Familie Schotte

De basis van alle serieuze studie over de Schotte is de inschrijving van de naam in de catalogus van Schaerf [Schaerf, 1925]. Dit werk, gepubliceerd in Florence in 1925, blijft een van de eerste systematische pogingen om Joodse familienamen in het schiereiland op te sommen en uit te leggen. Daarin rangschikt hij patronymen van zeer uiteenlopende oorsprong: plaatsnamen, beroepsnamen, getranslitereerde Hebreeuwse namen, bijnamen en namen ingevoerd door opeenvolgende migratiegolven. De inschrijving van Schotte in dit corpus is dus een bewijs: het gaat inderdaad om een Joodse naam uit Italië, als zodanig erkend door de referentie-lexicografie.

De vorm van de naam zelf verdient aandacht, zonder dat men kan besluiten. Schotte heeft niet het voorkomen van de oudste Toscaanse of Romeinse patronymen; zijn spelling, met de tweeletter sch, doet eerder denken aan een transmissie door een Germaans gebied of door bemiddeling van een schrijver gewend aan deze notatie. Hier zij herinnerd, met nodige voorzichtigheid, dat het Joodse Italië nooit homogeen is geweest: naast de italkim, sinds de Romeinse Oudheid gevestigd, bestonden Ashkenazische gemeenschappen uit het noorden van de Alpen en, later, Sefardische gemeenschappen uit Iberia verdreven. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer het Joodse leven van de Italiaanse Renaissance gekenmerkt was door deze pluraliteit van rituelen en herinneringen die in dezelfde stedelijke ruimte naast elkaar bestonden [Bonfil, 1994]. De naam Schotte zou kunnen getuigen van een van deze migraties binnen het Joodse gebied — een plausibele, maar niet bewezen hypothese.

De deugd die dit hoofdstuk meebrengt, is vooral die van de bescheidenheid van kennis: niet meer weten dan wat de bron zegt, en dat zeggen. De wetenschap van patronymen, wanneer zij eerlijk is, participiert in deze talmudische nauwkeurigheid die de erkenning teïku — « de vraag blijft open » — prefereert boven de geforceerde conclusie. Dit is een eigenlijk Joodse deugd in de relatie tot kennis.

Om te begrijpen wat het betekende om een Joods gezin te zijn met een naam in het moderne Italië, moet men het kader herstellen dat door onderzoek wordt beschreven. De Joodse gemeenschappen in Italië hebben van de 15de tot de 17de eeuw een bestaan geleid dat tegelijk vruchtbaar en precair was. Bonfil beschreef een judaïsme dat diep ingebed was in de omringende cultuur, waar Joden zich bezighielden met geldverzetting, handel, geneeskunde en drukkunst, terwijl zij tegelijk een intens leven van studie en vroomheid onderhielden [Bonfil, 1994]. Deze inbedding ging niet zonder spanning: segregatie in getto's ingesteld in de 16de eeuw, censuur van Hebreeuwse boeken, het dragen van een onderscheidingsteken.

In deze wereld zou een familie als de Schotte hebben geleefd volgens het ritme van gemeenschappelijke instellingen: de synagoge, de ḥevra van liefdadigheid, de studiebrocderij, het rabbijnse tribunaal. De betrokkenheid bij het gemeenschappelijke leven was geen facultatieve deugd maar de voorwaarde zelf voor Joodse voortbestaan: de gemeenschap zorgde voor armenhulp, bruidsschat voor wezen, begrafenis van doden, losgeld van gevangenen. Deze solidariteitsinstellingen — de tsedaka als gerechtigheid voor het zelfs chariteit is — gaven lichaam aan het ideaal dat de Israëlische traditie in het hart van de Wet stelt: zorg voor de ander als plicht, niet als gevoel. Armand Abécassis toonde aan hoezeer Joods denken ethiek niet baseert op spontaan mededogen maar op geboden verantwoordelijkheid [Abécassis, 1987].

Italië was ook de bakermat van verfijnd Joods denken, waar filosofie, kabbala en exegese in dialoog stonden met christelijk humanisme. Maurice-Ruben Hayoun herinnert aan de kracht van deze Joodse filosofie die, van middeleeuws Spanje tot renaissancistisch Italië, trachtte Openbaring en rede te verzoenen [Hayoun, 2023]. Colette Sirat, die Joodse filosofie van de Middeleeuwen tot heden bestudeerde aan de hand van manuscripten, toonde aan dat Italië een belangrijke plaats was voor kopiëring, bewaring en verspreiding van Hebreeuwse filosofische teksten [Sirat, 1983]. Een Italiaans Joods gezin ademde deze lucht in, ook al was het bescheiden.

Het is geoorloofd, als aangenomen redactionele hypothese, de wereld van de Schotte aan de joodse boekcultuur te koppelen, die een van de roems van Italië hebraïcum was. Italië bracht enkele van de mooiste verlichte Hebreeuwse handschriften van Europa voort, zoals Giulia Tamani heeft gedocumenteerd in haar studie van versierde handschriften [Tamani, 2010]. De boekenvakken — kopiist (sofer), boekbinder, drukker, corrector, boekenhandelaar — namen een eminente plaats in in de gemeenschappen, omdat zij het heilige aanraakten: de Torah kopiëren, de Talmud uitgeven, de letter doorgeven.

Niets in de bron verbindt de Schotte expliciet aan deze vakken; deze sectie berust dus op gissing, en geeft dat aan. Maar als het jodendom studie op de top van zijn waarden heeft geplaatst, dan is dit omdat talmudische en literaire kennis daarin als een religieuze handeling wordt beschouwd. Het behoud van handschriften, dat door instellingen gewijd aan het Hebreeuwse erfgoed wordt gedocumenteerd, verlengt deze deugd: de tekst bewaren is het verbond bewaren. Hier zou de familie-mémoire — voor zover zij het boek heeft aangeraakt — samenkomen met de collectieve mémoire van een volk dat men « het volk van het Boek » heeft genoemd. We stellen het niet vast; we stellen het voor als een mogelijke horizon, terwijl we het duidelijk onderscheiden van het gedocumenteerde.

Het Italiaanse judaïsme was geen eiland. Vanaf het einde van de zestiende eeuw werd de Toscaanse havenstad Livorno, dankzij de privileges van de Livornine, een kruispunt van het Middellandse-Zee-judaïsme, waar Sefardische Joden uit de « Portugese Natie » toe stroomden. Lionel Lévy heeft de geschiedenis van deze Portugese joodse Natie gereconstrueerd, die Livorno, Amsterdam en Tunis met elkaar verbond, waarbij een handels- en cultureel netwerk op Middellandse-Zee- en Atlantische schaal werd geweven [Lévy, 1999]. Livorno was, volgens zijn onderzoek, een gemeenschap van bijzondere vitaliteit, waarvan hij de geschiedenis tot de schemering toe heeft verteld [Lévy, 1996].

Het is aannemelijk — hoewel niet vastgesteld — dat een Italiaanse joodse familie in deze circulaties werd opgenomen: familienamen reisden mee met handelaren, rabbijnen en verwante families. De economische activiteit van de joden van Livorno was niet simpelweg een zoektocht naar winst: zij financierden liefdadigheidsinstellingen, talmudische academies, de vrijkoop van gevangenen die door kapers waren genomen — één van de meest dwingende liefdadigheidswerken van het Middellandse-Zee-judaïsme. De handel diende aldus als dienaar van gemeenschappelijke solidariteit, wat deze liefdadigheid illustreert die in de Israëlische traditie zich nooit van gerechtigheid scheidt.

De verhouding tot de vreemdeling werpt ook licht op deze geschiedenis. Livorno ontving ballingen uit alle diaspora's, marranen die naar het judaïsme waren teruggekeerd, joden uit het Oosten en de Maghreb. Deze gastvrijheid tegenover de vreemdeling — het gebod dat herhaaldelijk in de Torah voorkomt, « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte » — was een kenmerk van de grote havengemeenschappen. Een lignée die in deze wereld was ingebed zou hiervan, van dichtbij of van verre, erfgenaam zijn geweest.

De Livorno-netwerken en Middellandse Zeeverbindingen verbonden Italië met de Maghreb. Studies over de gemeenschappen van Tlemcen door Eliahou-Éric Botbol [Botbol, 2000] en over die van Sidi Bel Abbès, via haar rabbijnse archieven [Archives de Sidi Bel Abbès], tonen de dichtheid van menselijke en rituele banden tussen de kusten. Families van Italiaanse oorsprong, Gorneyim genoemd (uit Livorno), verspreiden zich over steden in Noord-Afrika, waar zij deelnamen aan het rabbijnse, handelels- en weldadigheidsleven van de lokale gemeenschappen. Of de Schotte deze precieze route hebben gevolgd, zegt de bron niet; dat de joodse wereld waartoe zij behoorden door deze stromingen werd doorkruist, stelt het onderzoek vast.

Toen kwam de twintigste eeuw en zijn breuk. Fascistisch Italië promulgeerde in 1938 de rassenraciale wetten, en deportatie trof de joden van Italië na 1943. Het herinnerings­werk uitgevoerd door Dominique Natanson herinnert eraan hoezeer het behoud van namen, gezichten en bestemmingen na de Shoah een pedagogisch en moreel plicht is geworden [Natanson, 1997]. Hier is de waarde die opvlamt die van herinnering als trouw: noemen, zich herinneren, doorgeven. Dit is de betekenis van het bijbelse Zakhor die Yerushalmi tot sleutel van het joodse bestaan heeft verheven — herinnering wordt daar als een religieus gebod voor het hele volk ervaren [Yerushalmi, 1984].

Tegenover de beproeving heeft de joodse traditie de verhouding tot oorlog en ondergane geweld bespiegeld niet als noodlot maar als roep tot heiligmaking van het leven. Léon Askénazi heeft onderwezen dat joodse trouw na de ramp erin bestaat de draad van de overdracht weer op te pakken waar deze werd verbroken, van het voortbestaan een wederopbouw te maken [Askénazi, 1999]. Een geslacht genoemd onder de joden van Italië draagt door zijn naam zelf deze last: die van de verdwenen en die van de voortzettingen.

Wat blijft er, aan het einde van dit onderzoek, wanneer het archief zwijgt ? Blijft de naam. En de naam, in het jodendom, is niet niets : het is de eerste erfenis, die een levende verbindt aan een keten van generaties. De traditie van Israël leert dat de naam van de vaderen dragen betekent hun geheugen dragen en de verantwoordelijkheid om het voort te zetten.

Dit hoofdstuk behoort tot het overgedragen geheugen meer dan tot de vastgestelde geschiedenis, en aanvaardt dat. Het zegt wat een familie met een naam doet : zij wordt er verantwoordelijk voor. Armand Abécassis heeft aangetoond dat het jodendom identiteit niet als bezit maar als een ontvangen missie denkt [Abécassis, 1987]. Een lignage Schotte, zoals elke joodse lignage, zal deze naam tussen twee stiltes hebben gehouden — die van vóór de getuigenis, die van erna — en hem hebben overgedragen. Deze bescheiden trouw aan de overdracht, zonder glans, zonder monument, is misschien de meest voortdurend joodse deugd die er is : die van hen wier geschiedenis niet de daden heeft onthouden, maar wier volharding ermee heeft gezorgd dat een Hebreeuwse naam nog bestaat.

Van de Schotte-familie heeft het archief slechts één zeker ankerpunt opgeleverd: de inschrijving ervan onder de joodse namen van Italië geregistreerd door Schaerf in 1925 [Schaerf, 1925]. Al het overige berust op de eerlijkheid van het kader: we hebben de naam verlicht door de wereld die haar droeg — de Italiaanse joodheid van de Renaissance, de boekencultuur, de Portugese Natie van Livorno, de Middellandse Zee-diaspora's, de beproeving van de eeuw — en we hebben op elke stap onderscheid gemaakt tussen het gedocumenteerde, het waarschijnlijke en het overgeleverde.

Moeten we, onder alles, de deugd noemen die deze familie het best heeft uitgedrukt, het is noch een heldentat noch een uniek werk dat bronnen zouden toestaan toe te schrijven: het is de trouw van de overdracht. Niet de roem, maar de volharding; niet het monument, maar de naam bewaard en doorgegeven. Daarin sluit de discrete geschiedenis van de Schotte aan bij de collectieve herinnering van Israël, dit volk dat van Zakhor — « gedenk » — het hart van zijn bestaan maakte, en van de eenvoudige continuïteit van generaties een daad van geloof [Yerushalmi, 1984]. Waar het archief zwijgt, spreekt de traditie nog steeds: zij zegt dat een doorgegeven naam reeds een overwinning op de vergetelheid is.