Familie Schmidt

De naam Schmidt is in zijn essentie een beroepsnaam. Schmidt is het Germaanse equivalent van het Engelse "Smith"; beide patroniemen zijn professioneel en geven aan dat een voorouder smid of metallurg van een bepaald type was. Deze beroepsmatige afstamming plaatst Schmidt naast een grote familie van Asjkenazische Joodse patroniemen die ambachtslieden en arbeiders aanduiden: de looier (Garber, Gerber), de blikslager (Blecher), de kleermaker (Schneider), de drukker (Drucker) of de metselaar (Einstein). Onder de beroepsnamen van ambachtslieden en arbeiders vindt men Blecher voor de blikslager, Cooperman voor de koperslager, Drucker voor de drukker, Feinstein voor de juwelier. De smid, een centrale figuur in elke plattelandse en stedelijke gemeenschap, nam een vooraanstaande plaats in in deze nomenclatuur van beroepen van ijzer en vuur.

De vorm van de naam kent verschillende spellingvarianten afhankelijk van regio en tijd. Het patroniem is eveneens gevestigd in veel andere delen van Europa, met name in Denemarken, Frankrijk — vooral in de Elzas en Lotharingen, alsmede in het Noorden —, Nederland, Hongarije en Polen. Men treft aan Schmid, Schmidt, Schmitt, Schmitz en hun Jiddische varianten. De spelling "-dt" aan het einde, karakteristiek voor het standaard Duits, werd geleidelijk aan de meest voorkomende vorm, tot het punt dat het het tweede meest voorkomende familienaam van Duitsland werd na Müller, met meer dan 200 000 dragers geregistreerd in telefoonboeken en een sterke prevalentie in de regio's midden en noord.

Het is echter belangrijk deze strikt etymologische lezing te nuanceren. Hoewel de naam "smid" betekent, stamden niet alle Joodse Schmidt's af van smeden. De Asjkenazische Joodse dragers, die na de emancipatieedicten van de 18de eeuw in het Heilige Rooms-Duitse Rijk vaak de naam aannamen, gebruikten Schmidt of Schmid onverschillig, hoewel niet in alle gevallen zonder professionele connotatie, aangezien familienamen soms werden toegewezen. De naam berust daarom zowel op een oude ambachtelijke werkelijkheid als op een keuze — of een meer recente administratieve verplichting.

Om te begrijpen hoe zoveel Joodse families de naam Schmidt kregen, moet men zich wenden tot een doorslaggevend wetgevingsbesluit: het keizerlijk patent van Joseph II. Op 23 juli 1787, vijf jaar na het Edict van Tolerantie, waarschijnde de keizer van het Heilige Rooms Rijk Joseph II een decreet uit genaamd « Das Patent über die Judennamen » dat Joden dwong Duitse familienamen aan te nemen. Deze maatregel markeert een keerpunt: tot dan toe droegen veel Joden in Midden- en Oost-Europa slechts veranderlijke patronymische namen, gebaseerd op de voornaam van de vader.

De tekst van het decreet was expliciet over zijn administratieve doeleinden. Het decreet van 23 juli 1787 vereiste dat alle Joden duidelijke familienamen en Duitse voornamen aannamen « om de soort van wanorde te voorkomen die gewoonlijk bepaalde bevolkingsgroepen in politieke en juridische procedures treft ». Het doel van de verlichte staat was fiscale, militaire en juridische zichtbaarheid van zijn onderdanen.

De maatregel breidde zich snel uit naar gebieden onder Habsburgse overheersing, waaronder het pas geannexeerde Galicië. Op donderdag 23 juli 1787 kwam er een nieuwe wet voort uit het parlement van Wenen, in Oostenrijk, waarin keizer Joseph II decreetde dat alle Joden een wettelijke familienaam moesten aannemen, inclusief Joden die in de voormalige Poolse gebieden woonden. Pruisen volgde kort daarna. Pruisen deed hetzelfde al gauw, beginnend met Silezië: de stad Breslau in 1790.

In deze context kon de naam Schmidt op verschillende manieren worden aangenomen: door echte afstammelingen van smeden die hun voorouderlijk ambacht claimden, door families die hem kozen vanwege zijn wijdverbreide en discrete karakter, of door administratieve toewijzing wanneer de functionaris belast met de registratie gebruikelijke Duitse namen toedeelde. Deze verscheidenheid aan mechanismen verklaart de spreiding en heterogeniteit van de Joodse Schmidt-geslachten, die niet noodzakelijk een gemeenschappelijke voorouder delen, maar wel een gemeenschappelijk historisch moment: dat van de gedwongen inschrijving in de burgerlijke stand van de imperias.

De Duitse achternaam Schmidt, in zijn joodse versie, tekent een kaart die aansluit bij de grote Ashkenazische vestigingen in Midden- en West-Europa. In het westen vormen de Elzas en Lotharingen een opvallend centrum. De naam is in Frankrijk vooral gevestigd in de Elzas en Lotharingen, evenals in het Noorden. In deze grensprovinten, lange tijd Duitssprekend, droegen de joodse plattelandsbevolking en stadsbevolking vaak namen van Duitse oorsprong, en Schmidt kwam daar vanzelfsprekend voor. In de Elzas duidt Schmidt op het Duitse equivalent van de Engelse « Smith », een beroepsnaam die aangeeft dat een voorouder smid of metallurgist was.

Naar het oosten en zuidoosten volgt de naam de routes van de Ashkenazische diaspora door de grondgebieden van de Habsburgers. De achternaam is ook aanwezig in Hongarije en Polen, dat wil zeggen in de ruimte waar het decreet van 1787 en zijn verlengingen hun massale effecten hadden. Galicië, Hongarije, Bohemen-Moravië en Bukowina werden aldus landen waar joodse families Schmidt zich vestigden, vaak in kosmopolitische steden waar meerdere talen en religies naast elkaar bestonden.

Bukowina biedt in dit opzicht een emblematisch voorbeeld, door de stad Czernowitz (tegenwoordig Tsjernivtsi, in Oekraïne). Czernowitz herbergde een kleurrijke mengelmoes van mensen van verschillende culturen en talen ; zij werd sterk beïnvloed door joodse tradities, en de Duitse taal speelde daar een belangrijke rol. Het was in deze Duitsch-joodse taalschimmel dat een van de meest vooraanstaande Schmidt-figuren kon bloeien, wiens lot in het volgende hoofdstuk zal worden onderzocht. De verspreiding van de naam op continentaal niveau is zodanig dat deze ver buiten de grenzen van één land gaat : de Duitse achternaam komt in veel andere delen van Europa voor, van Slovenië tot Zweden.

Zou een figuur alleen de grootsheid en tragedie van de Schmidt-lignée in de Joodse wereld moeten belichamen, het zou zonder twijfel de tenor Joseph Schmidt zijn. Joseph Schmidt (4 maart 1904 – 16 november 1942) was een Joods Oostenrijks-Hongaars en Roemeens tenor. Schmidt werd geboren in het dorp Davideny, in het district Storozhynets van de provincie Boekovina, in Oostenrijk-Hongarije, dat na de Eerste Wereldoorlog deel werd van Roemenië.

Zijn muzikaal talent openbaarde zich al vroeg, gevoed door de religieuze en Duitstalige sfeer van Boekovina. Joseph Schmidt trok de aandacht door zijn muzikaal talent toen hij nog een kind was, en in de synagoge neurde hij al. Hij werd een van de beroemdste stemmen van de radio en film van het interbellum, hij genoot internationaal aanzien voordat de opkomst van het nazisme hem tot ballingschap dwong.

Zijn einde was een afspiegeling van het lot van zoveel Europese Joden van die tijd. Toen de oorlog uitbrak, vluchtte Joseph Schmidt naar Frankrijk, trok zich vervolgens terug in Zwitserland; hoewel hij in het bezit was van een Amerikaans visum en goed bekend was, werd hij geïnterneerd en stierf hij, zonder medische zorg, op 16 november 1942. De precieze omstandigheden van zijn laatste dagen zijn gedocumenteerd. Ter haast naar de Zwitserse grens haastend, werd hij in oktober 1942 geïnterneerd in een Zwitsers vluchtelingenkamp in Gyrenbad, bij Zürich; reeds zwakke gezondheid en de hardheid van het kampleven en gebrek aan medische zorg veroorzaakten een fatale hartaanval op 16 november 1942; hij was slechts 38 jaar oud. Hij was behandeld wegens een keelinfectie in het lokale ziekenhuis en had geklaagd over borstpijn, maar deze werden verwaarloosd en hij werd op 14 november 1942 ontslagen.

Het lot van Joseph Schmidt condenseert aldus de geschiedenis van een diaspora: een geboorte in de Duitstalige Joodse wereld van Boekovina, een bliksemsnelle artistieke opkomst, en een dood in ballingschap en verlatenheid. Zijn naam — Schmidt, de smid — is door de gunst van zijn stem en de wreedheid van zijn tijd een monument geworden.

Een van de meest opvallende kenmerken van de Schmidt-geslacht ligt in zijn identitaire ambivalentie. In tegenstelling tot onmiddellijk herkenbare joodse achternamen — Cohen, Levy, of de karakteristieke Hebreeuwse en Jiddische namen —, is Schmidt allereerst een Duitse naam van de christelijke meerderheid. Dit bijzonder gegeven maakt ervan een geval van kruising tussen de joodse geschiedenis en de Duitse geschiedenis in ruimere zin.

Onomastisch onderzoek herinnert er inderdaad aan dat de aanname van patroniemen door Askenazische Joden een laat fenomeen was. Askenazische Joden (afkomstig uit Oost-Europa en Duitsland) droegen geen familienamen voordat ze in de 18e en ver in de 19e eeuw hun intrede deden, toen Europese regeringen Joden als onderdanen begonnen in te schrijven. Joodse patroniemen zijn historisch gezien een relatief recent fenomeen. Door een naam als Schmidt te kiezen of te ontvangen — hetzij bewust hetzij onbewust — mengden bepaalde joodse families zich met de anonimiteit van de meerderheid.

Deze onomastische ononderscheidbaarheid kon, in bepaalde perioden, een vorm van bescherming of integratie bieden; maar zij effende de werkelijke toebehorting nooit uit. Het geval van de naam Schmidt illustreert zo een paradox van de joodse conditie in Midden-Europa: een naam dragen die niet te onderscheiden is van die van de christelijke buurman, terwijl men tegelijkertijd in de kerkelijke registers en later in vervolgingen als jood werd geïdentificeerd. De familietraditie, die zich herinnert een voorvader die smid was of een Elzassische oorsprong, staat hier tegenover het administratieve archief, dat een naam onthult die voor zijn banaliteit werd toegewezen of gekozen. Geheugen en document antwoorden elkaar zonder zich altijd volledigen te bevestigen — vandaar de status « waarschijnlijk » van dit hoofdstuk.

De naam Schmidt, eenmaal vastgesteld door de decreten van het einde van de achttiende eeuw, is met opmerkelijke stabiliteit tot op de huidige dag doorgegeven. Het proces dat bestond uit het toewijzen van permanente familienamen aan Joodse families, resulteerde in namen waarvan de meeste vandaag de dag nog altijd worden gebruikt. Deze permanentie maakt van de familienaam een rode draad die generaties met elkaar verbindt, voorbij migraties, verschuivende grenzen en de catastrofes van de twintigste eeuw.

De omvang van de afstamming, in de brede zin van de gedeelde naam, wordt vandaag de dag gemeten op schaal van genealogische databases. Er zijn meer dan 100 000 profielen voor de familie Schmidt geregistreerd op genealogische platforms, wat getuigt van de documentaire vitaliteit van de familienaam. Uiteraard omvat deze massa zowel christelijke als Joodse naamdragers, de naam behorend tot een van de meest voorkomende in het Germaanse taalgebied; het specifiek Joodse aandeel blijft daarin minderheid maar is wel degelijk aanwezig.

Voor de Joodse afstammelingen van de Schmidt's vertegenwoordigde het behoud van de naam door de exilussen heen — naar Frankrijk, Amerika, Palestina en vervolgens Israël — een vorm van identiteitscontinuïteit in de verstrooiing. Waar andere families hun naam veranderden naar gelang van naturalisaties, behielden velen deze Germaanse familienaam, zich er geleidelijk van losscheurend om er een eenvoudige lignage-aanduiding van te maken. Aldus is de naam van de smid, ontstaan in de werkplaatsen van de dorpen van Midden-Europa, het immateriële erfgoed geworden van een diasporische familie, met gelijke rechtmatigheid gedragen door afstammelingen die in Straatsburg, New York of Tel-Aviv wonen.

De lignatie Schmidt, zoals dit Grote Boek heeft geprobeerd te herstellen, is niet de stamboom van een enkel huis maar het woud van een naam. Voortgesproten uit het bescheiden ambacht van de smid, een beroepsnaam afgeleid van het Middelhoogduits « smit », werd deze lignatie gevormd door een precies wetgevingsmoment — het decreet van Joseph II van 23 juli 1787 dat de Joden dwong Duitse achternamen aan te nemen — wat een ambachtelijke aanduiding in een erfnaam veranderde.

Van Elzas tot Boekovina heeft de naam de Asjkenazische Joden in hun vestigingen en verbanningen vergezeld, totdat hij in Joseph Schmidt, Joodse tenor geboren in 1904 en gestorven in 1942, een incarnatie vond die tegelijk glorieus en tragisch was. Zijn geschiedenis condenseert die van een hele ondergeduiken wereld.

Wat de lignatie Schmidt onderscheidt, is haar vermogen om tegelijk volkomen joods en ononderscheidbaar duits te zijn — een naam van de meerderheid gedragen door een minderheid, gesmolten in het gemeenschappelijke en toch singulier. Daarin biedt de achternaam Schmidt een trouwe spiegel van de Asjkenazische toestand van Centraal-Europa: geworteld, geïntegreerd, kwetsbaar, en volhardend in haar geheugen. Waar de zekerheid ontbreekt, heeft dit boek de voorkeur gegeven aan het « waarschijnlijke » en het « overgebrachte » boven uitvinding. Want de eerlijkheid verschuldigd aan doden en levenden vereist dat men altijd onderscheidt wat het archief vaststelt van wat de traditie overdraagt.