Familie Servadio

Het meest betrouwbare startpunt voor elk onderzoek naar de Servadio blijft de catalogus van Samuele Schaerf. Servadio is een Italiaanse achternaam waarvan Schaerf in I cognomi degli ebrei d'Italia (1925) aangeeft dat deze het Hebreeuwse Obadia betekent [Schaerf, ref:1]. Deze etymologie is niet zonder betekenis: Ovadia (עֹבַדְיָה) betekent « dienaar van God », en de naam werd geïtalianiseerd tot Servadio — « ik dien God » — volgens een veelgebruikt proces waarbij Hebreeuwse familienamen zich aanpasten aan de volkstaal van het Schiereiland.

Het werk van Schaerf, gepubliceerd in Florence door de uitgeverij Israel, was de eerste systematische poging om Italiaanse joodse familienamen in kaart te brengen, vergezeld van een aanhangsel gewijd aan adellijke families [Schaerf, ref:1]. Men dient deze catalogus echter met historische voorzichtigheid te lezen. Zoals de deskundige kritiek heeft opgemerkt, vooropgesteld door Roberto Bizzocchi, is het idee van een rigoureus « etnische » lijst van joodse achternamen niet op een solide historische basis gegrond: veel van deze namen werden ook door niet-joden gedragen, en de onomastische grens blijft poreus. Deze voorbehoud doet geen afbreuk aan de documentaire waarde van de inventaris, maar verbiedt ervan een bewijs van afstamming op zich te maken.

De achternaam Servadio behoort tot een opmerkelijke familie van Italiaans-joodse namen die zijn gevormd uit Hebreeuwse devotiönele wortels — op dezelfde manier als Servadei of andere varianten van het idee van goddelijke dienst. Dit onomastisch fenomeen zegt iets dieps: in een wereld waarin de naam een identiteit en een hoop overdroeg, schreven deze families in hun eigen achternaam de deugd van de vroomheid en de nederigheid in — niet de grootheid van een geslacht, maar de houding van de dienaar. De joodse traditie stelt deze nederigheid zeer op prijs: Mozes zelf, de grootste van alle profeten, wordt door de tekst geprezen als de bescheidenste man op aarde. Door zich « dienaren van God » te noemen, namen de Servadio, in hun eigen mate, deel aan die lange geheugen van Israël die dienst en verborgenheid voor de Hemel hoger plaatst dan macht.

Om de Servadio's te begrijpen, moet je ze plaatsen in het unieke kader van het Italiaanse jodendom, de matrix van hun geschiedenis. De joodse aanwezigheid in Italië is een van de oudste en meest continue in Europa: zij gaat terug tot de Romeinse tijd, lang vóór de grote Asjkenazische en Sefardische gemeenschappen in de rest van het continent [Milano, ref:11] [Ferorelli, ref:10]. Deze prioriteit gaf aan de Italiaanse Joden een eigen, onderscheiden identiteit, geworteld in het Schiereiland sinds meer dan twee millennia.

Middeleeuws en modern Italië was een land van contrasten voor zijn Joden: bloeiende centra en uitwijzingen, vorstelijke bescherming en getto's. In het Renaissance-tijdperk beleefden de joodse gemeenschappen een intens intellectueel en economisch leven, tussen bankwezen, geneeskunde, drukkunst en Talmoedische studie, in een vruchtbare dialoog met de omringende humanistische cultuur [Bonfil, ref:9]. In Florence, zoals in andere steden, droegen de Joden bij aan de economie en het wetenschappelijk leven terwijl zij hun traditie bewaarden [Salvadori, ref:12]. Zuid-Italië had, vóór de uitwijzing als gevolg van Spaanse overheersing, ook oude en levende gemeenschappen gehuisvest [Ferorelli, ref:10].

Op deze voedingsbodem werd economische en intellectuele dienst, voor zoveel Italiaanse joodse families, een manier om zowel overleven als deugd te belichamen: de eerlijke economische actie, de kennis doorgegeven van generatie op generatie. De lineage Servadio, waarvan de naam in de twintigste eeuw onder de getelde gemeenschappen verschijnt, past in deze lange duur. De opnamen van joodse cognomi, waaronder die welke in 1938 waren aangevuld op basis van registers van het Ufficio Statistico van de Keren Hajesod, tonen een verspreiding van namen door verschillende gemeenschappen van het Schiereiland — teken van een mobiel jodendom, geweven van uitwisselingen tussen steden.

De beslissende wending voor de Joden van Italië was de emancipatie, een resultaat van het lange debat dat eind achttiende eeuw openbrak en in de negentiende eeuw werd voltooid. Tussen 1781 en 1848 doorkruiste de vraag naar gelijkheid van Joden — de « prijs van gelijkheid » — het Italiaanse politieke denken, verweven met idealen van de Verlichting, revolutionaire geest en aspiraties van het Risorgimento [Luzzatto Voghera, ref:7]. De Italiaanse eenwording bevestigde de burgerlijke en politieke gelijkheid van Joden, opende de deuren van universiteiten, vrije beroepen, het leger en het openbare leven.

Deze emancipatie transformeerde Italiaanse Joodse families. Bevrijd uit de getto's integreerden zij zich met opmerkelijke intensiteit in de natie, terwijl velen tegelijk hun binding met de traditie behielden. Italiaanse Joden werden artsen, juristen, professoren, officieren, letterkundigen. Het is juist in dit kielzog dat zich de best gedocumenteerde trajectorie van de Servadio-lignée inschaart: die van een familie die geheel en al in de moderne wetenschappelijke en professionele wereld opging, waar de wetenschappelijke en filosofische kennis een seculiere voortzetting werd van de oude roeping tot dienst die in de naam was ingeschreven.

De betrokkenheid in het collectieve leven van de natie — tot en met patriottisme en staatsdienst toe — was voor de emancipatiegeneratie een manier om tegelijk het nieuwe burgerschap en de Joodse eis van betrokkenheid in de stad eer aan te doen. Dit vertrouwen in het liberale Italië zou, zoals zal blijken, in de volgende eeuw wrede verraad ondergaan.

De meest eminente en best gedocumenteerde figuur van de lineage is Emilio Servadio. Een Italiaanse arts en psychoanalyticus, geboren in Sestri, nabij Genua, in 1904, en gestorven in Rome in 1994; afkomstig uit een Joods gezin, studeerde hij in Genua, waar hij een diploma rechten behaalde. [Encyclopedia.com]. Hij wijdde zijn proefschrift aan forensische geneeskunde, en meer bepaald aan hypnose. [Encyclopedia.com]

Emilio Servadio behoort tot de pioniers van de psychoanalyse in Italië en droeg bij aan de introductie en verspreiding van het freudiaans denken in een land waar het nog marginaal bleef. Zijn werk onderscheidde zich ook door een voortdurende belangstelling voor parapsychologie, die hij trachtte op te helderen met het psychoanalytisch instrument. Volgens Italiaanse biografische bronnen beschouwde Servadio paranormale vermogens als residuen van primitieve communicatie- en expressiemiddelen, die uit het onbewuste van het gevoelige subject opnieuw bovenkwamen onder invloed van meer of minder waarneembare stimuli. [vitadopovita.jimdoweb.com]. Deze intellectuele vrijmoedigheid — het erforschen van de grensgebieden van de geest met de nauwkeurigheid van de clinicus — getuigt van een wetenschappelijke en filosofische kennis in dienst gesteld van de kennis van de mens.

De loopbaan van Emilio Servadio kruist frontaal een van de donkerste episoden van de Italiaanse geschiedenis. De fascistische rassenetten van 1938 troffen alle Joden in Italië, ongeacht hun verdiensten, integratie of beroemheid [Sarfatti, ref:6] [Collotti, ref:5]. Als zovele Joodse geleerden en professionals werd Emilio Servadio gedwongen tot ballingschap; hij vluchtte naar India, waar hij zijn activiteiten voortzette, voordat hij na de oorlog naar Italië terugkeerde. Deze gedwongen ballingschap zegt, in negatieve zin, wat vervolging was: het afruken van een mens van zijn vaderland en zijn taal alleen om zijn geboorte. Het zegt ook van veerkracht — het vermogen om een werk elders weder op te bouwen, en terug te keren. In deze verhouding tot het vreemde, opgelegd door dwang, sluit de figuur van Servadio aan bij de voorouderlijke herinnering van Israël, dat volk voor wie ballingschap een grondervaring is en terugkeer een nooit gedoofde hoop.

The year 1938 marks the rupture. The fascist regime promulgated racial laws that, overnight, excluded Italian Jews from school, university, administration, professions and public life [Isman, ref:2] [Matard-Bonucci, ref:4]. A perfectly integrated population, often patriotic, was suddenly designated as foreign to the nation and systematically enumerated, registered, despoiled. The onomastic registers — those very same ones that had first been matters of scholarly curiosity — became instruments of persecution [Collotti, ref:5] [Sarfatti, ref:6].

The fate of Italian Jewish families during these years is read in the diaries and letters that historiography has gathered: daily humiliation, loss of livelihood, isolation, then, after 1943 and the German occupation, deportation and death [Avagliano et Palmieri, ref:3]. Liliana Picciotto's Libro della memoria established, name by name, the list of Jews deported from Italy between 1943 and 1945 — a work of memory and exactitude that restores to each victim his identity [Picciotto, ref:8].

For a lineage such as Servadio, scattered across several communities of the Peninsula, these years were necessarily those of trial: exile for some, like Emilio Servadio forced to flee to India, clandestinity, despoliation or worse for others. Honesty demands that we not fill by imagination the silences of the archives as to the individual fate of each family member. But what one can say, without invention, is that the lineage collectively traversed this night with the whole of Italian Judaism. And in this trial manifests a virtue that tradition names kiddoush ha-shem — the sanctification of the Name through fidelity maintained in adversity: to remain oneself, to remain Jewish, when an entire apparatus of State was bent on denying it.

---

Dutch translation:

Het jaar 1938 markeert de breuk. Het fascistische regime kondigde rassenwestten af die, van de ene op de andere dag, Italiaanse Joden uitsloten van school, universiteit, overheid, beroepen en publiek leven [Isman, ref:2] [Matard-Bonucci, ref:4]. Een volkomen geïntegreerde bevolking, vaak patriottisch, werd plotseling als vreemd aan de natie aangewezen en systematisch geregistreerd, gearchiveerd, beroofd. De naamkundige registers — diezelfde registers die eerst onderwerp van geleerdheid waren — werden instrumenten van vervolging [Collotti, ref:5] [Sarfatti, ref:6].

Het lot van Italiaanse Joodse families in deze jaren leest men af uit dagboeken en brieven die de geschiedschrijving heeft verzameld: dagelijkse vernederingen, verlies van bestaansmiddelen, isolement, en na 1943 en de Duitse bezetting, deportatie en dood [Avagliano et Palmieri, ref:3]. Liliana Picciotto's Libro della memoria stelde, naam voor naam, een lijst vast van Joden die tussen 1943 en 1945 uit Italië werden gedeporteerd — een werk van herinnering en nauwkeurigheid dat aan elk slachtoffer zijn identiteit teruggeeft [Picciotto, ref:8].

Voor een geslacht als Servadio, verspreid over verschillende gemeenschappen op het Schiereiland, waren deze jaren noodzakelijk jaren van beproeving: ballingschap voor sommigen, zoals Emilio Servadio die gedwongen naar Indië moest vluchten, clandestiniteit, berooving of erger voor anderen. Eerlijkheid gebiedt ons niet het zwijgen van de archieven over het individuele lot van elk familielid door verbeelding in te vullen. Maar wat men onweerlegbaar kan zeggen, is dat het geslacht gezamenlijk deze nacht doorging met heel het Italiaans jodendom. En in deze beproeving openbaart zich een deugd die de traditie kiddoush ha-shem noemt — de geheiligdheid van de Naam door in tegenspoed gehandhafde trouw: jezelf blijven, Joods blijven, wanneer een heel staatsapparaat zich erop toelegde dat te ontkennen.

Na de oorlog herstelde het Italiaanse jodendom zich, gewond maar levend. De naam Servadio bleef zich voortplanten en droeg, door zijn figuren heen, het erfgoed van een cultuur. Emilio Servadio, teruggekeerd naar Italië, hervatte daar en voltooide zijn werk als psychoanalyticus tot zijn dood in Rome in 1994 [Encyclopedia.com], en maakte de tweede helft van zijn leven tot een reconstructie op de puinhopen van de ballingschap.

De lignée onderscheidde zich ook op het gebied van letterkunde en geheugen. De familienaam wordt met name in de hedendaagse tijd gedragen in de wereld van het Italiaanse schrijven en journalisme — en zet zo de intellectuele roeping van de familie voort. Zonder het verhaal te bezwaren met onzekere toewijzingen, kan worden opgemerkt dat deze continuïteit tussen wetenschap en letterkunde een konstante illustreert: de literaire kennis en transmissie als rode draad van een lignée. Schrijven, doorgeven, getuigen: dit zijn gebaren die de Joodse cultuur als heilig beschouwt, zij die zich in de eerste plaats als Peuple du Livre en van geheugen definieert.

Het is misschien hier dat het lot van de Servadio en het collectieve geheugen van Israël het meest innig samenkomen. Een familie wier naam « dienaar van God » betekent en die, door de eeuwen heen, door denken, door geneeskunde, door schrijven gediend heeft, belichaamt dit fundamentele Joodse overtuiging: dat de hoogste dienst die van waarheid en kennis is, en dat zich herinneren — zakhor, « gedenk » — een gebod zowel als een deugd is.

Aan het einde van deze reis onthult de Servadio-lignée zich als een trouw fragment van het groot verhaal van het Italiaans judaïsme: oud door zijn wortels, vroom door zijn naam, geleerd door zijn figuren, beproefd door de geschiedenis. Van de inventarissen van Schaerf tot de leeszalen van Emilio Servadio, van het debat over emancipatie tot de duisternis van 1938, heeft zij de eeuwen doorlopen terwijl zij, bijna zonder het te weten, het gebed droeg dat in haar familienaam was ingeschreven.

Indien men tussen al deze deugden één zou moeten noemen die deze lignée het best heeft uitgedrukt, zou het zijn dienst door kennis — die zeer joodse manier om studie, geneeskunde, verkenning van de menselijke geest tot een vorm van avodah, aangeboden dienst, te maken. « Dienaar van God »: de naam beloofde de bescheidenheid van toewijding; de geschiedenis heeft dit vervuld in toewijding aan kennis en waarheid. En toen vervolging kwam om de hunnen uit hun vaderland te rukken, voegde de lignée aan deze deugd die, ernstiger, van trouw in ballingschap toe — deze koppige émouna die sinds de Oudheid ervoor zorgt dat Israël zijn beulen overleeft en het geheugen van lijden in plicht van doorgave omzet.

Aldus is het Groot Boek der Servadio niet alleen de geschiedenis van een familie. Het is een variatie, onder duizenden andere, op het eeuwige thema van een volk dat, verspreid over de continenten en geteisterd door de eeuwen, niet is opgehouden dienst te doen, te studeren en zich te herinneren.