Familie Sahnoun

De geschiedenis van een Maghrebijnse familienaam is in de eerste plaats een geschiedenis van taal. De naam Sahnoun kan alleen volledig worden begrepen op het kruispunt van het Arabisch en de Noord-Afrikaanse Joodheid. Zijn meest voorkomende vorm bindt hem aan het Algerijnse gebied: de familienaam Sahnoun komt het meest voor in Algerije, waar hij behoort tot de minst voorkomende namen op wereldschaal — gedragen door ongeveer één op de 389 604 personen, staat hij op de 28 706e plaats van de meest gebruikte familienamen [Forebears]. De naam komt vooral voor in Afrika [Forebears], wat zijn Noord-Afrikaanse verankering bevestigt in plaats van zijn verspreiding.

Een ander naamkundig traditie verbindt hem met het Constantijnse gebied: de familienaam Sahnoun zou van Arabische oorsprong zijn en afkomstig zijn uit het departement Constantine, een regio in Noord-Afrika; men zegt dat het gaat om een mannelijke voornaam [Origine du nom de famille]. Deze dubbele lokalisering — Oranië en Tlemcen in het westen, Constantine in het oosten — is volstrekt niet tegenstrijdig: zij weerspiegelt de circulatie van Joodse families door de Algerijnse ruimte, tussen de grote handelscentra en de centra van traditionele kennis.

Dat deze naam zowel door Joden als door moslims werd gedragen, was niets uitzonderlijks in het pre-moderne Maghreb. De Judeo-Maghrebijnse naamkunde, zoals die door Abraham Laredo is vastgesteld in zijn standaardwerk over de namen van de Joden van Marokko, toont aan in hoeverre Joodse gemeenschappen familienamen uit de lokale Arabische traditie hebben aangenomen, gearabiseerd en doorgegeven, terwijl zij hen hun eigen identiteit hebben gegeven door familietransmissie en liturgisch geheugen [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, 1978]. De keuze van een naam die « de vogel met scherp zicht » betekent, is niet willekeurig: zij spreekt van een manier van benoemen door waakzaamheid, scherpte van blik, vermogen om wakker te blijven. In de Joodse cultuur voegt deze aandacht voor de wereld zich bij een oude deugd, die van het ontwakte bewustzijn, van de wachter die de wacht houdt over zijn huis en zijn gemeenschap. De familienaam wordt hier het bescheiden embleem van een ethiek van zorg en waakzaamheid.

Geen eerlijk boek zou de resonanties kunnen verzwijgen die een naam met zich draagt, mits deze worden gepresenteerd voor wat zij zijn: geen bewezen afstammingen, maar echo's. De naam Saḥnûn behoort nu juist in de geschiedenis van de Maghreb tot een der voornaamste figuren van het juridische denken in het middeleeuwse Ifriqiya: Saḥnūn ibn Saʿīd al-Tanūkhī, meester van Kairouan in de 9de eeuw, wiens compilatie gedurende eeuwen een der grondslagen bleef van het rechtsonderwijs in de gehele moslimwereld [volgens de repertoria van de intellectuele geschiedenis van de Maghreb].

Dit moet met de grootste duidelijkheid gezegd worden: niets stelt ons in staat een genealogische band vast te stellen tussen de Joden met de naam Sahnoun en deze moslimse jurist. De overeenkomst betreft hetzelfde namenbestand, niet een afstammingsverbinding. Maar deze homonymie is niet zonder betekenis voor wie het milieu wil begrijpen waaruit de lignée voortkomt. Zij herinnert eraan dat de Maghreb van de vroege Middeleeuwen tot in de moderne tijd een ruimte was waar de kennis van de Wet — zij het halakha voor de Joden of rechtswetenschappelijk voor de moslims — een kardinale plaats innam in het leven van de steden. Kairouan was juist één van de grote centra van de joodse cultuur in de Maghreb, zetel van een beroemde yeshiva en contactpunt met de academieën van Babylonië.

Door de lignée Sahnoun door de toevalligheid van de naam in de buurt te plaatsen van deze cultuur van recht en commentaar, wordt het familiale geheugen verbonden met wat het joodse traditie het meest karakteristiek heeft: de verering van studie, de overtuiging dat de beheersing van tekst en Wet een voorname vorm van goddelijke dienst is. Dit is een vermoed waarde, niet vastgesteld voor deze of gene Sahnoun; maar zij behoort tot de intellectuele bodem waaruit deze naam voortkomt, en het zou oneerlijk zijn geweest deze niet te noemen terwijl we de grenzen van wat wij ervan weten aangaven.

Het is in Tlemcen, stad in het westen van Algiers, dat de lineage Sahnoun uit de schaduw van de archieven naar voren komt en gestalte krijgt in gedateerde akten. De genealogische registers betuigen de aanwezigheid van dragers van deze naam in deze regio al in het eerste derde deel van de negentiende eeuw. Er wordt onder meer Sahnoun Ferhi aangetroffen, geboren in 1807 in Tlemcen, echtgenote van Youssef Karsenti (geboren in 1827) [Geneanet]. De benadering van deze twee familienamen — Sahnoun en Karsenti — is op zichzelf al een archiefstuk : Karsenti is een van de meest emblematische namen van de Jodendom in het westen van Algiers, en deze alliantie plaatst de Sahnoun resoluut in het weefsel van de grote Joodse families van Tlemcen en Oran.

Dezelfde registers bewaarden het bewijs van andere dragers van de naam in de Tlemcense en Oranaise ruimte, zoals Sahnoun Ould Ahmed Ould Ali, geboren in 1815 en gestorven in 1855, tussen Oran en Beni Boussaid, in de regio Tlemcen [Geneanet, BMD Records]. Het naast elkaar bestaan, onder dezelfde familienaam, van Joodse en moslimfamilies in hetzelfde grondgebied illustreert opnieuw deze naamdelingen die de regel waren in de Maghreb.

Tlemcen is geen willekeurige stad in het geheugen van Israël. Veel Joden vestigden zich in Tlemcen en in andere steden van de vlakte zoals Constantine, Miliana en Médéa [Wikipedia, Geschiedenis van de Joden in Algiers]. De gemeenschap beleefde daar vanaf het einde van de Middeleeuwen een aanzienlijke bloei, vooral rond de vereerde figuur van Rabbi Éphraïm Enqaoua, wiens graf een belangrijk bedevaartsoord werd. De Joodse gemeenschappen van Algiers ondergaan dan een werkelijke omwenteling ; vanaf de zestiende eeuw volgt een regelmatige stroom van Portugese marranen en Joden afkomstig uit Frankrijk, Italië — vooral uit Livorno — en Ottomaans Constantinople [Wikipedia, Geschiedenis van de Joden in Algiers].

Het is in dit Tlemcen van de piyyoutim en van vrome gevoelens, waarvan Norbert Bel-Ange de geschiedenis en het geheugen heeft nagetekend, dat de lineage Sahnoun zijn meest verzekerde kader vindt [Norbert Bel-Ange, Les communautés juives de Tlemcen : histoire et mémoire, 1998]. De huwelijksalliantie met de Karsenti, betuigd door het archief, is geen eenvoudig feit uit de burgerlijke stand : in een gemeenschap waar het huwelijk duurzame solidariteiten bezegelde, getuigt het van deze betrokkenheid in het collectieve leven die een van de kardinale deugden van de Maghrebijnse Joden was. In deze wereld trouwen betekende huizen verbinden, transmissie garanderen en het communautaire lichaam consolideren.

Indien de Sahnoun geen halakha-verhandeling of verzameling commentaren onder hun naam hebben nagelaten, hebben zij geleefd in een universum waar de Wet en de liturgie elk moment van het bestaan structureerden. De lignée begrijpen betekent dit milieu begrijpen. Het baanbrekende werk van Haïm Zafrani over de judeo-Maghrebijnse liturgische literatuur heeft aangetoond hoeveel het religieuze leven van de Joodse gemeenschappen van de Maghreb rustte op een erfgoed van piyyoutim — deze liturgische gedichten die werden gezongen in de diensten, op bruiloften en feesten — die het kloppende hart vormden van de Joodse volkscultuur [Haïm Zafrani, Piyyoutim et littérature liturgique judéo-maghrébine, 1970].

In de synagogen van Tlemcen en Oran zal een familie zoals de Sahnoun hebben deelgenomen aan deze levende liturgie: het reciteren van psalmen, het zingen van piyyoutim in de seizoenen van het jaar, de naleving van de Sabbat en de feestdagen, het bezoek aan het rituele bad en aan liefdadigheidsstellingen. Dit is niet de biografie van dit of dat individu, maar de zekere textuur van hun collectieve bestaan, waarvan het huwelijksarchief en de verankering in Tlemcen de werkelijkheid garanderen.

Uit dit liturgische leven ontstaat een waarde die de traditie van Israël het hoogst stelt: de trouw aan de Wet niet als dwang, maar als structuur van tijd en betekenis. De piyyout drukt in het bijzonder een vroomheid uit die geen terugtrekking is maar viering — een manier om het dagelijks leven te heiligen door de schoonheid van het woord. Door aan deze cultuur deel te nemen schreef een Joodse familie uit Tlemcen zich in in de lange keten van overdracht, waar elke generatie het deposito van de herinnering ontvangt en doorgegeven. De tzedaka, de zorg voor armen en zieken die door gemeentelijke broederschappen werd georganiseerd, verlengde deze vroomheid in daden van goedheid. Waar het archief geen nauwkeurige weldoener benoemt, getuigt het althans van de toebehorigheid tot een lichaam waar liefdadigheid instelling was, en waar niemand een naam droeg zonder ook een deel van verantwoordelijkheid voor de ander te dragen.

Het lot van de Sahnoun, zoals dat van alle Algerijnse jodendom, werd omvergeworpen door de Franse verovering van 1830 en de decennia die daarop volgden. De naamdragers die in de archieven zijn geregistreerd — geboren tussen 1807 en het midden van de eeuw — waren getuigen en actoren van deze transformatie. De burgerlijke registers zelf, waaruit we onze kennis van de lignée putten, zijn het product van deze nieuwe administratie die voor het eerst de geboorten, huwelijken en sterfgevallen van de Joden van Algerije schriftelijk vastlegde.

De belangrijkste gebeurtenis van deze periode was in 1870 het decreet Crémieux, dat collectief het Franse burgerschap verleende aan de inheemse Joden van de Algerijnse departementeiten. Voor een familie uit Tlemcen of Oran betekende deze wending de toetreding tot een radicaal nieuwe juridische en scholiere orde, de geleidelijke verfransing van voornamen en gebruiken, en de opening van ongekende professionele trajecten. De burgerlijke registers tonen trouwens de geografische verspreiding van de naamdragers, van Oranië tot de regio Algiers [Geneanet, BMD Records], een beweging die kenmerkend is voor de mobiliteit die het nieuwe burgerschap mogelijk maakte.

Deze periode was ook een van spanningen en schaduwen, die het oneerlijk zou zijn voorbij te gaan: de integratie in Frankrijk werd betaald met een verwijdering van de oorspronkelijke Arabisch-Berberse wereld, en het Algerijnse jodendom kende in de volgende decennia de stijging van een virulent koloniaal antisemitisme, vervolgens onder Vichy de tijdelijke afschaffing van het decreet Crémieux. Een lignée als die van de Sahnoun doorstond deze beproevingen zoals haar gehele gemeenschap. Haar deugd, in deze context, was die van doorzettingsvermogen en trouw: het in stand houden, door de identitaire herstellingen heen, van de draad van een joods toebehoren dat zich niet liet uitwissen door assimilatie noch door vervolging. Het is een vorm van bescheiden weerstand, die van gewone families die, zonder poespas, standhielden.

De geschiedenis van de Sahnoun, evenals die van het gehele Algerijnse jodendom, eindigt op haar oorspronkelijk grondgebied met de uittocht van 1962. Na afloop van de onafhankelijkheidsoorlog verliet bijna alle joden van Algerije het land, grotendeels naar Frankrijk, waar zij hun gemeenschappen en hun herinneringen wederopbouwden. De Sahnoun uit Tlemcen en Oran namen waarschijnlijk deel aan deze grote beweging, met zich meenoemend het weinige en het essentiële: een naam, gebeden, de herinnering aan de doden en de plaatsen.

In deze nieuwe diaspora vindt het geheugenwerk waarvan dit boek zelf voortvloeit zijn plaats. Verenigingen gewijd aan het behoud van het erfgoed van de Algerijnse joden hebben ondernomen families in te schrijven en getuigenissen in te zamelen; een daarvan stelt zich tot doel de culturele en traditionele herinnering van de Algerijnse joden te behouden en door te geven [Morial]. Uit dezelfde wens om de namen niet uit te laten gaan, ontstaat dit Grote Boek.

Hier wordt de kruising tussen archief en herinnering voelbaar. Het archief verschaft ons data, plaatsen, een huwelijksalantie; de herinnering daarentegen prolongeert deze fragmenten in het verhaal van een hele gemeenschap. Het waarschijnlijke van de uittocht vult het vastgestelde van de registers aan. En in deze spanning zelf — tussen het weinige dat men met zekerheid weet en het veel dat men vermodt — speelt zich de voorwaarde van elke afzonderlijke lignée af: minder door daden bestaan dan door haar eigenzinnige trouw om, generatie na generatie, een huis van Israël te blijven. De plicht van herinnering (zakhor) die dit boek draagt, is zelf de vervulling van een gebod, dat van het zich herinneren, dat door de gehele joodse traditie heenloopt.

Wat moet men onthouden van de Sahnoun-lijn aan het einde van deze weg? Niet het geweld van grote lotgevallen, maar de discrete standvastigheid van een joodse familie geworteld in het westen van Algerije, waarvan het archief slechts zeldzame sporen bewaart — een zeldzame naam die de vogel met het scherpe zicht betekent, een geboorte in Tlemcen in 1807, een verbintenis met het huis Karsenti, een aanwezigheid tussen Oran en Beni Boussaid. Met zo weinig zou het gemakkelijk geweest zijn om te fantaseren; we hebben de nauwkeurigheid verkozen, stellende deze lijn slechts deugden toe die haar omgeving en gedocumenteerde handelingen rechtvaardigen.

Van alle waarden die de traditie van Israël door de eeuwen heeft gedragen, is het misschien de trouw aan het lidmaatschap dat de Sahnoun, boven alles, het best hebben uitgedrukt: de trouw aan een doorgegeven naam, aan een gemeenschap uit Tlemcen waarvan zij de grote families trouwden, aan een Wet en een liturgie die hun tijd structureerden, aan een jodendom dat behouden bleef door de verovering, het nieuwe burgerschap, de vervolging en ten slotte de ballingschap. Deze trouw is geen passiviteit: zij is de dagelijkse uitoefening van de waakzaamheid die hun eigen naam leek aan te kondigen, deze geduldig toezicht op het huis en op de herinnering. Daarin neemt de Sahnoun-lijn volledig deel aan hetgeen het Maghrebijnse judaïsme het kostbaarste aan de collectieve herinnering van Israël heeft gegeven: het bewijs dat de overleving van een volk minder aan zijn glorie ontleend is dan aan de stille volharding van zijn gewone families om niet te vergeten wie zij zijn.