Familie Schildkraut

De achternaam Schildkraut behoort tot de categorie van zogenaamde « kunstmatige » of « versieringsnaamen » onder joodse namen, waarvan de wetenschappelijke onomastiek de ontstaan in de context van de wetten op naamgeving heeft vastgesteld. In het moderne Duits en in het Jiddisch leest het samengestelde woord zich eerst letterlijk: Schild duidt het « schild » of het « uithangbord » aan, Kraut duidt het « kruid » of de « kool » aan. Maar de lexicalisatie van het woord verwijst naar een precieze zoölogische werkelijkheid: de naam is gevormd op basis van een germaniseerde variant van het Jiddische shildkroyt, wat « schildpad » betekent [Dictionary of American Family Names]. De naam behoort daarom tot dezelfde semantische familie als andere Asjkenazische achternamen ontleend aan het dieren- of plantenrijk, een categorie die regelmatig in naslagwerken wordt opgesomd [Woordenboeken van Oost-Europese en Jiddisch-Duitse achternamen].

Deze naamvorming is geen toeval. Zij past in de immense beweging van toewijzing van joodse achternamen die vanaf het einde van de 18de eeuw gezinnen dwong een vaste naam te kiezen of toegewezen te krijgen. In de Duitstalige en Galizische ruimte vermenigvuldigden zich samengestelde namen op basis van Duitse woordwortels — vaak getranscribeerd van hun Jiddische vorm — soms door de betrokkenen gekozen, soms door functionarissen opgelegd. De werken van Alexander Beider over de achternamen van Galicië, het Koninkrijk Polen en het Russische Imperium, evenals die van Lars Menk over Jiddisch-Duitse namen, hebben de analyse van deze onomastische lagen gesystematiseerd en maken het mogelijk Schildkraut aan het Jiddisch-Duitse en Jiddische register toe te schrijven [Woordenboeken van Oost-Europese en Jiddisch-Duitse achternamen].

Dat de naam van een « schildpad » als erfelijke achternaam werd vastgesteld, is allerminst vreemd: de administratieve traditie en de Jiddische gevoeligheid coëxisteerden in dezelfde taalkundige matrix, waar het woord van alledag en het woord van het officiële register uit een gedeelde Germaanse bron voortkwamen. Het Jiddisch, een fusietaal die Germaanse, Hebreeuws-Aramese en Slavische componenten mengde, leverde precies dat concrete en beeldend vocabulaire dat de Asjkenazische nomenclatuur heeft gevoed [Baumgarten, 2002]. De naam Schildkraut is dus vanaf zijn oorsprong een fragment van Jiddische taal dat in familiaire identiteit is gekristalliseerd.

Indien de etymologie van de naam goed is vastgesteld, vraagt de geografie om meer voorzichtigheid. Het Jiddisch en Joods-Duitse karakter van de familienaam wijst de bakermat ervan naar het centrale en oostelijke Asjkenazische gebied: de Habsburgse landen — Gallië, Bohemen-Moravië, Oostenrijk — en de naburige regio's van Polen, Roemenië en het Russische Rijk, waar de grote woordenboeken van Beider de Joodse familienamen per provincie opnemen [Woordenboeken van familienamen der Joden uit Oost-Europa en Joods-Duits]. De verspreiding van een zo transparante naam, gevormd uit Germaanse wortels, is consistent met een herkomstgebied in de Duitssprekende invloedssfeer van Midden-Europa.

De Joodse migraties van de 19de en 20ste eeuw verspreidden de naam vervolgens ver buiten het gebied van ontstaan. Het komt vooral voor in Latijns-Amerika: volgens Joodse genealogische bronnen stammen de grote meerderheid van de Argentijnse Joden af van Asjkenazische immigranten uit Polen, Litouwen, Rusland, Duitsland, Roemenië of Oekraïne, die de shtetls van Oost-Europa verlieten [Hebrew Surnames]. De familienaam Schildkraut participeerde in deze diasporische beweging die in twee of drie generaties hele families van Midden-Europa naar Amerika projecteerde.

Dit nomadisme is niet alleen demografisch van aard: het is constitutief voor de Jiddische cultuur zelf, waarvan de brandpunten zich verplaatsten naar gelang vervolgingen, economische kansen en grote migratiegolven. De Jiddische beschaving dacht zichzelf als een cultuur van mobiliteit, gedragen door gemeenschappen die van continent tot continent onderling verbonden waren [Katz, 2004]. De naam Schildkraut, geboren in de Duitso-Jiddische ruimte, volgde deze migratierutes totdat hij op de New Yorkse en Hollywoodse scènes het embleem werd van een kunstenaarsfamilie. De geografie van de naam volgt derhalve de geografie van de Asjkenazische wereld: een vloeibare ruimte, gespannen tussen de Midden-Europese verankering en de transatlantische verspreiding.

Het begrijpen van de achternaam Schildkraut vereist dat we hem plaatsen in de beschaving die hem zijn taal gegeven heeft. Het Jiddisch was niet slechts een dialect, maar de drager van een volledige cultuur — religieus, literair, theatraal en politiek — die vooral tussen het einde van de negentiende eeuw en de jaren 1930 tot bloei kwam. Deze periode was getuige van een echte culturele renaissance van het Joodse volk in Midden- en Oost-Europa, waar de taal de steun werd van een literatuur, een pers en een nationale identiteitsbouw [Bechtel, 2002].

De moderne Jiddische literatuur, belichaamd door de « klassieken » Mendele Moïkher-Sforim, Cholem Aleichem en Y. L. Peretz, gaf deze volkstaal haar adellijke brieven en maakte ervan een instrument van artistieke uitdrukking in eigen recht [Frieden, 1995]. Tegelijkertijd stelde de Jiddische fictie zich bloot aan de mutaties van de moderniteit, aan de crises van plattelandsexodus, verstedelijking en emancipatie, in de jaren voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog [Krutikov, 2001]. De Jiddische pers, van het Russische Rijk tot Amerika, speelde een doorslaggevende rol in de vorming van een modern Joods publiek [Stein, 2004].

Het was echter het theater dat de meest verhelderende context biedt voor de Schildkraut-lignée. Het moderne Jiddische theater, geboren in het laatste derde deel van de negentiende eeuw, stelde zich snel op als een grote artistieke instelling van de Joodse wereld [Quint, 2019]. Het was bij uitstek een kunst van het rondreizig leven: troupes zoals de Vilna Troupe brachten het Jiddische repertoire van stad tot stad, van land tot land, en woven een werkelijk transnationaal « Jiddisch imperium » [Caplan, 2018]. De wereldgeschiedenis van dit theater — van de concertcafés in Boekarest en Odessa tot de zalen van Second Avenue in New York — tekent een « constellatie van zwervende sterren », volgens de formule die door historici van het Joodse toneel heeft ingeburgerd [Sandrow, 1996]. Het was in deze matrix — die van een nomadische, meertalige en populaire Joodse kunst — dat de naam Schildkraut zijn roem zou verwerven.

De meest emblematische figuur van de lineage is de komediaan Rudolph Schildkraut. Rudolph Schildkraut (27 april 1862 – 15 juli 1930) was een Oostenrijkse toneel- en filmacteur [Wikipedia — Rudolph Schildkraut]. Zijn biografische traject vat alleen al de geografie van de joodse wereld van die tijd samen. Geboren in Constantinopel, in het Ottomaanse Rijk, in een joodse familie wier ouders een hotel uitbaatten, groeide hij op in Brăila, in Roemenië [Wikipedia — Rudolph Schildkraut]. Het was in Wenen dat hij lessen toneel kreeg van Friedrich Mitterwurzer [Wikipedia — Rudolph Schildkraut].

Zijn Europese carrière voerde hem naar de grote Duitssprekende podia. Hij speelde in Wenen, Hamburg en Berlijn, en vestigde zich op het Duitse toneel door zijn interpretatie van Shylock, die een van zijn grote rollen zou blijven [Encyclopedia.com — Rudolph Schildkraut]. Een ander van zijn opvallende karakterisaties was die van Jankel Shabshowitz — centraal personage in het drama Gott der Rache (« De God der Wrake ») van Sholem Asch [Encyclopedia.com — Rudolph Schildkraut]. Dit repertoire is veelbetekenend: door Shylock, Shakespeares Jood, en door de personages van het moderne Jiddisch-toneelwerk, belichaamde Rudolph Schildkraut op het toneel juist de spanningen van de Europese joodse voorwaarde.

Zijn baan plaatst hem op het kruispunt van het geleerde Duitse toneel en het populaire Jiddisch-toneel, twee werelden die de joodse culturele renaissance in dialoog bracht [Bechtel, 2002]. Na zijn Europese successen vertrok hij naar de Verenigde Staten, waar zijn kunst een nieuw publiek vond in het intensieve joodse theaterleven van New York, voordat hij zich naar de film wendde. In de cinema was hij bekend om His People (1925), The King of Kings (1927) en The Country Doctor (1927) [IMDb — Rudolph Schildkraut]. Hij was getrouwd met Ernestine Weinstein [IMDb — Rudolph Schildkraut]. Zijn carrière illustreert exemplarisch het constitutieve nomadisme van de joodse dramatische kunst van die periode [Sandrow, 1996], [Caplan, 2018].

De zoon van Rudolph, Joseph Schildkraut, verlengde en vergrootte de roem van de naam op het wereldtoneel. Joseph Schildkraut (22 maart 1896 – 21 januari 1964) was een Oostenrijks-Amerikaanse acteur [Wikipedia — Joseph Schildkraut]. Zijn opleiding stond onder het dubbele teken van vaderlijke erfenis en Amerikaanse emigratie: hij voegde zich bij zijn vader, de acteur Rudolf Schildkraut, tijdens diens eerste Amerikaanse tournee in 1910, en bleef daar om te studeren aan de American Academy of Dramatic Arts [Britannica — Joseph Schildkraut].

Zijn doorbraak kwam via de Hollywoodfilm. Hij won een Oscar voor zijn interpretatie van kapitein Alfred Dreyfus in de film La Vie d'Émile Zola (1937) [Wikipedia — Joseph Schildkraut]. Deze Academy Award beloonde de beste mannelijke bijrol voor zijn incarnatie van Dreyfus [Hollywood Walk of Fame]. De keuze van de rol is niet willekeurig: door kapitein Dreyfus, de onrechtvaardig veroordeelde joodse officier, tot leven te brengen op het scherm, bracht Joseph Schildkraut een van de stichtende episodes van het moderne joodse geheugen naar de cinema. Hij groeide verder in bekendheid door de ambitieuze hertog van Orléans te spelen in het historische epos Marie-Antoinette, aan de zijde van Norma Shearer, Tyrone Power, John Barrymore en Robert Morley [Hollywood Walk of Fame].

Zijn carrière beleefde een tweede herdenkensmerk hoogtepunt met een rol die onlosmakelijk verbonden is met de Sjoa. Hij werd genomineerd voor een Golden Globe voor zijn interpretatie van Otto Frank in de film The Diary of Anne Frank (1959) [Wikipedia — Joseph Schildkraut]. Het lichaam geven aan de vader van Anne Frank, de enige overlevende van zijn familie, kwam neer op het aannemen van de figuur van herinnering en rouw in het hart van de twintigste-eeuwse joodse geschiedenis. Van Dreyfus tot Otto Frank zou Joseph Schildkraut zijn gelaatstrekken dus hebben geleend aan twee symbolen van de joodse geschiedenis — de antisemitische onrechtvaardigheid van de Belle Époque en de vernietiging van de Sjoa —, waardoor de naam Schildkraut een vector van geheugentransmissie werd op schermen over de hele wereld.

De Schildkraut-lineage, hier gereduceerd tot zijn twee best gedocumenteerde figuren, biedt een treffend samenvattend beeld van moderne Joodse trajecten. De biografie van Rudolph — geboren te Constantinople, opgeleid in Roemenië, gevormd te Wenen [Wikipedia — Rudolph Schildkraut] — vervolgens actief te Hamburg, Berlijn en New York, tekent alleen al de kaart van de Asjkenazische wereld: die van een diaspora verbonden door de talen van het Jodendom, het Duits en het Jiddisch, en door de mobiliteit van kunstenaars [Caplan, 2018]. De overgang van vader op zoon, van het Weense toneel naar het Hollywoodse scherm, illustreert de migratie van Joods kunstzinnig kapitaal van Centraal-Europa naar Amerika, waar de Jiddische cultuur een van zijn laatste grote centra vond voor de catastrofe [Katz, 2004].

Het repertoire van deze komieken zelf onthult een dialoog tussen traditie en archief. Door Shylock uit te voeren en vervolgens de Jankel van Sholem Asch, plaatste Rudolph Schildkraut in het middelpunt van zijn kunst de vertegenwoordiging van de Jood — die erfde uit de Europese literatuur en die gesmeed door het moderne Jiddische drama [Encyclopedia.com — Rudolph Schildkraut], [Quint, 2019]. Door Dreyfus en Otto Frank gestalte te geven, gaf Joseph Schildkraut vorm aan de twee grote traumatismes van het hedendaagse Joodse Geheugen [Wikipedia — Joseph Schildkraut]. Het theater en de cinema werden zo plaatsen waar het collectieve Joodse Geheugen zich herhaalde en overdroeg, op het kruispunt van getuigenis en fictie.

Op dit punt antwoorden onomastiek en biografie elkaar zonder zich te verwarren. De naam, afkomstig uit het Jiddisch shildkroyt, « schildpad » [Dictionary of American Family Names], behoort tot de populaire en concrete laag van de taal; de mannen die hem hebben gedragen, zij wisten hem te verheffen tot teken van het universele. Men dient zich echter te hoeden voor het opstellen van een continue genealogie die met zekerheid alle families Schildkraut verbindt: zonder geverifieerde akten is alleen de vaderlijke band tussen Rudolph en Joseph vastgesteld, terwijl de verwantschap met de andere naamdragers van het voorkomen uit voorzichtig gissingswerk [Woordenboeken van Oost-Europese en Jiddisch-Duitse familienamen]. Het is in deze spanning tussen de doorzichtigheid van de naam en de ondoorzichtigheid van de afstamming dat de eerlijkheid van alle familiegeschiedenis woont.

De naam Schildkraut condenseert in twee lettergrepen Jiddisch een heel deel van de Asjkenazische geschiedenis. Een "kunstmatige" naam, gesmeed in de Germaans-Jiddische matrix en betekenend "schildpad" [Dictionary of American Family Names], ontstond hij waarschijnlijk in de invloedsfeer van de Habsburgers en Centraal-Europa, voordat hij de migratieRoutes van de Joodse wereld naar Amerika volgde [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse patroniemen], [Hebrew Surnames]. Zijn taal van herkomst, het Jiddisch, was het voertuig van een gehele beschaving — letterkundige, journalistieke en theatrale — waarvan de hoogtepunt samenviel met de Joodse culturele renaissance aan het eind van de twintigste eeuw [Baumgarten, 2002], [Bechtel, 2002].

Gedragen door Rudolph en vervolgens Joseph Schildkraut, werd de familienaam een podiumnaamnaam van internationale omvang, die de Germaanse tragedie, het Jiddisch drama en Hollywoods cinema verbond [Encyclopedia.com — Rudolph Schildkraut], [Wikipedia — Joseph Schildkraut]. Via Shylock, Jankel Shabshowitz, Alfred Dreyfus en Otto Frank, leende deze dynastie haar gelaatstrekken aan de grote figuren van de moderne Joodse voorwaarde, van het antisemitisme van de Belle Époque tot de herinnering aan de Shoah. Zo is het « Grote Boek » van de Schildkrauts niet alleen de kroniek van een familie: het is de reflectie, in een podiumspiegel, van de nomadische wandeling, de schepping en de herinnering van een volk.