Familie Salten

De familie die later de naam Salten droeg, kwam voort uit het Hongaarse jodendom. Felix Salten werd geboren in Pest — een van de twee steden die samen met Buda Budapest zouden vormen — op 6 september 1869 [Encyclopaedia Judaica]. Zijn vader, Philipp Salzmann, behoorde tot die Midden-Europese joodse wereld die, na de wettelijke emancipatie van de Hongaarse Joden in 1867, voor het eerst hoop kon koesteren op volledige toegang tot beroepen, eigendom en burgerschap. Volgens biografen had de familie rabbijnische wortels in voorgaande generaties, voordat de generatie van de vader zich naar de seculiere wereld van ingenieurswezen en zaken wendde — een karakteristieke loopbaan van het Hongaars-Joodse en Oostenrijks-Joodse bestaan in het laatste derde deel van de 19de eeuw.

Deze wending bevat een spanning die de joodse Herinnering goed kent: die tussen de overdracht van talmudische wijsheid, lang het hart van de identiteit, en de roep van de emancipatorische moderniteit. Het joodse denken heeft deze breuk veel nagadacht: de toetrede tot de moderne staat was tegelijk een belofte van rechtvaardigheid — de burgerlijke gelijkheid eindelijk erkend — en een risico van verlies, dat van het vergeten van de Wet [Hayoun, 2023]. De Salzmanns belichamen dit drempelmoment. De Hongaarse emancipatie verplaatste de familie al snel naar Wenen: al in Felix' vroege jeugd verlieten de Salzmanns Pest voor de keizerlijke hoofdstad, voortgedreven door de hoop die zoveel joodse families van Cisleithanië en Hongarije aan de grote Habsburgse metropool hechtten [Encyclopaedia Judaica]. Deze verplaatsing spreekt van een discrete maar reële waarde: de moed van een nieuw begin, de mobiliteit van een volk dat door eeuwen van diaspora gewend is geraakt om van elders een thuis te maken.

In Wenen botste de hoop op bourgeoise opwaartse mobiliteit tegen economische hardheid. De vader, ingenieur en zakenman, ondervond ruïne, en de familie verzakte in financiële moeilijkheden die de jonge Siegmund dwongen de school voortijdig te verlaten en reeds in zijn adolescentie in een verzekeringsmaatschappij in te treden om de behoeften van de zijnen te voorzien [Encyclopaedia Judaica]. Dit schijnbaar alledaagse feit is doorslaggevend om de man te begrijpen: in tegenstelling tot zovelen van zijn toekomstige peers uit de wereld van Weense literatuur, voortgesproten uit de gegoede joodse bourgeoisie, was Salten een autodidact, niet door de universiteit maar door de straat, het café en persoonlijke lectuur gevormd.

Uit deze ervaring wordt een deugd geboren die de joodse traditie in hoog aanzien houdt: de zorg voor de naasten, de verantwoordelijkheid aanvaard tegenover de familie vóór de vervulling van jezelf. De jongeling die afziet van zijn studies om een gezin in nood te steunen vervult, op zijn seculiere wijze, wat het joodse denken de plicht van tsedaka noemt — niet de verre aalmoes, maar de concrete gerechtigheid allereerst verschuldigd aan zijn naasten. De Joodse Wet, herinnert de traditie, begint het dichtst bij, in de kring van familiale verplichtingen, voordat zij zich naar de wereld uitbreidt [Abécassis, 1987]. Het was ook in dit fin-de-siècle Wenen, glanzend en reeds ondergraven door een opkomend politiek antisemitisme onder burgemeester Karl Lueger, dat Salten de lucide blik smeedde die door zijn gehele werk zal lopen: de ervaring van sociale déclassement plaatste hem vanaf het begin aan de kant van de fragilen.

Het was onder het pseudoniem Felix Salten dat Siegmund Salzmann aan het einde van de jaren 1890 zijn literaire carrière begon, en deze naam definitief aannam die voortaan de zijne werd [Encyclopaedia Judaica]. Hij sloot zich aan bij de kring van de Jung-Wien, het Jonge Wenen, naast Arthur Schnitzler, Hugo von Hofmannsthal, Hermann Bahr en Peter Altenberg — een sterrenbeeld waarin joodse schrijvers een centrale rol speelden in de vernieuwing van de Duitse letteren. Salten was een vruchtbaar journalist, theatercriticus, essayist, feuilletonschrijver, romanschrijver: een typische figuur van de Weense man van letters voor wie schrijven tegelijkerijd beroep, engagement en kunst was.

Deze literaire effervescentie is niet los te zien van de judaeïteit van haar actoren. De Weense moderniteit dankt veel aan de intellectuele bijdrage van geëmancipeerde Joden, die van het Duits — hun adoptatietaal — een instrument van grote creativiteit maakten — en participeerden zo, op hun eigen manier, in het lange joodse genie van het commentaar, van aandacht voor tekst en woord [Askénazi, 1999]. De rabbijnse traditie had het werk aan het woord tot een quasi heilige handeling gemaakt; de geseculariseerde joodse schrijvers van Wenen erfden daarvan de scherpte en hermeneutische passie, stellende in fictie en kritiek deze oude discipline van betekenis over [Ouaknin, 1989]. Saltens literaire kennis, duur verworven als autodidact, verlengde op profane wijze deze joodse deugd van zorg voor de taal.

Salten was niet alleen een aesthet: hij nam als Jood positie in. Hij verkeerde in kringen van Theodor Herzl, eveneens journalist bij de Neue Freie Presse, en engageerde zich aan de zijde van de opkomende zionistische beweging, nam deel aan het intellectuele joodse leven van Wenen en verdedigde de zaak van een joodse nationale vernieuwing [Encyclopaedia Judaica]. Dit engagement onderscheidde hem van veel geassimileerde joodse schrijvers die hun afkomst liever verzwegen of minimaliseerden; Salten aanvaardde daarentegen een deel van zijn joodsheid in de openbare ruimte, in een tijd waarin het Weense antisemitisme deze keuze kostbaar maakte.

Hier antwoorden traditie en geschiedenis elkaar. De gehechtheid aan Sion was voor het joodse geheugen geen politieke uitvinding van de 19de eeuw: zij verlengde de duizendjarige hoop op terugkeer, ingeschreven in de liturgie en het besef van ballingschap [Yerushalmi, 1984]. Dat Salten, een geseculariseerde man en kind van de Weense sociale daling, zich bij deze beweging aansloot, getuigt van een paradoxale trouw: de geassimileerde die, op het moment dat integratie leek verzekerd, kiest ervoor zijn toebehoren te benoemen en zich in te zetten voor het collectieve leven van zijn volk. Deze gemeenschappelijke betrokkenheid — deelnemen, partij kiezen, niet afzijdig blijven — is een van de kardinale deugden die het joodse denken door de eeuwen heen heeft gedragen: de verantwoordelijkheid van ieder voor het lot van allen, de weigering van puur individueel heil [Berlin, 1973]. Toch dient nuancering: Saltens toetreding was meer onderbroken dan doctrinair, en zijn belangrijkste literaire werk bleef vreemd aan expliciet joodse thema's. De samenhang is die van een mens, niet van een ideoloog.

Het werk dat de naam Salten naar wereldwijde bekendheid droeg verscheen in 1923: Bambi. Eine Lebensgeschichte aus dem Walde (« Bambi, een leven in het bos »), het verhaal van het leven van een hert in het woud, van zijn geboorte tot zijn volwassenheid [Encyclopaedia Judaica]. Lang teruggebracht, via de Amerikaanse filmbewerking uit 1942, tot een sprookje voor kinderen, is het boek in werkelijkheid een ernstige meditatie over de kwetsbaarheid van het levende, eenzaamheid, angst en overleven in een wereld waar de jager — « Hij », de mens — een alomtegenwoordige en willekeurige bedreiging belichaamt.

Veel lezers en critici hebben in deze fabel, geschreven door een Jood uit Midden-Europa aan de vooravond van toenemende gevaren, een parabel gezien van de toestand van vervolgden: het achtervolgde wezen dat waakzaamheid moet leren om te overleven. De interpretatie mag niet aan de auteur worden opgelegd, maar ze verlicht een constante van de Joodse gevoeligheid: de aandacht voor het fragiele schepsel, het scherpe bewustzijn van blootstelling aan geweld, en een ethiek van zorg voor het bedreigde leven. De Joodse traditie, die medelijden met het dier voorschrijft — tsa'ar ba'alei hayim, de plicht om dieren van lijden te sparen — vindt in dit profane meesterwerk een verontrustend echo [Trigano, 1991]. Dat het nationaal-socialistische regime Bambi verbood en de boeken van Salten liet verbranden zegt veel: de vervolgers wisten beter dan anderen de zachte subversie van een boek te lezen dat pleitte voor de zwakken [Encyclopaedia Judaica].

De annexatie van Oostenrijk door nazi-Duitsland in maart 1938, de Anschluss, precipiteerde het einde van Felix Salten in Wenen. Zoals tienduizenden Oostenrijkse Joden werd hij tot ballingschap gedwongen ; zijn boeken werden door het regime verboden en vernietigd, dat met één slag zijn werk en zijn volk trof [Encyclopaedia Judaica]. Hij vond toevlucht in Zürich, in neutraal Zwitserland, waar hij zijn laatste jaren doorbracht in relatieve onzekerheid en teruggetrokkenheid, afgesneden van de Duitse literaire wereld die hem beroemd had gemaakt. Hij stierf daar op 8 oktober 1945, enkele maanden na de ineenstorting van het Rijk dat zijn naam had verbannen [Encyclopaedia Judaica].

Dit einde vat het lot samen van een generatie : die van de Joden van Centraal-Europa die in emancipatie geloofden, met al hun talent bijdroegen aan de cultuur van hun land, en werden verworpen op het moment van hun grootste succes. De ballingschap van Salten is geen individueel ongeluk ; hij hoort in de lange geschiedenis van vervoeringen en zwerftochten die het geheugen van Israël ritmen, van Egypte tot Babylon, van Sefarad tot twintigste-eeuws Europa [Yerushalmi, 1984]. Maar men moet zich hoeden voor het maken van een heldhaftig martelaarschap : Salten stierf verouderd, verzwakt, verre toeschouwer van de catastrofe. Het is juist deze opgelegde demut, deze uiteindelijke ontbering, die zijn figuur ware ernst geeft. Zijn waardigheid was die van overleven en van voortgezet werk tot het einde, niet die van grote gebaren.

De Salten-lineage is geen dynastie ; het is een naam die werd gekozen, verhit tot gloeiing door een enkel individu, en door hem heen, de essentie van een collectieve geschiedenis. Van Salzmann uit Pest, in 1867 geëmancipeerd, tot de as van Zurich in 1945, zou deze familie in drie kwart eeuw de volledige boog van de Joodse identiteit van Midden-Europa doorlopen : de hoop, de integratie, de scheppingskracht, en vervolgens de ballingschap. Indien men, onder alles, de deugd moet noemen die deze lineage het best heeft uitgedrukt, is het niet de rabbijnse vroomheid noch de talmoedische kennis — die de secularisatie had verwijderd — maar de zorg voor de kwetsbaren, voor de ander die bedreigd wordt, uitgewerkt in een dubbele trouw. Concrete trouw, eerst, van de adolescent die zijn studies opgaf om een geslacht dat verwoest was te steunen [Encyclopaedia Judaica]. Universele trouw, vervolgens, van de schrijver die in Bambi de hele wereld een fabel gaf over het nachtgedreven schepsel en de plicht van medelijden tegenover het levende [Encyclopaedia Judaica].

Daarin neemt de Salten-lineage deel aan een deugd die de Joodse traditie door de eeuwen en continenten heeft gedragen : de aandacht voor de zwakken, de herinnering aan de vervolgden, de ethiek van het toevluchtsoord [Abécassis, 1987]. Dat deze les niet door een religieus geschrift maar door het verhaal van een reebok in het bos is overgebracht, geschreven in het Duits door een Hongaarse Jood uit Wenen die spoedig uit zijn vaderland werd verjaagd, zegt veel over de betekenis ervan : de herinnering van Israël weet zich in alle talen uit te spreken, ook in degene die haar zal verloochenen. Zakhor — herdenk : de naam van Salten blijft bestaan, wanneer het werk diegenen heeft overleefd die het wilden vernietigen [Yerushalmi, 1984].