Familie Serezo

Voordat Serezo een lignée was, was het een plaats. De Spaanse cartografie bewaart verschillende mogelijke ankerpunten. Het meest expliciete is de gemeente Cerezo : Cerezo is een gemeente in de provincie Cáceres, in de autonome gemeenschap Extremadura, in Spanje, grenzend aan Ahigal, Mohedas, Guijo de Granadilla en Santibáñez el Bajo. Aan deze kern in Extremadura worden, over het gehele grondgebied, andere plaatsen met dezelfde naam of verwante namen toegevoegd — Cerezo de Río Tirón in de provincie Burgos, Cerezo de Arriba en Cerezo de Abajo in die van Segovia — allemaal ontstaan uit dezelfde linguïstische ondergrond, de kersenboom geplant op een hoogte of aan de rand van een rivier.

Deze aardse oorsprong is niet onverschillig voor de joodse geschiedenis van het schiereiland. De Sefardische manier om families naar hun stad van herkomst te noemen is een massief en gedocumenteerd cultureel gegeven. Zoals een synthese over Sefardische familienamen eraan herinnert, is Sefardisch degene die tot de « Spaanse » tak van het Volk des Boeks behoort, dat wil zeggen tot het jodendom van de Middellandse-Zeekust, en in Spanje heeft zich de cultuur van de Joden van het schiereiland ontwikkeld. Veel van deze families namen op het moment van ballingschap of bekering de naam van de stad, het dorp of de streek mee die zij verlaten : Toledano van Toledo, Laredo, Carrión, Curiel, Espinosa — en, volgens hetzelfde patroon, Cerezo van een van de plaatsen van die naam [Encyclopaedia Judaica]. De familienaam functioneert dan als een draagbare herinnering, een manier om de verloren geografie in de naam zelf in te graven.

Men ziet hier, vanaf de wortels, een eerste waardewijziging. In de traditie van Israël is de naam nooit neutraal : het is belofte en herinnering. De naam dragen van een plaats waarvan men is verdreven, is het uitwissen weigeren, is het ontwortelen in trouw aan het geheugen omzetten — de zakhor, het « herdenk jezelf » dat het jodendom in het hart van zijn ethiek plaatst. Béatrice Leroy heeft aangetoond hoezeer het Sefardische avontuur afhangt van deze eigenzinnige continuïteit tussen het schiereiland en de verspreiding, waar de herinnering aan de Iberische bodem lang na de ballingschap levendig blijft. De naam Serezo is, vóór elke rabbijnse of handelserfenis, reeds in zichzelf een daad van herinnering.

Het lot van de Sefardische families met toponymische familienaam speelt zich grotendeels af tijdens het grote keerpunt aan het einde van de middeleeuwse Iberische schiereiland. De ramp die de joodse identiteit van het schiereiland opnieuw definiëert, begint in 1391. De uitgebreide en problematische converso-bevolking en het marrano-fenomeen dat ermee gepaard ging, waren het product van ongekende, grootschalige bekeerlingen van Spaanse en Portugese Joden tussen 1391 en 1497; in 1391 en 1392 veroorzaakten sociale onvrede jegens welvarende joodse stedelijke minderheden en religieus activisme deze golven van gedwongen bekeerlingen.

Uit deze bekeerlingen ontstond een onbekende en verscheurde menselijke categorie. De conversos die het katholicisme niet volledig of oprecht omarmden en hun joodse geloof clandestien bleven beoefenen, werden "judaisanten" genoemd en, pejoratief, Marranen, of in het Hebreeuws Bnei Anousim. Het woord zelf verraadt de minachting van die tijd: het Castiliaanse woord marrano is afgeleid van een Arabische term en werd het scheldwoord voor degenen die men verdacht van clandestiene trouw. Men moet voorzichtig zijn met anachronistisch woordgebruik: het woord marrano duidde specifiek aan degenen die het jodendom clandestien beoefenden, terwijl de term converso van toepassing was op alle Joden die tot het katholicisme waren bekeerd, ongeacht of zij het jodendom in het geheim bleven beoefenen of niet.

Het is in deze wereld van dubbele levens dat wij de eerste Serezo, wier geschiedenis waarschijnlijk het spoor draagt, met alle nodige voorzichtigheid moeten situeren. De inquisitoriële registers van Castilië, Nieuw-Castilië en Extremadura — precies de regio's waar de toponiem wordt vastgesteld — registreerden converso-families met alle mogelijke familienamen, inclusief diegenen die afkomstig waren van dorpen. De afwezigheid in de huidige stand van onze bronnen van een bewaard en gepubliceerd inquisitorieel dossier met de naam Serezo betekent niet afwezigheid van lot: het markeert een archiefstilte, geen historisch niets. Nathan Wachtel heeft zijn werk precies gewijd aan deze "marrano-doolhoven" waar het geloof zich voortplant in fragmenten — een gemompelde gebed, een discreet vasten, een weigering om op de sabbatdag te werken — met het risico van de brandstapel.

De deugd die zich hier aftekent is van de orde van moed en trouw aan de Wet in uiterste tegenspoed. Het onderhouden, onder bedreiging van het Heilig Officie, van een flard van de halakha — een licht aansteken op vrijdagavond, bepaald vlees weigeren, de kinderen in het geheim de eenheid van God onderwijzen — was een dagelijkse heroïsme die Cecil Roth heeft gedocumenteerd als een van de morele hoogtepunten van de marrano-geschiedenis. Yerushalmi heeft, door de figuur van Isaac Cardoso, aangetoond hoe dit clandestiene jodendom voor sommigen een open en bewuste terugkeerweg naar de voorouderlijke traditie kon worden. Indien de Serezo aan deze wereld hebben deelgenomen — wat hun naam en hun geografie waarschijnlijk maken — hebben zij deelgenomen aan deze doorzetting van de herinnering die een van de hoogste deugden is die Israël zichzelf toekent.

De uitzetting van 1492 in Castilië en Aragón, gevolgd door de gedwongen conversies in Portugal in 1497, wierpen over de wegen van de wereld een diaspora van een nieuw soort. Een deel trok naar het Osmaanse Rijk en de Maghreb; een ander deel, bestaande uit conversos en hun nakomelingen, herbouwde geleidelijk, gedurende de 16de en 17de eeuw, openlijk joodse gemeenschappen in steden van relatieve tolerantie: Amsterdam, Hambourg, Venetië, Livorno, Bordeaux, Bayonne. Deze vluchtelingen noemden zichzelf de « Portugese Natie » of de « Spaanse en Portugese Natie ».

Miriam Bodian heeft de uitvinding zelf van deze collectieve identiteit in Amsterdam beschreven, waar voormalige marranen « Hebreeën van de Portugese Natie » werden, opnieuw aansluitend bij een genormaliseerde joodse praktijk terwijl zij de taal, cultuur en vaak de namen van het schiereiland behielden. Henry Méchoulan heeft de textuur van dit joodse leven in de tijd van Spinoza weergegeven, gevuld met prachtige synagogen, yeshivot, drukkerijen en liefdadigheidsvereenigingen. Op de kusten van de Middellandse Zee toonde Francesca Trivellato hoe Livorno het middelpunt werd van een transculturele Sefardische handel, waar families van de Natie, voorbij religieuze grenzen heen, banden van handelaarvertrouwen van buitengewone reikwijdte knoopten.

Dit is het waarschijnlijkste snijpunt voor de lignée Serezo. Toponymische Castiliaanse achternamen bieden overvloed in de ledenlijsten van deze gemeenschappen, en niets in de vorm van de naam Serezo/Cerezo sluit hem uit van deze beweging; maar wij hebben op dit moment geen gepubliceerd synagogaal namenregister dat hem daar met zekerheid vastlegt. Wij plaatsen de familie daarom in dit kader op waarschijnlijke grond, duidelijk onderscheidend wat het kader vaststelt van wat voor deze specifieke lignée nog gedocumenteerd moet worden. Gérard Nahon heeft bovendien de vestiging van deze Sefarden in Bordeaux in kaart gebracht, waar de Portugese Natie zich organiseerde in een welvarende en geleterde gemeenschap.

De waarde die uit dit hoofdstuk straalt is dubbel: eerlijke economische activiteit en georganiseerde liefdadigheid. De Sefardische handel die Trivellato beschrijft berustte minder op list dan op nagekomen woord, de fiducia tussen afgelegen correspondenten — een ethiek van betrouwbaarheid die, in de handelsorde, de bijbelse eis van de rechtvaardige weegschaal verlengt. En Méchoulan herinnert eraan dat deze gemeenschappen van de tsedaka, de rechtvaardigheid-liefdadigheid, een instelling maakten: kassen voor de armen, bruidsschatten voor weesmeisjes, losprijs van gevangenen. Een familie van de Natie was verantwoordelijk, tegenover haar gemeenschap, voor de zorg besteed aan de zwaksten. Als de Serezo van deze Natie waren, waren zij ook van deze solidariteit.

De Sefaradische diaspora stopte niet aan de Europese havens. Al sinds de zeventiende eeuw, staken leden van de Portugese Natie de Atlantische Oceaan over en namen deel aan het avontuur van de Nederlandse, Engelse en Iberische kolonies in de Nieuwe Wereld: Recife in Brazilië onder Nederlands bewind, Jamaica, Barbados, Surinam, Curaçao, en daarna de havens van Noord-Amerika — New York, Newport, Charleston, Savannah. Aviva Ben-Ur heeft deze diasporische geschiedenis van Sefaradische Joden in Amerika beschreven, waar de namen van het schiereiland zich voortplanten, soms veranderden door contact met het Engels en opgingen in nieuwe gemeenschappen.

Dit continent stelde ook het Sefaradische bewustzijn voor vragen van blijvend gewicht. Jonathan Schorsch heeft de plaats der Negers in de wereld van de vroegmoderne joodse periode onderzocht, en Eli Faber voerde een zorgvuldig onderzoek om de werkelijkheid van joodse betrokkenheid in de Atlantische slavenhandel vast te stellen, tegen de mythes die eraan overdreven. De eerlijkheid van een Groot Boek gebiedt ons deze schaduwen niet te zwijgen: de Sefaradische diaspora in Amerika was niet uitsluitend deugdzaam, en de verhouding tot slavernij was daar, zoals in alle koloniale samenlevingen, een gebied van compromissen en spanningen. We hebben geen enkele bron die rechtstreeks een Serezo aan deze feiten verbindt, in de ene of andere zin; we geven het kader aan voor de waarheid van het beeld, niet om het aan de lignée toe te schrijven.

Wat zich daarentegen documenteert als een constant kenmerk van de Sefaradische gemeenschappen in de Nieuwe Wereld, is de nauwkeurige inrichting van het collectieve leven: synagogen gebouwd, begraafplaatsen gewijd, scholen gesticht, ondersteuningsgenootschappen opgericht vanaf de eerste jaren van vestiging. De betrokkenheid bij het gemeenschapsleven — het idee dat geen enkele Jood alleen zalig wordt, dat de kehila de plaats is waar de Wet gedeeld leven wordt — beweert zich daar als een structurerende deugd. Waar Serezo's aan deze stichtingen deelnamen, zouden zij op nieuw land het oude geloof van Israël hebben voortgezet dat de gemeenschap het lichaam van de herinnering zelf is.

Een Sefardische familienaam is een levend wezen: hij migreert, hij buigt zich naar de schrijfwijzen van de gastlanden, hij verliest en wint letters naar gelang van schrijvers, notarissen en douaniers. De gelijktijdige aanwezigheid van Serezo en Cerezo illustreert precies dit fenomeen. De vorm Cerezo is de regelmatige Castiliaanse schrijfwijze; de vorm Serezo behoort tot de fonetische transcriptie — omdat de Spaanse c voor e als een sibilant klinkt, wordt hij natuurlijkerwijze weergegeven met een s in de Portugese, Franse, Nederlandse of Italiaanse registers die de Natie opvingen.

Studies over de namen van Joden van Iberische oorsprong, al lange tijd uitgevoerd, hebben dit mechanisme als een algemene wet van de Sefardische diaspora vastgesteld: emigratie, assimilatie en de omwentelingen van de twintigste eeuw transformeerden deze gemeenschappen diepgaand. Zoals opgemerkt in de referentiestudie over deze familienamen, als gevolg van emigratie naar Amerika, assimilatie, zionisme en nazi-massamoorden werden deze groepen diepgaand verstoord, de Joodse dialecten verlaten ten gunste van het Engels, het Russisch, het Turks of het Hebreeuws naar gelang de regio's. De naam Serezo/Cerezo volgt dit plastische lot: één en dezelfde stam, uiteen gevallen in schrijfwijzen naar gelang van grenzen.

Men moet hier een verwarring voorkomen. De naam Cerezo wordt ook gedragen door volledig christelijke Spaanse families, zonder verbinding met het judaïsme — de barokke Castiliaanse schilder Mateo Cerezo, geboren te Burgos in 1637, is daarvan de beroemde illustratie [Wikipedia]. Een toponiem verdeelt zich van nature onder alle bevolkingen van een grondgebied. De naam Cerezo dragen is dus op zichzelf geen bewijs van Joodse afkomst, en het omgekeerde geldt ook: veel converso-families hadden volkomen alledaagse namen aangenomen om op te gaan in de christelijke bevolking. Genealogische eerlijkheid vereist beide uiteinden vast te houden: de Sefardische afkomst van een Serezo-tak moet door het familiarchiefstuk worden bewezen, niet kan worden afgeleid uit alleen de familienaam.

Uit dit hoofdstuk ontstaat een discrete maar reële deugd: bescheidenheid tegenover onzekerheid, die een vorm van waarheid is. De Joodse traditie, die van studie een religie heeft gemaakt, beschouwt het als deugdzaam om « ik weet het niet » te zeggen waar men het niet weet — lo yada'ti. Een eerlijk Groot Boek schrijft geen geleende glorie in. Hij noemt de drempels van kennis en respecteert ze, en daarin eert hij werkelijk diegenen wiens naam hij draagt.

De geschiedenis van de Serezo-lignée, zoals die van zovele Sefardische families, eindigt niet met ballingschap en verspreiding. De draai van de 21e eeuw zag de geboorte van een uitgebreide terugkeerbeweging: die van nakomelingen van conversos en crypto-Joden die trachten opnieuw contact te maken met het erfgoed dat hun voorouders ontnomen werd. Deze beweging, waarin familiale Mémoire genealogisch onderzoek ontmoet, is vandaag gedocumenteerd en geïnstitutionaliseerd.

Hedendaagse initiatieven helpen deze nakomelingen hun wortels terug te vinden. Volgens The Times of Israël bestaat een project uit een uitgebreide stamboombasis met namen van Sefardische en crypto-Joodse families, die het Certificate of Sephardic Ancestry aanvult en mensen in staat stelt initiële onderzoeken uit te voeren om hun Joodse voorouders te identificeren. Dit werk beantwoordt aan een diep verlangen: dat van erkenning, door het individu, van een verborgen deel van zijn identiteit. Voor een lignée met een Iberische toponymische naam als Serezo krijgt deze onderneming een bijzondere betekenis, want zij heropent precies de vraag die in de vorige hoofdstukken openhangende bleef — die van een mogelijke afstamming die alleen archiefonderzoek kan bevestigen.

De hedendaagse Sefardische traditie, gedragen door culturele instellingen die zich inzetten voor de overdracht van Sefardische cultuur en de Mémoire van Sefarad, begeleidt deze terugkeer. Het gaat niet slechts om genealogie: het gaat om herstel. Een familie de draad van haar Joodse geschiedenis teruggeven, is symbolisch het herstellen van een vijf eeuwen oude kloof.

Het is hier dat zich mogelijk de hoogste deugd van het gehele verhaal aanknooopt: de zakhor, de plicht van herinnering, als daad van gerechtigheid jegens de doden en jegens de levenden. De Serezo's die vandaag trachten te weten, nemen deel aan een vast collectief werk van Israël op zichzelf — die eigenzinnige weigering het vergetelheid het laatste woord te laten hebben, die Yerushalmi aan het centrum van het Joodse historisch bewustzijn heeft geplaatst. Door hun naam te zoeken, zetten zij voort de deugd van hun marranische voorouders: de vlam van herinnering levendig houden, tegen alles in.

Aan het einde van deze reis laat de Serezo-lignée zich minder als een gesloten genealogie begrijpen dan als een draad gespannen tussen een land en een herinnering. Geboren uit een plaatsnaam — de kersenboom van de hoogten van Extremadura of Castilië — kon zij, zoals zoveel sefardische families, de aardrijkskunde van een ballingschap in haar naam meenemen. We hebben geweigerd haar figuren toe te schrijven die geen enkel archief ons heeft geleverd, en we hebben de onderscheiding tussen het vastgestelde historische kader en het singuliere lot dat, voor deze lignée, grotendeels nog te documenteren is, vastgehouden. Dit is de prijs van eerlijkheid, en het is ook, paradoxaal genoeg, de meest rechtmatige eerbetoon: niets uitvinden waar men niet weet.

Van alles wat voorafgaat, springt een deugd er boven alles uit als de waarschijnlijke handtekening van deze lignée: de trouw aan de herinnering — de zakhor. Vanaf de converso die in het geheim een voorouderse gebed bewaarde tot de hedendaagse nakomeling die zich vandaag de dag zijn naam afvraagt, voorbijgaand aan het lid van de Portugese Natie die in zijn familienaam de verlaten stad droeg, is het dezelfde keten die zich openbaart: de weigering van uitwissing. Waar andere lignées het talmoedische weten, handelsdaad of rabbijnse gezag het best zullen hebben uitgedrukt, schijnen de Serezo vooral deze discrete en volhardende deugd te hebben belichaamd — een naamherinnering dragen, en daardoor getuigen van een continuïteit die noch de verwijdering, noch de Inquisitie, noch de oceaanverspreiding hebben kunnen verbreken.

Hierin sluit het lot van deze familie aan bij de collectieve herinnering van heel Israël. Want het joodse volk heeft zich door de eeuwen en continenten heen geconstitueerd als het volk van de herinnering — degene dat, opgedragen te vergeten, van de herinnering een Wet heeft gemaakt. De Serezo-lignée, hoe bescheiden ook het spoor dat zij ons heeft nagelaten, neemt deel aan deze roeping. Haar naam, kersenboom geplant op een verloren land, bloeit nog telkens wanneer een nakomeling zich afvraagt waar hij vandaan komt. En deze vraag is, in de traditie van Israël, al een antwoord.