Familie Schneider

Lange voordat de naam vast kwam te staan, bestond het ambacht al, en het was niet neutraal in het licht van de Wet. De Talmoed kent de kleermaker, de ḥayyat, en besteedt eraan nauwkeurige aandacht, want zijn werk raakt concrete voorschriften van de halakha. Het maken van kleding omvat het verbod op sha'atnez — het verboden mengsel van wol en linnen (Leviticus 19, 19 ; Deuteronomium 22, 11) —, zodat de joodse kleermaker zowel religieus als technisch inzicht moest bezitten: vezels herkennen, besmetting vermijden, de conformiteit van het kledingstuk met de Wet waarborgen. De kleermaker van rituele franjes, de tsitsit, nam nog directer deel aan de goddelijke dienst.

Dus vanaf het begin was het naaiambacht verweven met de joodse opvatting van de halakha: naaien was niet alleen broodwinning, het was een praktijk die kon heiligen of in zonde brengen, een plaats waar het allerdemoenste dagelijkse leven de Wet ontmoette. De kleermaker belichaamde deze deugd, zo centraal in het joodse denken, van handwerk tot een terrein van spirituele eis maken. Het tractaat Shabbat telt naaiwerk trouwens op onder de negenendertig werken die verboden zijn op de rustdag, wat aantoont hoezeer dit alledaagse gebaar werd overdacht, afgewogen, ingeschreven in een heilige orde. Van deze oude verbinding is de naam Schneider de verre erfgenaam: hij draagt, zonder het uit te spreken, de herinnering aan een ambacht dat de traditie nooit als minderwaardig heeft beschouwd.

De achternaam Schneider, zoals de meeste joodse familienamen uit Midden- en Oost-Europa, is relatief recent. Gedurende eeuwen noemden Asjkenazi-joden zich volgens het Hebreeuwse gebruik van ben en bat — een bepaalde zoon van een bepaalde persoon. Het is de moderne staat, in haar ondernemingen van volkstelling en belastingheffing, die de vaste naam oplegde. Het edict van Joseph II van Oostenrijk, uitgevaardigd in 1787 voor Galicië en de Habsburgse grondgebieden, dwong joodse families een erfelijke patroniem in Duitse vorm aan te nemen. Pruisen volgde in 1812, Rusland met zijn wetten van 1804 en 1835, het Koninkrijk Polen in de jaren 1820.

Het was op dit keerpunt dat duizenden kleermakers, ondervraagd door een ambtenaar over de naam die zij wilden dragen, antwoordden met hun beroep — of deze aan hen werd toegekend. De werkzaamheden van Alexander Beider over het Russische Rijk, Galicië en het Koninkrijk Polen, evenals die van Lars Menk over de joden van Duitsland, hebben met precisie deze mechanica vastgesteld: beroepsnamen behoren tot de oudste en meest stabiele lagen van de Asjkenazi-joodse naamkunde, en Schneider neemt daarin een vooraanstaande plaats in naast Schuster (schoenmaker), Becker (bakker) en Gerber (loooier) [Woordenboeken van joodse achternamen uit Oost-Europa en Jiddisch].

De geschiedenis van de naam werpt aldus licht op een discrete deugd: bescheidenheid. Tegenover de eis zich te noemen, klaimden deze mannen noch een prestigieuze stad noch een illustere voorvader, maar hun eigen arbeid. Zich Schneider noemen, was zich verankeren in het verrichte werk, niet in een geleende roem. Deze bescheidenheid van de naam sluit aan bij een waarde die de joodse traditie op het hoogtepunt plaatst, die van de anav, de bescheiden mens naar het beeld van Mozes, « de demtigste van alle mensen » (Numeri 12, 3).

Een naam die « tailleur » betekende kon niet opgesloten blijven in één enkele taal. Naarmate Joden zich verplaatsten of grenzen zich rond hen verschoven, werd de naam vertaald, getransponeerd, vermenigvuldigd. Waar het Jiddisch en Duits domineerden, vindt men Schneider, Schnaider, Schneyder. Elders genereerde dezelfde beroepswerkelijkheid equivalenten: Portnoy en Krawiec in de Slavische gebieden (Russisch en Pools voor « tailleur »), Chayat of Hayat in milieus gekenmerkt door Hebreeuws en Arabisch, Sarto of Sastre in de Romaanse en Sefardische werelden. Deze bloei van synoniemen getuigt van een gelijk gebaar herhaald van het ene naar het andere uiteinde van de diaspora.

In de Joods-Maghrebijnse ruimte volgt de onomastiek van het beroep een parallelle logica: namen afgeleid van het beroep, zoals Khayat (de tailleur), worden daarin geregistreerd en bestudeerd als revelerende lagen van het economische leven van gemeenschappen [Toledano, Une histoire de familles, 1999]. Paul Sebag benadrukt in zijn studie van de namen van de Joden van Tunesië op dezelfde manier de vitaliteit van beroepsachternamen, spiegels van een samenleving waarin het ambacht de gemeenschap structureerde [Sebag, Les noms des Juifs de Tunisie, 2002]. Als Schneider specifiek Asjkenazisch blijft, doorkruist zijn semantisch equivalent aldus alle diaspora's, wat bewijst dat de tailleur overal, van Fès tot Vilna, een vertrouwd figuur was in de joodse wijk [Toledano, Les Noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord, 2003].

De ballingschap leest men hier in de taal van de naam zelf. Elke variant is een halte, elke spelling een overgegane grens. En in deze reis spreekt zich een deugd van het joodse volk uit: zijn vermogen om zijn vakmanschap als enige zeker bagage mee te nemen. De tailleur kon alles verliezen — zijn huis, zijn land, zijn boeken — behalve zijn handen en zijn vak. De naam Schneider is in die zin de naam van een veerkracht.

De kleermaker was geen eenling. In de shtetl en in grote steden behoorde hij tot een dicht sociaal weefsel. Joodse ambachtslieden — kleermakers, schoenmakers, hoedenmakers — vormden vaak broederschappen, ḥevrot, die zowel beroepsgilden als onderlinge hulp- en gebedsverenigingen waren. Deze broederschappen onderhielden soms hun eigen gebedsplaats, de « synagoge van de kleermakers », waarvan in talrijke gemeenschappen in Oost-Europa sprake is. Men bad er onder mensen van hetzelfde ambacht, men steunde er de zieke compagnon, men voorzag er de wees van een bruidsschat.

Daar uit zich met kracht de waarde van tsedaka, rechtvaardigheid gemaakt tot liefdadigheid, en die van betrokkenheid bij het collectieve leven. De werkplaats van de kleermaker, vaak bescheiden, was een brandpunt van horizontale solidariteit: de meester vormde de leerling, de broederschap steunde de weduwe, de gemeenschap zorgde voor de haren. Deze organisatie van ambachtelijke onderlinge hulp verlengde het bijbelse gebod van zorg voor de naaste en de vreemdeling (Leviticus 19, 18 en 19, 34). De wereld van de Schneiders — in de betekenis van de klasse van Joodse kleermakers — was dus één van de plaatsen waar het idee zich concreet belichaamde dat niemand in de gemeenschap van Israël alleen mocht achterblijven in het ongeluk.

Men moet zich echter voor elke idealisering hoeden. De voorwaarde van de kleermaker was ook die van vaak voorkomende armoede, uitputtend werk, sociale spanningen tussen meesters en gezellen. De stakingen van Joodse kleermakers in Białystok, Łódź of Londen op het keerpunt van de twintigste eeuw getuigen van de hardheid van een ambacht waar waardigheid vaak tegen uitbuiting moest worden bevochten. De eerlijke herinnering aan de geslacht moet deze schaduwen bewaren: de draad die de gemeenschap verenigde, was ook die van dagelijks leed.

De negentiende-eeuwse industriële revolutie transformeerde de ambachtsman-kleermaker in een kledingfabrieksarbeider, en deze verandering was voor talrijke Schneider-families het grote keerpunt in hun geschiedenis. In de immigratiemetropolen — New York, Londen, Parijs — vulden Joden uit Oost-Europa massaal de confectie-industrie, de sweatshops van de Lower East Side, de werkplaatsen van Londense East End, de fabrieken van de Parijse Sentier. De kleermaker, ooit baas van zijn atelier, werd vaak werknemer van de opkomende haute couture.

Uit deze ervaring ontstond een groot aandeel in het Joodse en universele sociaal denken: in de naaiatelier werden krachtige vakbonden en een ideaal van arbeidersgerechtigheid gesmeed, diep gevoed uit de profetische bronnen van Israël. De eis om juist loon, rust en waardigheid van de arbeider verlengde in modern taalgebruik de bijbelse eis om het loon van de dagarbeider niet in te houden tot de ochtend (Leviticus 19, 13). Veel activisten uit deze wereld droegen de herinnering aan de Wet als motor van hun strijd voor gerechtigheid — tsedek, tsedek tirdof, « gerechtigheid, gerechtigheid zul je najagen » (Deuteronomium 16, 20).

Hier antwoorden traditie overgedragen en archief elkaar: het familieverhaal van zoveel Schneider-huishoudens — « wij waren kleermakers, vervolgens arbeiders, vervolgens voormannen, vervolgens patroons » — komt overeen met wat historici van Joodse immigratie documenteren. Sociale opstijging via de kledij was een controleerbare collectieve trajectorie, waar economische actie vaak gepaard ging met zorg voor de ander: veel van deze ondernemers die welgesteld werden, financierden synagogen, scholen en liefdadigheidsinstellingen, en herinvesteerden hun succes in het leven van de gemeenschap.

Omdat de naam Schneider zo wijd verbreid was in de joodse huishoudens van Midden- en Oost-Europa, was het ook, tragisch genoeg, een van de namen die het zwaarst door de Shoah werd getroffen. De deportatieregisters bevatten ontelbare voorkomens ervan. De Kalender van de vervolging van de Joden van Frankrijk van Serge Klarsfeld, die convooien voor convooien de slachtoffers opsomt die vanaf Frans grondgebied zijn gedeporteerd, vermeldt dragers van deze naam onder de mannen, vrouwen en kinderen die aan hun leven werden ontrukt en naar de concentratiekampen werden gevoerd [Klarsfeld, Le Calendrier de la persécution des Juifs de France, 1940-1944, 1993].

Deze lijsten zijn niet louter archiefstukken: zij zijn een daad van geheugen, een manier om aan elke naam zijn gezicht terug te geven, om de anonimiteit te weigeren die de beulen wilden opleggen. De vermoorde Schneiders bij naam noemen is het gebod van zakhor, « gedenk », vervullen dat door heel de traditie van Israël loopt (Deuteronomium 25, 17). De lineage van kleermakers, bescheiden naaistergezellen, betaalde aan de barbaarsheid een immens tribut, en het Grote Boek kan dit niet verzwijgen.

Na de vernietiging kwam de wederopbouw. De overlevende Schneiders verspreidden zich naar Israël, Amerika, Frankrijk; zij hervatten soms de naald, vaker andere wegen. Velen behielden de naam als een laatste draad gespannen naar de verzonken wereld — een bescheiden naam, een beroepsnaam, die tegen zijn wil een monument was geworden. In deze trouw aan de doorgegeven naam spreekt zich een vroomheid jegens de doden uit en een eigenzinnige overdracht, die deugd waardoor Israël, van generatie op generatie, de vergetelheid weigert.

Aan het einde van deze reis kristalliseert zich een waarheid: de lineage Schneider is niet de geschiedenis van een familie, maar die van een gebaar — de hand die naait — verheven tot de rang van naam, en daardoor tot de rang van collectief lot. Van de halakha van de sha'atnez tot aan de onderlinge hulpgildes, van keizerlijke edikten tot werkplaatsen in ballingschap, van synagogen van naaiers tot vakbonden in de confectie-industrie, een zelfde draad loopt door de eeuwen heen.

Van alle deugden die de traditie van Israël heeft gedragen, is het die welke deze lineage boven alles het best heeft uitgedrukt de waardigheid van bescheiden werk — het idee dat handwerk, verre van de mens af te laten dalen, hem kan heiligen, hem aan de Wet verbinden, en hem solidair maken met de zijnen. De Schneiders hebben geen grote verhandelingen noch beroemde rabbijnische dynastieën achtergelaten; zij hebben iets discreters en misschien universelers achtergelaten: het bewijs dat een volk tot in zijn familienamen het respect voor de arbeider en de weigering om het bescheidene te verachten kan inschrijven. Daarin sluit de herinnering van de Schneiders zich aan bij de collectieve herinnering van Israël, die altijd heeft gesteld dat wie van de vrucht van zijn arbeid geniet, gelukkig is in deze wereld (Psalm 128, 2).

Laat dit Groot Boek voor allen die deze naam dragen een manier zijn om te gedenken: achter iedere Schneider was er een naald, een stof, een geduldig hand — en, geweven in de zoom, een deel van de lange trouw van Israël aan rechtvaardigheid en menselijke waardigheid van degene die werkt.