doorgegeven. Zich hen herinneren is erkennen dat de Joodse geschiedenis niet alleen die van haar grote mannen is, maar ook die van haar molenstenen en werkplaatsen.

De lineage Shleifer heeft geen beroemde rabbijnische dynastie of reeks notariële akten uit de Middeleeuwen nagelaten. Het heeft iets bescheidenersachtergelaten en misschien iets universelers: een naam die een gebaar is. Van het Saxonië van 1348 [igenea] tot de shtetls van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, tot de landen van emigratie waar het soms Slifer [geneanet] werd, heeft deze naam grenzen en alfabetten overwonnen — Schleifer, Szlajfer, Shleifer, Shlaifer, Szlejfer — zonder ooit zijn eerste betekenis te verliezen: degene die slijpt, degene die polijst, degene die ruwe materie scherp en glad maakt.

Van alle deugden die het jodendom heeft gedragen, is het misschien de waardigheid van handwerk en de zorg voor het werk dat deze lineage het best heeft uitgedrukt. Niet de roem van de groten, maar de geduldig volharding van de ambachtsman, dit overtuiging — diep talmudisch — dat een eerlijk beroep bescherming en eer waard is, en dat er geen arbeid te bescheiden is om gezegend te zijn. Aan deze eerste deugd voegen zich, in de draad van hun geschiedenis, de veerkracht van ballingschap, wederzijdse hulp van emigranten, en de trouw van een bewaarde identiteitskern in duizend wisselende vormen.

Zo voegt de lineage Shleifer zich, door zijn naam zelf, bij het collectieve geheugen van Israël: dat van een volk dat, beroofd van land en vaak van rust, de nauwkeurigheid van zijn gebaar, de draagbaarheid van zijn kennis en de solidariteit van de zijnen tot instrumenten van zijn overleven maakte. De naam Shleifer is een naam die scherpt — en hij blijft, door ons uit te nodigen om ons te herinneren, het geheugen slijpen.