Familie Samter

De familienaam Samter ontleent zijn naam aan de stad Szamotuły, in het Pools, gelegen op ongeveer dertig kilometer noordwesten van Poznań. Dit stadje, onder de Duitse naam Samter bekend, herbergde sinds de middeleeuwen en vroegmoderne periode een joodse gemeenschap, voordat de regio onder Pruisische heerschappij viel naar aanleiding van de verdelingen van Polen aan het einde van de achttiende eeuw. De provincie Posen (Poznań) werd toen een van de grote centra van het asjkenazische judaïsme onder Duitse administratie.

Onomastische woordenboeken rangschikken Samter onder de familienamen die zijn gevormd op basis van plaatsnamen, een frequent procedé in het Duitstalige en Oost-Europese gebied [A. Beider ; L. Menk, Dictionnaires des patronymes juifs]. De verplichte aanname van erfelijke namen door de Joden van Pruisen, opgelegd door de emancipatie-edict van 1812 en de maatregelen die daarmee gepaard gingen, drong veel families ertoe aan — of zagen zich toegewezen — de naam van hun stad van herkomst te kiezen. Aldus kon een Jood afkomstig uit Samter, gevestigd in Breslau, in Berlijn of elders, in de ogen van de administratie « Samter » worden, voortaan zijn wieg als identiteit dragend.

Deze wijze van naamgeving raakt aan een discrete maar diepe waarde van de joodse traditie : de trouw aan de herinnering van de plaats. In een verspreid volk, waar het land te allen tijde verloren kon gaan, werd de naam draaglast vaderland. De gemeenschap van de provincie Posen, waaruit de familie Samter naar alle waarschijnlijkheid voortkwam, onderscheidde zich in de negentiende eeuw door een opmerkelijke intellectuele vitaliteit : zij gaf aan het joodse Duitsland talrijke rabbijnen, geleerden en letterkundigen, juist in de tijd waarin de twee figuren van dit boek geboren werden.

Nathan Samter is de auteur van een werk dat is bewaard in het Zakhor-corpus: Judentaufen im neunzehnten Jahrhundert — « De dopen van Joden in de negentiende eeuw » — gepubliceerd in Berlijn in 1906 [Zakhor-corpus, ID 7a36456b]. De titel alleen spreekt al van de intellectuele moed van het onderneming: Nathan Samter gaat hierin aan de slag met één van de meest pijnlijke en verzwegen fenomenen van de Duitse-Joodse moderniteit, namelijk de bekering tot het christendom, vaak ingegeven niet zozeer door geloof als wel door de wens te ontsnappen aan de burgerrechterlijke en beroepsmatige discriminatie die nog steeds op de Joden van het Duitse Rijk drukten.

De doop, die de dichter Heinrich Heine destijds had gekwalificeerd als een « kaartje naar Europese cultuur », was in de negentiende eeuw een verleiding voor een deel van de geassimileerde Joodse bourgeoisie. Door dit beweging te documenteren en te kwantificeren, bracht Nathan Samter een daad tot stand die zowel geschiedenis als gemeenschapsbewustzijn was. De afvalligheden registreren betekende een bloeding meten; het betekende ook, impliciet, pleiten voor trouw en de maatschappij ter verantwoording roepen die bekering « voordelig » maakte. Dit werk behoort zowel tot de ontstane godsdienstsociologie als tot de apologetiek.

Hierin belichaamt Nathan Samter een deugd die de Joodse traditie in hoog aanzien houdt: de zorg voor de voortbestaande van het volk en het weigering tot stilzwijgen over zijn wonden. Schrijven over dopen was niet het verstoten van bekeerlingen met minachting, maar helder benoemde wat de onvoltooide emancipatie de gemeenschap kostte. De geleerdheid diende hier het betrokkenheid in het collectieve leven — een van de pijlers van de Joodse ethiek, waar de geleerde nooit slechts een geleerde is, maar een wachter in dienst van het huis van Israël.

De tweede figuur van het corpus is Ernst Samter, auteur van Geburt, Hochzeit und Tod. Beiträge zur vergleichenden Volkskunde — « Geboorte, huwelijk en dood. Bijdragen tot vergelijkende volkskunde » — verschenen in 1911 [corpus Zakhor, ID 2eb08fac]. Ernst Samter was een Duitse classiek filoloog en etnograaf die zijn werk wijdde aan overgangsrituelen en volkgebruiken van de antieke en moderne werelden, vanuit een comparatistisch perspectief dat toen in volle bloei was.

Zijn werk van 1911 past in de grote beweging van de Volkskunde en de antropologie van de eeuwwisseling, die ernaalde de gemeenschappelijke structuren van rituelen rond de drie grote drempels van het menselijk bestaan te ontdekken: ter wereld komen, zich verenigen, sterven. Door geboorte, huwelijk en dood als objecten van vergelijkende wetenschap te bestuderen, nam Ernst Samter deel aan een intellectuele inspanning die de tradities van verschillende volkeren dichter bij elkaar bracht en in het ritueel de eenheid van menselijke ervaring zocht.

Hier zien we bij deze geleerde uit een Joods gezin, volledig betrokken bij de Duitse geleerde cultuur, de uitdrukking van een oude waarde in een nieuwe taal: aandacht voor de betekenis van rituelen die het leven begeleiden. De Joodse traditie zelf is geheel doorweven van zegeningen en rituelen die geboorte, verbond en rouw markeren; dat een zoon van deze traditie er het onderwerp van een universele wetenschap van maakt, getuigt van een karakteristieke beweging van de Duitse Joodse moderniteit, waarin de kennis die van huis uit werd overgeleverd, zich transformeerde tot een bijdrage aan universeel weten. De wetenschappelijke en literaire bijdrage wordt hier de voortzetting van een studiercultuur die het jodendom al eeuwenlang cultiveert.

Nathan en Ernst Samter behoren tot dezelfde generatie van Duitsland joods Duitsland aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw — de ene gericht op religieuze geschiedenis en gemeenschapsbewustzijn, de ander op filologie en vergelijkende etnografie. Zonder genealogische documenten kan men geen nauwkeurige familieband tussen hen stellen; eerlijkheid gebiedt hier te spreken van naamsverwantschap, van gemeenschappelijke omgeving en tijd eerder dan van vastgestelde afstamming. Maar hun trajecten, verenigd in hetzelfde corpus, tekenen de figuur van een kennislijn, zoals het geëmancipeerde Duitsland joods Duitsland er zovele voortbracht.

Dit Duitsland, dat van de Wissenschaft des Judentums — de « wetenschap van het judaïsme » die sinds de jaren 1820 de methoden van kritische filologie toepaste op joodse teksten en geschiedenis —, bood de zonen van de gemeenschappen van Posen en Silezië een opwaartse weg door studie. De geleerde rabbijn en de universiteitsprofessor waren daar twee gezichten van dezelfde passie: die van het boek, de bron, het document. Dat twee Samters met een interval van vijf jaar de ene een boek over religieuze geschiedenis, de ander een boek over etnografie hebben nagelaten, getuigt voldoende van de plaats die studie in deze cultuur innam.

Het is hier dat de singuliere geschiedenis aansluit bij het collectieve geheugen van Israël. De kardinale waarde van Talmud Torah — de studie van de Wet en, bij uitbreiding, studie als levensvorming — vindt in deze levensgeschiedenissen een moderne en geseculariseerde vertaling. De joodse culturele Renaissance van deze periode, die taal, literatuur en nationaal bewustzijn zag herrizen, had zijn Duitstalig aspect in deze geleerde burgerij waarvan de Samters vertegenwoordigers waren. Bestuderen, schrijven, doorgeven: deze gebaren zetten voort, onder andere vormen, het oude gebod van studie.

De naam Samter wordt verklaard als Jiddisch van oorsprong [Q21448745 — Wikidata], en toch zijn de werken die ervan in het corpus getuigen geschreven in geleerd Duits. Deze spanning is geen tegenspraak: zij is de kern zelf van de Asjkenazische Joodse ervaring in Duitsland. Het Jiddisch was de volkstaal van de gemeenschappen van Midden- en Oost-Europa, die van het huishouden en de straat; het Duits, en vervolgens het literaire Duits, werd de taal van de emancipatie, van de universiteit en van burgerlijke erkenning.

De familie Samter, afkomstig uit de provincie Posen, situeert zich precies op deze scheidingslijn. De Joden van Posen spraken nog, aan het begin van de negentiende eeuw, een Westelijk Jiddisch met Slavische tinten; hun nakomelingen, naarmate zij zich in Breslau of Berlijn vestigden, aanvaardden het Duits als cultuurtaal. De overgang van het Jiddisch naar het Duits vertelt, soms in één enkel leven, de gehele weg van de emancipatie. Het Jiddisch, taal van fusie en dolen, bleef desondanks de affectieve matrix van een identiteit die de geleerde taal nooit geheel dekte.

Men moet zich hier hoeden voor enige overhaaste reconstructie: wij weten niet welke taal Nathan of Ernst Samter in het huishouden spraken, en het zou oneerlijk zijn dat voor te wenden. Maar het simpele feit dat een Jiddische naam als etiket dienst doet voor Duitse werken spreekt van de rijkdom van een dubbele toebehorting. De Joodse traditie heeft altijd de trouw aan de taal der vaderen gewaardeerd, terwijl zij tegelijk de kunst beoefende om tussen meerdere werelden te leven; de verhouding tot het vreemde, de gastvrijheid geboden aan de culturen die men doorkruist, zijn daarin deugden evenzeer als noodzakelijkheden. De Samter's belichamen, naar hun maat, dit Joodse vermogen om het geheugen van een plaats — Szamotuły — te bewaren terwijl men zich volkomen inschrijft in de cultuur van ontvangst.

Geen Groot Boek van een Joodse familie uit negentiende-eeuws Duitsland kan voorbijgaan aan de schaduw die zich in de twintigste eeuw over haar uitstrekte. De werken van Samter stammen uit 1906 en 1911, toen er volledige vertrouwen bestond in emancipatie en wetenschap. Een generatie later onderbrak de ramp die het Duitse jodendom trof deze trajecten van integratie door kennis abrupt. In de geverifieerde bronnen beschikken we niet over details over het verdere lot van elk familielid, en het is gepast niets te stellen dan wat de archieven bevatten.

Deze stilte zelf is een feit. Het herinnert eraan dat de herinnering van een lignée niet altijd uit continue documenten bestaat, maar ook uit breuken, verspreiding en verlies. De tragische ironie ontgaat de lezer niet: Nathan Samter had zijn studie gewijd aan Joden die door doop trachtten aan hun toestand te ontkomen — terwijl de geschiedenis enkele tientallen jaren later zou aantonen dat noch conversie noch de meest volledige assimilatie bescherming boden tegen rassenvervolging.

Dit is waarom trouw — deze waarde die Nathan Samter in zijn boek over dopen onderzocht — retrospectiefeen bijzondere ernst krijgt. De collectieve herinnering van Israël, gemaakt van vernielingen en herboortes, leert dat overdracht vaak het voortbestaan van de mannen die haar droegen overleeft. De boeken van Samter, vandaag bewaard en gecatalogiseerd in het Zakhor-corpus, zijn zelf een daad van deze overdracht: zij bewerkstelligen dat de naam nog langer iets betekent, lang nadat degenen die hem droegen.

De lineage Samter, zoals geopenbaard door geverifieerde bronnen, onttrekken zich aan uitputtende genealogie maar openbaren zich volledig voor de lezing van haar waarden. Van een naam geboren uit een kleine stad in Groot-Polen — Szamotuły, Samter — tot aan gelearde werken gepubliceerd in Berlijn aan de wending van de twintigste eeuw, wat deze fragmenten verbindt is niet een keten van gedocumenteerde afstamming, maar een zelfde roeping: die van studie in dienst van de gemeenschap en van kennis.

Onder alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het kennis als verantwoordelijkheid dat deze lineage het beste zal hebben uitgedrukt. Bij Nathan Samter wordt geleerdheid tot bewaking en bewustzijn: het documenteren van dopen betekent weigering van vergetelheid en zorg voor de blijvende bestaan van het volk. Bij Ernst Samter verheft de studie van de rituelen van geboorte, huwelijk en dood de aandacht voor de drempels van het menselijk leven tot de rang van universele wetenschap. De ene en de andere aanpak zetten voort, onder de gedaanten van de Duitse moderniteit, het oude gebod van Talmud Torah — de studie die, in het jodendom, nooit zuiver contemplatief is maar steeds gericht op het leven en op anderen.

Aldus sluit het bijzondere lot van een kennisfamilie aan bij het collectieve geheugen van Israël: dat van een volk dat, ontdaan van de aarde, van het boek zijn vaderland maakte, en van studie zijn trouw. De naam Samter, gedragen op bewaarde werken, blijft vandaag een schakel in deze lange overdracht — herinnering aan een plaats, herinnering aan een taal, herinnering aan een deugd.