Familie Schuetz

Het documentaire ankerpunt van dit verhaal is de catalogus van Samuele Schaerf. Gepubliceerd in Florence in 1925 in een verzameling gewijd aan Italiaanse Hebreeuwse studies, I cognomi degli ebrei d'Italia stelt de lijst samen van achternamen die door Joodse families op het schiereiland werden gedragen en zoekt voor elk daarvan de oorsprong aan te geven — toponymisch, professioneel, patronymisch of van buitenlandse import. De familie Schuetz figureert daarin onder de namen van Germaanse oorsprong, dat wil zeggen onder die namen die het Italiaanse judaïsme van de Ashkenazische immigratie heeft ontvangen.

Deze inschrijving is niet zonder belang. Een catalogus van namen samenstellen is al een gebaar van herinnering: de families benoemen betekent hen inschrijven in de duur van een volk. Hier denkt men aan wat Yosef Hayim Yerushalmi het zakhor heeft genoemd, de verplichting om je te herinneren die door de hele cultuur van Israël loopt; de bewaring zelfs van een familienaam, zijn overdracht van generatie op generatie, neemt deel aan deze trouw aan het collectieve geheugen [Yerushalmi, 1984]. De naam Schuetz, vastgelegd door Schaerf, treedt aldus in het Grote Boek van de namen van Israël in Italië.

Wat de catalogus met zekerheid vaststelt, is het bestaan van de naam in het Joodse Italiaanse landschap van het begin van de twintigste eeuw. Wat zij niet zegt — en wat we moeten bekennen — is het detail van de personen, plaatsen en data. Historische nauwkeurigheid verplicht hier zich te houden aan de drempel van het document en niet uit te weiden.

Om te begrijpen hoe een naam van een Duitse boogschutter een Italiaans-Joods patroniem kon worden, moet je de wegen van het Asjkenazische judaïsme volgen. Vanaf de late Middeleeuwen verlaten Joodse families de Rijnlandse en Donau-steden, verdreven door vervolgingen, uitwijzingen en lasterlijke beschuldigingen, en trekken naar Noord-Italië, waar heerlijkheden en handelrsrepublieken — vaak met fiscale en economische doeleinden — de vestiging van Joodse geldschieters en kooplieden tolereerden.

Robert Bonfil heeft dit Italiaanse judaïsme van de Renaissance met finesse beschreven: een wereld waarin kleine, verspreide gemeenschappen een intens intellectueel en religieus leven onderhielden, en waarin de Asjkenazische bijdrage — zijn talmudische nauwgezetheid, zijn eigen liturgische gebruiken — zich mengde met Italiaanse en Sefardische tradities [Bonfil, 1994]. De families uit het Noorden brachten met zich mee een manier van studeren van de Wet, een gehechtheid aan de minhag asjkenazi, en soms gespecialiseerde beroepen. De waarde van de talmudische wetenschap, doorgegeven in de yeshivot van het Noorden, verspreidde zich aldus in de Italiaanse gemeenschappen, en verrijkte een reeds geleerde Joodse cultuur.

Deze menging leest zich ook in de voorwerpen van de cultuur. De verlichte Hebreeuwse handschriften van Italië, bestudeerd door Giulia Tamani, getuigen van de circulatie van schrijvers, stijlen en mecenassen tussen Asjkenazische, Sefardische en Italiaanse gebieden: een gebedenpboek gekopieerd in Venetië kon de stempel dragen van een hand opgeleid in Duitse landen [Tamani, 2010]. In deze handel in boek en brief uit zich een voortdurende deugd van Israël: de liefde voor studie en boek, het respect voor de tekst als grondslag van het collectieve leven. Een familie uit het Noorden, met een naam als Schuetz, zou deel hebben uitgemaakt van die wereld, niet als geïdentificeerd protagonist, maar als draad tussen de draden van dezelfde weefsel.

De betekenis van de naam verdient aandacht, want zij opent — met voorzichtigheid — op een lezing van de deugden. Schütz, in het Duits, is degene die met de boog of het arquebus schiet, maar is ook, in een afgeleide register, degene die beschermt, die bewaakt, die onderdak biedt. Het woord Schutz duidt trouwens de bescherming zelf aan; de joden van het Rijk leefden lang onder de status van Schutzjuden, « beschermde joden », wiens bestaan afhing van de vrijgeleiding die door een vorst werd verleend.

Het zou onvoorzichtig zijn te stellen dat de familie Schuetz haar naam aan een precieze functie ontleende: de asjkenazische joodse naamkunde heeft haar patroniemen op meerdere wegen voortgebracht — bijnamen, plaatsen van herkomst, ambachten, administratieve decreten van gedwongen toewijzing aan het eind van de achttiende eeuw. Wij bevinden ons hier in de aanvaarde veronderstelling. Maar de resonantie van de naam laat een rechtmatige meditatie toe over een kardinale deugd van het jodendom: de zorg voor de ander, de bescherming van de zwakke, de wees, de weduwe en de vreemdeling, die de Torah tot gebod verheft. Armand Abécassis herinnerde eraan hoeveel het joodse denken de zorg voor de ander tot het hart van het Verbond maakt, een passage « van de woestijn naar het verlangen » waar het verlangen zich naar de naaste wendt [Abécassis, 1987]. Léon Askénazi heeft op zijn beurt de verantwoordelijkheid als fundamentele structuur van de joodse identiteit benadrukt [Askénazi, 1999]. Dat de naam van een lignée de bewaking en bescherming oproept, is op z'n minst een uitnodiging deze deugd te eren — zonder voor te geven dat een voorvader haar bijzonder heeft belichaamd.

Indien het noorden van Italië de toegangspoort voor de Ashkenazim was, waren de grote havens de smeltkroes waar de Joodse werelden elkaar ontmoetten. Livorna in het bijzonder biedt het meest schitterende voorbeeld van een open, welvarende en kosmopolitische gemeenschap. Lionel Lévy heeft de geschiedenis ervan nagetekend: geboren uit de privileges die de Medici aan het einde van de 16e eeuw verleenden, ontving de « Portugese Joodse Natie » van Livorna Joden uit Spanje en Portugal, maar ook uit Noord-Afrika en Europa, en maakte van de Toscaanse stad een handels- en intellectueel kruispunt van het mediterrane Jodendom [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

In deze vrijhavens kwam een deugd tot uiting die de Joodse traditie zeer hoog stelt: de gastvrijheid voor de vreemdeling en de openheid voor de naties. Livorna, een stad zonder getto, waar de Joden een zeldzame vrijheid genoten, toont hoe een gemeenschap van gastvrijheid en uitwisseling een kracht kan maken. In Triëst, haven van het Habsburgse Rijk, vestigde zich in de 18e en 19e eeuw een gemeenschap met een sterk Ashkenazisch en Midden-Europees substraat; het is precies in zo'n milieu dat een Germaanse naam als Schuetz zijn natuurlijke plaats zou hebben gevonden, tussen maritiem handelsverkeer en Oostenrijks-Italiaanse cultuur. Het is waarschijnlijk, hoewel geen directe bron dit bewijst, dat dragers van deze naam in de omloopbaan van deze handelssteden hebben verkeerd, waar de economische activiteit — handel, scheepsbouw, bankwezen — zich verbond met gemeenschapsolidariteit en georganiseerde liefdadigheid, de tsedaka, pijler van elke Joodse gemeenschap.

De geschiedenis van Joodse namen houdt niet op bij de Italiaanse grenzen. De gemeenschappen van Noord-Afrika — Tlemcen, Sidi Bel Abbès, Tunis — hebben evenmin, in de loop van migraties, families uit Europa en Italië ontvangen, en hebben een religieus leven van grote intensiteit voortgebracht. Eliahou-Éric Botbol heeft het leven en het lot van de Joodse gemeenschap van Tlemcen gedocumenteerd, een stad van geleerden en heiligen waar populaire vroomheid en rabbijnse eruditie elkaar ontmoetten [Botbol, 2000]. De rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès bewaren op hun beurt de administratieve en religieuze herinnering van een Algerijnse gemeenschap die door kolonisatie en mediterrane circulaties is gevormd [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

Deze Noord-Afrikaanse wereld werd met Livorno verbonden door een krachtige band: de Grana, deze Livornese joden die zich in Tunis hebben gevestigd, wier traject Lionel Lévy van 1591 tot 1951 heeft gevolgd [Lévy, 1999]. Hierin is een belangrijke deugd aan het werk: betrokkenheid bij het collectieve leven — de bouw van synagogen, het onderhoud van scholen, het schrijven en bewaren van rabbijnse burgerlijke registers, allemaal gebaren die een gemeenschap door ballingschap doen bestaan. Of de familie Schuetz al dan niet naar deze kusten is uitgebreid, zij behoort tot dezelfde diasporawereld, waar elke familie een schakel in de overdracht is.

De twintigste eeuw wierp schaduw over al dit alles: de ramp. De Joden van Italië, lang geïntegreerd, ondergingen de fascistische raswetten van 1938 en, na 1943, deportaties. Het werk van Dominique Natanson voor Joodse herinnering en onderwijs herinnert aan de plicht om de herinnering aan slachtoffers over te dragen en elke vermiste te noemen [Natanson, 1997]. We beschikken niet over gegevens over het lot van Schuetz tijdens de Shoah, en eerlijkheid gebiedt ons niets te stellen; maar dit periode noemen betekent vergetelheid weigeren, in overeenstemming met de dwingende eis van zakhor [Yerushalmi, 1984].

Buiten de personen zelf zet een Joodse lignée zich voort in de ideeën waarvan zij bijdraagt aan het voortbestaan. Het Italiaanse jodendom, vervolgens mediterraan, was een brandpunt van filosofische en halakhische denking waarvan de grote moderne synthesen de weerklank dragen. Colette Sirat heeft de rijkdom van de middeleeuwse Joodse filosofie aangetoond, zoals zij zich ontplooit in de handschriften die in Italië en elders werden gekopieerd en bestudeerd [Sirat, 1983] ; Maurice-Ruben Hayoun heeft daarvan, tot in de hedendaagse tijd, de lange continuïteit nagetekend [Hayoun, 2023].

Deze dimensie maakt het mogelijk een deugd te benoemen die de traditie op het hoogste punt plaatst: de bijdrage aan het Joodse denken, studie als vorm van heiligheid. Een familie wier naam door Schaerf voor waardig werd geacht om vast te leggen behoort, hoe bescheiden ook, tot dit Volk van het Boek voor wie de bescheiden doorgifte — van vader op zoon, van meester op leerling — gelijk staat aan wereldbouw. Men zal de lignée Schuetz geen geïdentificeerd filosofisch werk toeschrijven: dat zou verzinning zijn. Maar men kan met waarschijnlijkheid stellen dat zij deelnam aan de kring die deze cultuur droeg, en dat de bescheidenheid van de naamlozen die studeren en bidden, in de ogen van de traditie, even kostbaar is als de roem van de grote geleerden.

Het Grote Boek van de lignage Schuetz is dat van een naam meer dan dat van een continue biografie. Getuigd door het repertorium van Samuele Schaerf, schrijft deze familienaam van Germaanse origine de familie in de geschiedenis van de Asjkenazische joden die naar Italië kwamen, en daarna in het uitgebreide mediterrane netwerk van diaspora's — van Triëst en Livorno tot aan de kusten van Noord-Afrika. Directe bronnen zijn zeldzaam; we hebben daarom de eerlijkheid van de onzekerheid verkozen boven de gemakkelijkheid van verzinsel, onderscheidend op elk moment het vastgestelde van het waarschijnlijke en het geveronderstelde.

Van deze doortocht steekt één deugd duidelijker uit dan de anderen, omdat de naam zelf die influistert: de zorg voor de ander, de bescherming van de naaste en de vreemdeling. Schütz, dat is de bewaker; en hoewel geen enkel document van een voorvader een bewezen beschermer maakt, weerklinkt de resonantie van de naam in een van de dringendste geboden van Israël — de zwakke beschermen, de banneling welkom heten, waken over de gemeenschap. Bij deze deugd komen, gedragen door de gedocumenteerde feiten van de wereld waartoe de familie behoort, de liefde voor studie, de gastvrijheid van de havenplaatsen van toevlucht en de trouw aan de herinnering. Door, zelfs anoniem, deze waarden te belichamen, neemt de lignage Schuetz deel aan de grote collectieve herinnering van Israël, deze zakhor die, van generatie op generatie, van een eenvoudige naam een levend deel van het volk maakt.