Familie Rubinstein

Om de oorsprong van de familienaam Rubinstein te begrijpen, moet men zich opnieuw plaatsen in de juridische en administratieve context van de rijken die het Joodse Europa aan de grenzen van de 18de en 19de eeuw verdeelden. Voor deze periode droegen Asjkenazische Joden over het algemeen geen erfelijke familienaam in moderne zin: men werd aangeduid met een voornaam gevolgd door de voornaam van de vader (ben, « zoon van »), soms aangevuld met een toponieum of een beroepsaanduiding.

De situatie veranderde door het effect van de administratieve hervormingen van de moderne staten. In het Habsburgse Rijk dwong het patentbrief van Jozef II van 23 juli 1787 de Joden de invoering van vaste familienamen in Duitse vorm op. Vergelijkbare maatregelen werden genomen in de Pruisische territoria en, later, in het Russische Rijk, waar de status van 1804 en vervolgens die van 1835 de gemeenschappen dwongen zich voorzien van stabiele patroniemen voor volkstelling, militaire dienst en belastingen.

Het was in dit kader dat de zogenaamde ornamentale namen (Ziernamen) ontstonden, samengesteld uit elementen die de natuur, bloemen, edelstenen of metalen oproepen: Rosenthal (« dal der rozen »), Goldberg (« goudberg »), Diamant, Saffir — en Rubinstein, « robijnsteen ». Volgens de naamkundigen duidden deze namen niet op een beroep als diamantbewerker noch op bijzondere rijkdom, maar waren zij het gevolg van een esthetische keuze, soms opgelegd door de ambtenaar belast met de inschrijving, soms gekozen door de familie zelf om de schoonheid van de klank.

Hierin steekt iets dat verder gaat dan een eenvoudige bureaucratische verplichting. Of men vrijelijk koos, of de keuze door een registratieambtenaar werd opgelegd, de naam Rubinstein draagt in zich een streven naar schoonheid, naar zeldzame waarde, naar wat tegen tijd en slijtage bestand is. De edelsteen in de verbeelding van de Joden van Centraal-Europa was niet slechts een sieraad: het was ook een draagbare rijkdom, vervoerbaar over grenzen heen, onafhankelijk van de grond die men ooit zou kunnen gedwongen worden te verlaten. Het is niet verboden daarin, met voorzichtigheid, een metafoor te lezen van wat de Joodse traditie Torah lishmah noemt — studie om zichzelf wil, kennis als onvervreemdbaar goed, de innerlijke glans die geen verjaging kan confisqueren.

Een tweede spoor verdient met voorzichtigheid te worden genoemd. De naam Rubin bestond overigens als mannelijke Joodse voornaam, afgeleid van Reuven (Ruben), de eerstgeborene van Jakobs zonen in de bijbelse traditie. Het is mogelijk dat sommige families hun patroniem op basis van deze voornaam hebben gevormd, het achtervoegsel -stein dienst doende om een al bestaande naam te germaniseren of op te sieren. Specialisten zijn echter van mening dat voor de meerderheid der dragers de ornamentale oorsprong — de « robijnsteen » — de waarschijnlijkste verklaring blijft. Deze mogelijke dubbele wortel, bijbels en mineraal, verleent aan de naam een diepte die de eenvoudige vertaling niet laat vermoeden: in haar lettergrepen bestaan naast elkaar de herinnering aan een patriarch en het beeld van een edelsteen, de oudheid van een heilige geslachtsregister en de moderniteit van een voornaam administratief opgelegd door vreemde rijken.

De achternaam Rubinstein situeert zich in de Ashkenazische cultuursfeer, en meer bepaald in de uitgestrekte ruimte die historici Yiddishland noemen: een gebied zonder eigen administratieve grenzen, beslaan door Polen, Litouwen, Wit-Rusland, Oekraïne en bepaalde regio's van Duitsland en het Austro-Hongaarse Rijk. De gedocumenteerde verspreiding van de naam volgt deze kaart getrouw.

In Polen telden de grote industriële en handelscentra — Warschau, Łódź, Krakau — vele families Rubinstein, vaak geschreven als Rubinsztajn in de Poolse burgerlijkestandsregisters. Łódź, in het bijzonder, het textielkapitaal dat men de « Poolse Manchester » noemde, trok in de negentiende eeuw een belangrijke joodse bevolking aan, onder wie de naam wijdverbreid was. Uit deze stad afkomstig was de pianist Arthur Rubinstein. Krakau, stad van de grote rabbijnse en universitaire traditie, bracht op haar beurt Helena Rubinstein voort, dochter van een joods Galicisch gezin. Deze twee steden, slechts enkele uren spoorwegafstand uit elkaar, symboliseren de twee polen tussen welke het joods leven in Polen oscilleerde: de arbeidersstad, handelscentrum en volop industrieel uitbouwende stad aan de ene kant, de stad van cultuur en geleerdheid aan de andere.

In Litouwen en in de zogenaamde litvak-landen verschijnt de naam in gemeenschappen waar de talmudische geleerdheid floreerde, rondom de grote studiecentra. De litvak-cultuur, gekenmerkt door de intellectuele strengheid van de school van Vilna en door de invloed van het mitnagdisme dat tegen het chassidisme in ging, vormde een voedingbodem waarin families die deze naam droegen zich konden onderscheiden zowel in de handel als in de religieuze kennis. Men kan het belang van deze tegenstelling tussen de litvak-wereld — rationeel, textueel, gericht op de letter van de Wet — en de chassidische wereld van de vlakten van Oekraïne en Galicië, meer gericht op innerlijke ijver en mystieke extase, niet overschatten. Beide tradities doopten bepaalde Rubinstein-huishoudens, volgens hun eigen geografie en geschiedenis, en het zou tevergeefs zijn om ze in één spiritueel portret te verzoenen. De spanning zelf maakt deel uit van het portret.

In Duitsland, waar assimilatie en emancipatie eerder plaatsvonden, nam de naam veelvuldig de vorm Rubinstein of Rubenstein aan, soms nog verder germaniseerd. In deze gemeenschappen leidde de aanhechting aan de Haskalah — de joodse Verlichting — ertoe dat veel families hun joodsheid anders articuleerden: zonder het lidmaatschap op te geven, projecteerden zij zich in een Europese moderniteit waaraan zij volwaardig wilden bijdragen. Vanuit deze brandhaarden van Midden- en Oost-Europa verstrooiden migratiegolven vanaf het einde van de negentiende eeuw de dragers van de naam naar nieuwe landen: de Verenigde Staten, waar Rubinstein en vooral Rubenstein algemeen werden, Frankrijk, Groot-Brittannië, Australië en later Palestina en vervolgens de Staat Israël. De diaspora van de naam valt dus samen met de migratiegeschiedenis van heel het Ashkenazische jodendom van de negentiende en twintigste eeuw.

Deze geografische mobiliteit was niet alleen een gevolg van dwang: zij was in veel gevallen ook een strategie voor overleven en maatschappelijke vooruitgang. De joods gezinnen die uit Krakau of Vilna naar Melbourne, Parijs of New York vertrokken, voerden met zich mee hun ambachtelijke of intellectuele vaardigheden, hun communautair netwerk, hun cultuur van het sefer — het boek — en hun scherpzinnig besef van de samenhang tussen kennis en veerkracht. De robijnrode steen reisde in de bagage.

Indien de naam Rubinstein tegenwoordig universeel bekend is, dankt hij dit grotendeels aan de kunsten, waar verschillende dragers ervan wereldfaam bereikten. Het is echter noodzakelijk om onmiddellijk te benadrukken dat geen directe genealogische verbinding noodzakelijk deze figuren verbindt : zij illustreren de vruchtbaarheid van een gedeelde naam, niet de stamboom van een enkel geslacht.

De meest glorieuze figuur is zonder twijfel Arthur Rubinstein (1887–1982), geboren in Łódź in een Joods-Poolse familie, en beschouwd als een van de grootste pianisten van de twintigste eeuw. Zevende kind van een familie van textielhandelaars, toonde hij vanaf zijn vroegste jaren zo duidelijk een muzikaal talent dat zijn ouders hem naar Warschau en vervolgens naar Berlijn stuurden om daar onder de beste leraren van die tijd onderwijs te ontvangen. Hij studeerde onder meer bij Karl Heinrich Barth, leerling van Hans von Bülow, die zelf discipel was van Franz Liszt — een pedagogische erfenis die de jonge Łódźiaan verbond met de grote Europese pianotradatie.

Zijn internationale carrière strekte zich over meer dan zeven decennia uit, met een buitengewone lange levensduur. Arthur Rubinstein werd vooral geroemd voor zijn interpretaties van Chopin, wiens voornaamste ambassadeur hij werd. Deze verbinding met Chopin — zelf een Poolse componist, zelf tussen twee werelden — mag niet als een eenvoudig repertoiretoeval gelezen worden : het was een Pools Jood die Polen zijn meest intieme muziek teruggaf, en die haar voor de wereld deed horen. Dit gebaar draagt een betekenis die de Joodse traditie ahavat ha-makom zou noemen — de liefde voor de plaats waar men is opgegroeid, zelfs wanneer men haar verlaten heeft, zelfs wanneer zij je pijn heeft gedaan.

Genaturaliseerd tot Amerikaans burger, ontving Arthur Rubinstein talrijke onderscheidingen, waaronder de Amerikaanse Nationale Medaille voor de Kunsten en, een symbolisch cruciaal feit, de Wolf Prijs in Israël in 1974. Hij liet memoires in twee delen na — My Young Years (1973) en My Many Years (1980) — die een waardevol getuigenis vormen van het muzikaal en Joods leven van zijn tijd, van het Parijse Belle Époque tot na de Shoah. Deze herinneringen, geschreven in een vorstelijk Engels door een man wiens moedertaal Jiddisch en Pools waren, vormen zelf een monument van productieve ballingschap : de taal van de ander, beheerst tot virtuositeit toe, in dienst gesteld van de herinnering aan zichzelf.

Arthur Rubinstein was niet alleen een kunstenaar : hij was een getuige. Omdat hij in de Shoah het gros van zijn Poolse familie die in Łódź en Polen was gebleven verliest, droeg hij tot het einde van zijn leven het gewicht van deze afwezigheid met zich mee en betrok hij zich actief bij de steun aan de Staat Israël, waarvan hij bijdroeg tot de financiering van culturele en muzikale instellingen. Wanneer hij in Tel-Aviv of Jeruzalem optrad, was het niet simpelweg een concert : het was een daad van tzedaka in de breedste zin — niet liefdadigheid uit medelijden, maar rechtvaardigheid verleend, een geschenk gedaan omdat solidariteit met zijn volk dat vereiste.

Een generatie eerder, en in het Russische Imperium, had Anton Rubinstein (1829–1894) de naam al naar de top van het muzikale leven gebracht. Virtuoze pianist en vruchtbaar componist, was hij vooral de oprichter van het Conservatorium van Sint-Petersburg in 1862, wat de basis legde voor professioneel muziekonderwijs in Rusland. Deze stichtingsdaad verdient aandacht : een onderwijsinstelling scheppen, de overdracht van kennis naar toekomstige generaties structureren, is in zijn vorm een diep Joods gebaar, zelfs als het onderwerp profaan was. De Talmudische traditie leert dat wie een kind onderwijst waardig is als zijn vader te worden behandeld ; Anton Rubinstein stelde dit principe in dienst van de cultuur van zijn land van herkomst. Het is moeilijk in deze collectieve betrokkenheid niet een uitdrukking te zien — geseculariseerd, maar werkelijk — van tikkun : de heling van de wereld door daad en overdracht.

Afkomstig uit een Joodse familie die zich tijdens zijn jeugd tot het orthodoxe christendom bekeerde, belichaamt hij een veel voorkomende trajectorie onder Joden van het Russische Imperium die sociale integratie nastreefden. Deze bekering, vroeg en waarschijnlijk door zijn ouders besloten om hun kinderen de deuren van een gesloten maatschappij te openen, wist de stempel van de herkomstmilieu niet uit te wissen. Anton Rubinstein werd zijn hele leven door twee kampen als een vreemde bejegend : te christen voor de enen, te Joods voor de anderen. Deze dubbele verwerping zegt iets essentiëls over de toestand van Joden in Midden-Europa die in assimilatie een oplossing voor uitsluiting zochten, en die vaak ontdekten dat het lidmaatschap niet zo gemakkelijk uit te wissen is als men hoopte.

Zijn broer Nikolaï Rubinstein (1835–1881) richtte op zijn beurt het Conservatorium van Moskou op, zodat de twee broers Rubinstein de Russische muziekinstellingen blijvend vormgaven. Dat twee broers uit dezelfde geconverteerde Joodse familie de twee voornaamste conservatoria van het Russische Imperium hebben opgericht is een feit dat verder gaat dan biografisch anekdotisme : het illustreert op welke wijze Joden van Oost-Europa, zelfs geconverteerd, zelfs geassimileerd, hebben bijgedragen tot de bouw van grote culturele instellingen van de naties die hen ontvingen — vaak met ambivalentie.

De naam straalde ook uit in de wereld van dans en theater met Ida Rubinstein (circa 1883–1960), geboren in een rijke Joodse familie van het Russische Rijk, danseres en mecenas geassocieerd met de Russische Ballets van Diaghilev, later opdrachtgever van belangrijke werken. Voor haar schreef Maurice Ravel zijn beroemde Boléro in 1928, schreef Debussy Le Martyre de saint Sébastien — op een libretto van D'Annunzio —, en creëerde Igor Stravinsky de partituur voor haar balletgezelschap. Als vrij persoon en markante figuur van de Parijse avant-garde in de jaren twintig en dertig was Ida Rubinstein tegelijk uitvoerster en mecenas, kunstenares en financier van andermans kunst. Deze houding van baalat tsedaka — zij die geeft opdat schoonheid bestaat — plaatst haar handelen in een lange Joodse traditie van mecenaat, waar verworven rijkdom alleen zin heeft als zij wordt doorgegeven in blijvende werken.

Het moet worden opgemerkt dat de zeer grote erfenis van Ida Rubinstein haar een zeldzame vrijheid gaf voor een vrouw van haar tijd. Zij gebruikte deze niet om zich uit de wereld terug te trekken, maar om zich in dienst te stellen van kunstenaars wiens durf zij financierde. Deze vrijgevigheid was niet gratis in de triviale betekenis van het woord: zij was een samenhangend artistiek project, een visie op wat de moderniteit van het nieuwste kon voortbrengen. Door Ravel en Debussy in opdracht te geven, gaf zij niet geld: zij gaf toekomst aan de muziek.

Zo vindt de naam Rubinstein zich, van het toetsenbord tot de dansvloer, van het conservatorium van Sint-Petersburg tot dat van Moskou, verbonden aan enkele van de grondleggende momenten van de cultuur van de negentiende en twintigste eeuw. De Torah lishmah — de kennis die voor zichzelf wordt gekweekt, de kunst die voor haar eigen eisen wordt beoefend — vindt hier seculiere maar trouwe incarnaties van een traditie die van doorgegeven kennis altijd de hoogste vorm van menselijke waardigheid heeft gemaakt.

Tegenover de artistieke roem van de naam staat een glorie van geheel ander karakter, die van de zakenwereld, belichaamd door een uitzonderlijke vrouw: Helena Rubinstein (circa 1872–1965). Geboren als Chaja Rubinstein in Krakau, toen in Galicië onder Oostenrijks-Hongaarse heerschappij, in een grote joodse familie met minstens acht kinderen, bouwde zij uit bijna niets één van de eerste grote wereldrijken van de cosmetica op.

Haar loopbaan is exemplarisch voor de joodse mobiliteit van de Belle Époque. Geëmigreerd naar Australië op het einde van de eeuw, lanceerde zij daar een verzorgingscrème volgens een recept dat, naar zij zei, haar moeder van een apotheker uit Krakau had gekocht. Ongeacht hoeveel legende in dit ontstoeringsverhaal schuilt: wat vaststaat, is dat Helena Rubinstein een ambachtelijke bereiding wist om te zetten in een commercieel product, en een winkeltje in Melbourne in een internationaal imperium. Zij voerde haar onderneming vervolgens naar Londen, Parijs en daarna New York, waarbij zij in elk van deze hoofdsteden schoonheidsinstituten opende voordat zij er haar onderzoekslaboratoria vestigde.

Pionierswerk in modern marketing en toegepaste cosmetische wetenschap, was zij de eerste die haar clientèle segmenteerde volgens huidtypen — droog, vet, gecombineerd —, waardoor zij een wetenschappelijke benadering van schoonheid inaugureerde die de industrie zou revolutioneren. Deze aanpak, waarin empirische waarneming, chemische formulering en commerciële communicatie samengingen, getuigt van een geest die zowel wetenschappelijk als praktisch was, zeldzaam in haar tijd voor een zelfgeleerde vrouw uit een dorp in Galicië.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog stelde Helena Rubinstein haar industriële capaciteiten in dienst van de geallieerde oorlogsinspanning: zij werd officiële leverancier voor het Amerikaanse leger, stellende soldaten uit met camouflerende make-up, make-up remover en zonnebrandcrème. Dit feit, vaak vergeten in de verhalen van haar commerciële biografie, verdient te worden benadrukt: een joodse vrouw afkomstig uit Krakau, wier volk op het punt stond om uit te worden geroeid in Europa, stelde haar fabrieken in dienst van degenen die tegen het regime vochten dat het vermoordde. Hier is een convergentie tussen economische actie en de strijd voor overleven — niet door verklaard heldendom, maar door de concrete en stille vorm van een engagement.

Voorbij het commerciële succes onderscheidde Helena Rubinstein zich als kunstveelvraat — vooral van Afrikaanse kunst en primitieve kunst, op een moment dat deze werken nog niet universeel als zodanig werden erkend — en als mecenas, een filantropische stichting met haar naam oprichtende die onderwijsinstellingen en culturele instellingen in de Verenigde Staten en Israël steunde. De Helena Rubinstein Stichting ondersteunde met name beroepsopleidingsprogramma's voor achtergestelde bevolkingsgroepen, voortzettende in de filantropie dezelfde zorg voor praktische verzorging en verheffing door arbeid die haar carrière had gekenmerkt.

Helena Rubinstein's loopbaan biedt een waardevolle sociologische lezing van de relatie tussen economische actie en joodse waarden. De onderneming als vector van emancipatie — voor haarzelf eerst, vervolgens voor haar werkneemsters, uiteindelijk voor de begunstigden van haar stichting — belichaamt wat de traditie van joodse sechel waardeert: praktische intelligentie in dienst van concreet welzijn. Helena Rubinstein heeft nooit een verhandeling over moraalfilosofie geschreven, maar elk potje crème verkocht in Melbourne of New York, elk vrouwelijke werknemer in haar instituten op een moment waarop vrouwenarbeid nog steeds verdacht was, elke dollar overgedragen aan een educatieve stichting is een daad die een ethiek draagt.

Het moet echter ter wille van historische eerlijkheid worden opgemerkt dat noch Helena noch de kunstenaars van het vorige hoofdstuk afstammen van een gemeenschappelijke, gevestigde stam. Hun gemeenschap van naam berust op de gedeelde geschiedenis van een ornamentale familienaam die wijd verspreid was, en niet op aangetoonde verwantschap. Het is juist deze verspreiding die de rijkdom — en de moeilijkheid — van elke Rubinstein-„lignée" vormt. De naam Rubinstein, „robijnensteen", vond hier een bijna letterlijke resonantie: die van een kostbare stof geworden tot teken van verfijning, in de flacons tentoongesteld op de toonbanken van de grote wereldhoofdsteden.

Geen geschiedenis van een Joodse naam uit Oost-Europa kan voorbijgaan aan de catastrofale breuk van de twintigste eeuw. De gemeenschappen in Polen, Litouwen en Duitsland waar de familienaam Rubinstein het meest voorkwam, waren precies die welke de Shoah tussen 1939 en 1945 vernietigde. De steden Łódź, Warschau, Krakau en Vilna, historische centra van de naam, zagen hun Joodse bevolkingen vernietigd in de getto's en vernietigingskampen.

Het getto van Łódź — door de nazi's hernoemd tot Litzmannstadt — was een van de grootste en een van de laatsten die werd ontruimd: er zaten tot tweehonderdduizend Joden opgesloten tussen 1940 en 1944. De stad die Arthur Rubinstein had zien geboren worden, was de plaats waar duizenden families met dezelfde naam omkwamen. Het verschil tussen de internationale roem van de pianist en de anonimiteit van deze doden is een van de pijnlijkste wonden die de geschiedenis van de naam oplegt aan iedereen die zich er met eerlijkheid mee bezighoudt. Arthur Rubinstein zelf was hier niet ongevoelig voor: hij verwees in zijn memoires naar het bewustzijn dat hij — door talent, door geluk, door vroege ballingschap — aan een lot was ontsnapt dat zovelen van de zijnen niet hadden kunnen vermijden.

Op documentair vlak heeft deze tragedie een paradoxaal gevolg: de naam Rubinstein komt in groot aantal voor in gedenkagedatabases, en met name in de Centrale Database van Namen van Shoah-slachtoffers beheerd door Yad Vashem, die miljoenen namen verzamelt uit getuigenverklaringen (Daf Ed). Elk voorkomen is een leven, en de frequentie van de naam in deze archieven meet, achterwaarts, de omvang van zijn vroegere aanwezigheid in het weefsel van het Joodse Midden- en Oost-Europa.

De Joodse traditie van herinnering — zakhor, « gedenk », een gebod dat 169 keer in de Bijbel terugkeert — krijgt hier een tragisch concrete betekenis. De doden benoemen, hun voornaam en geboorteplaats op een getuigenverklaring schrijven, is het vervullen van een daad die het judaïsme sinds de Oudheid erkent als een daad van gerechtigheid jegens de verdwenen: weigeren dat hun leven twee keer wordt uitgewist, eerst door de moordenaars, vervolgens door de vergetelheid. Voor veel Rubinstein-families van de hedendaagse diaspora — in de Verenigde Staten, Israël, Frankrijk — loopt de genealogische reconstructie nu via deze collecties, aangevuld met emigratieregisters en burgerlijke stand uit de oorspronkelijke dorpen.

Het is waarschijnlijk dat in veel gevallen de draad maar gedeeltelijk kan worden heropgenomen. De registers van de shtetlakh van Polen en Litouwen werden vernietigid samen met hun bewoners. De geboorteakten brandden samen met de synagogen. Wat men zoekt in de archieven van Yad Vashem of in de gedigitaliseerde registers van de Poolse gouvernementen, is vaak een bevestiging, een datum, een plaats — een anker voor een familieherinnering die zweeft in de vaagheid van mondelinge verhalen. Maar de inspanning zelf om te benoemen vormt een daad van trouw, een antwoord op het Bijbelse gebod dat de Shoah niet heeft kunnen doen zwijgen.

Zo draagt de naam Rubinstein, als zoveel Asjkenazische familienamen, een dubbele en onverbrekelijke lading: die van glans — de robijn, het succes, de artistieke en commerciële roem — en die van rouw. Beide zijn onscheidbaar, en elk geslacht dat zijn naam waardig is, moet het geheugen van beide tezamen dragen. Dit is geen melancholische houding: het is de voorwaarde zelf van het judaïsme zoals Yosef Hayim Yerushalmi het beschrijft in Zakhor — het collectieve geheugen van het Joodse volk is geen nostalgie, het is een ethiek.

Er is nog een ander pad waarlangs de naam Rubinstein zich in het collectieve geheugen van de twintigste eeuw heeft ingeschreven : niet door muziek of handel, maar door denken. Richard Lowell Rubenstein (1924–2021), rabbijn, theoloog en Amerikaanse schrijver, was een van de meest doorslaggevende en meest verstorende denkers van de hedendaagse Joodse theologie — en een van de weinigen die durfde te zeggen wat velen vermoedden zonder het te kunnen formuleren.

Richard Rubenstein werd op 8 januari 1924 in New York geboren in een geassimileerde Asjkenazische Joodse familie. Hij kwam niet uit een huishouding met intense traditie. Dit originaire ontheemdheid was juist wat hem ertoe bracht zich vragen te stellen over identiteit, religieuze betekenis en de plaats van de Jood in de moderne geschiedenis. Hij volgde een intensieve rabbijnse en academische opleiding, werd tot rabbijn gewijd, en doceerde aan verschillende Amerikaanse universiteiten, met name aan Florida State University. Zijn naam verwees niet naar Polen of Litouwen als geboorteland, maar hij droeg erin, zoals elk Asjkenazische patroniem van zijn generatie, het gewicht van wat die landen hadden ondergaan.

In 1966, met de publicatie van After Auschwitz: Radical Theology and Contemporary Judaism, betrad Richard Rubenstein de geschiedenis van het Joodse denken. Het werk was onmiddellijk controversieel, en die controverse stierf nooit helemaal uit. Het gestelde probleem was van een brutaliteit zonder precedent in de Joodse theologische literatuur : als God de God van de geschiedenis is, als de Torah leert dat Hij Israël volgens Zijn voorzienige ontwerpen leidt, hoe kan men dan voorstellen dat Hij Auschwitz heeft gewild — of toegestaan ? Rubenstein weigerde de twee traditionele uitvluchten : noch het mysterieuze stilzwijgen over een ondoorgrondig ontwerp, noch de punitieve lezing dat de Shoah een goddelijke straf voor de zonden van Israël zou zijn geweest. De tweede leek hem ronduit obsceen. Hij koos een derde weg, radicaal : de dood van de God van de geschiedenis af te kondigen.

Deze formulering, vaak verkeerd begrepen, betekende niet dat Rubenstein elke religieuze dimensie van het Joodse bestaan ontkende. Het betekende dat na Auschwitz de Jood zijn geloof niet langer kon praktiseren door aan te nemen dat God in de geschiedenis ingrijpt om de rechtvaardigen te belonen en de schuldigen te straffen. Die God was in de gaskamers gestorven. Wat overbleef, voor Rubenstein, was de gemeenschap, het ritueel, de solidariteit van lichamen en herinneringen — een religiositeit van toebehoren meer dan van geloof in doctraire zin. Deze positie benaderdeelde zijn denken, in bepaalde opzichten, de reconstructionisme van Mordecai Kaplan, onder wiens invloed hij had gestaan, terwijl hij het naar existentieel veel duisterdere conclusies voerde.

De waarde die deze denkweg belichaamt — en die onmogelijk niet genoemd mag worden — is die van intellectuele eerlijkheid, die de talmudische traditie eert onder de term emet, de waarheid. Waarheid is in het jodendom niet alleen een epistemische deugd : het is een ethische eis, bijna een religieuze verplichting. Midvar sheker tirchak — « ge zult u van leugen afwenden » — is een gebod van de Torah. Richard Rubenstein nam dit gebod serieus waar anderen de voorkeur gaven aan het gemak van troostende formules. Hij zei wat, naar zijn mening, waar was, op het risico van het schandaal en het gemeenschappelijk ostracisme dat hij inderdaad jarenlang onderging. Deze moed van het denken, die zich zonder veiligheidsnet blootstelt aan diskwalificatie door de zijnen, is een van de meest strenge en meest authentieke uitingen van wat het jodendom kan voortbrengen aan het bests in de intellectuele orde.

De trajectorie van Rubenstein stopte niet bij deze initiële provocatie. Hij bleef, decennium na decennium, het veld van zijn vragen verbreden, zich interesserend voor de verhoudingen tussen religie, politiek en geweld. Het is in deze geest dat hij in 2010 Jihad and Genocide : Religion, History, and Human Rights publiceerde, in de reeks « Studies in Genocide » van Rowman & Littlefield. Het werk, verschenen op een moment toen de aanslagen van 11 september 2001 het wereldwijde geopolitieke landschap al hadden hervormd, stelde een vraag die velen zich stelden zonder deze met dezelfde nauwkeurigheid te durven formuleren : geloven radicale islamistische leiders die tot de vernietiging van Israël en de genocide van de Joden oproepen werkelijk wat zij zeggen, en in welke mate voeden de religieuze concepten van jihad, in hun extremistische interpretatie, een logica van genocide ?

Om deze vraag te beantwoorden, spoorde Rubenstein de lange geschiedenis na : de Armeense genocide, de massageweld van de twintigste eeuw, en de theologische en politieke wortels van hedendaagse oproepen tot uitroeiing. Zijn benadering was die van een ideëenhistoricus evenzeer als van een theoloog : hij volstond niet met veroordeling, hij analyseerde de denkstructuren die uitroeiingsdaden mogelijk maken, ja zelfs rechtmatig doen voortkomen in de ogen van hun actoren, aangeboden als conform aan de goddelijke wil.

Dit boek was in feite de logische voortzetting van After Auschwitz. Na zich af te vragen wat de Shoah voor de Joodse theologie betekende, vroeg Rubenstein zich af wat de genocide-jihad — zoals geïnterpreteerd door haar extremistische voorstanders — voor de religieuze coëxistentie in de hedendaagse wereld betekende. De in beide gevallen gestelde vraag was dezelfde : hoe denkt religie — Joods, christelijk, islamitisch — over de Ander wanneer zij hem aanwijst als absolute vijand ? En welke verantwoordelijkheid dragen theologen in de formulering van de antwoorden ?

Het moet worden opgemerkt dat Jihad and Genocide niet vrij van kritiek was, en dat het onderwerp zelf — de analyse van jihad vanuit het perspectief van genocide — het op omstreden terrein plaatste, waar academisch onderzoek, politiek debat en communautaire spanningen elkaar kruisten. Rubenstein was gewend aan dit terrein. Zijn gehele oeuvre was een lange doortocht door zones van onbehagen: die van de theoloog die zegt dat God dood is, die van de Joodse denker die zonder indulgentie de ideologieën analyseert die zijn volk bedreigen, die van de Amerikaanse intellectueel die ernstig aandacht schenkt aan verschijnselen die anderen liever minimaliseren. Het was, kortom, zijn manier om de waarde van kibbud emet — het respect voor waarheid — te eerbiedigen, die de Joodse traditie boven het comfort van de conventies plaatst.

Richard L. Rubenstein stierf op 16 mei 2021 in Bridgeport, Connecticut, op zevenennegenentigjarige leeftijd. Zijn eigen lange leven was op zich reeds een stille reactie op degenen die in 1966 voorspeld hadden dat zijn theologie van het schandaal spoedig zou worden vergeten. Dit gebeurde niet. After Auschwitz blijft een grondleggende werk in de hedendaagse Joodse reflectie op de Shoah, en Jihad and Genocide vormt een belangrijke mijlpaal in het denken over de verhoudingen tussen religie en massaal geweld.

In tegenstelling tot Anton of Arthur Rubinstein richtte Richard Rubenstein geen conservatorium op en nam hij geen sonates op. Maar hij liet iets na dat minstens even duurzaam is: een denkmethode die weigert de ogen te sluiten voor wat verstoren is, en die haar lezers leert dat trouw aan waarheid, voor een Jood, een vorm van gebed is. In de lange traditie van machloket leShem Shamayim — de dispuut voor de naam van de Hemel, dat wil zeggen het intellectuele debat gevoerd uit liefde voor waarheid in plaats van verlangen naar overwinning —, bezet Richard Rubenstein een plaats die zijn gelijken, zelfs degenen die hem felheid bestreden, hem nooit geheel betwistten.

De reiziger door de archieven die het spoor van de naam Rubinstein volgt, moet leren hem te herkennen onder zijn vele vermommingen. De veelheid van zijn schrijfwijzen is niet het teken van verschillende families, maar de weerspiegeling van de talen en alfabet die hem hebben ontvangen.

De vorm Rubinstein is de meest directe transcriptie van het Duits en de meest verbreide internationaal. In Polen geeft de officiële spelling van registers de klanken weer als Rubinsztajn, Rubinsztein of Rubinsztejn, waarbij de digraf sz het geluid /ʃ/ aangeeft dat het Duits als st- schrijft en de digraf aj of ej de eindklinker aanduidt. In het Russische Rijk werd de naam geschreven in Cyrillisch schrift (Рубинштейн) en werd daarna op verschillende manieren getranslittereerd in Latijnse letters, waaruit de vorm Rubinshtein ontstond, die frequent voorkomt in transcripties uit het Engels en modern Hebreeuws.

De variant Rubenstein, met een e, is bijzonder verbreid in de Engelstalige wereld, vooral in de Verenigde Staten, waar de spelling van immigrantennamen vaak werd vastgesteld — of veranderd — door ambtenaren van immigratiediensten naargelang de uitspraak die zij hoorden. Deze variatie tussen Rubin- en Ruben- verwijst ook naar de eerder genoemde oscillatie tussen de wortel van robijn en die van de biblische voornaam Reuven. Het is trouwens onder de vorm Rubenstein — met deze Amerikaanse e — dat Richard L. Rubenstein bekend is en geclassificeerd in de gehele Engelstalige academische literatuur, waar zijn gelijktijdige Polen Rubinsztajn bleven in de parochieregisters van Galicië.

Deze grafische veelvoudigheid zegt iets essentiëels over de situatie van de joodse naam in de diaspora: hij moet zich voegen naar de regels van elk gastland zonder daarom zijn identiteit te verliezen. Men zou daarin een metafoor kunnen zien van de Asjkenazische toestand zelf — zich aanpassen zonder op te gaan, verstaanbaar voor de ander zonder afstand te doen van zichzelf. De halakha, de Joodse Wet, heeft altijd kunnen onderscheiden wat van de vorm is en wat van de essentie. Evenzo blijft de naam Rubinstein, of hij nu in Cyrillisch, Pools of Amerikaans Engels wordt geschreven, dezelfde naam.

Voor de genealoog is de les duidelijk: deze vormen moeten bij elke zoeking als gelijkwaardig worden behandeld en systematisch in documentaire databanken worden gekruist. Een en dezelfde persoon kan verschijnen als Rubinsztajn in een Pools geboorteakte, als Рубинштейн in een Russisch document, en als Rubenstein op een passagierslijst van een Amerikaans schip. Een Rubinstein-lignee reconstrueren betekent eerst en vooral leren een enkele naam door het prisma van verschillende beschavingen te lezen.

De les gaat verder dan de archivistische techniek. Ze herinnert ons eraan dat de Asjkenazische joodse identiteit eeuwenlang een grensidentiteit was — opgebouwd tussen talen, imperio's en culturen, zonder zich ooit helemaal door een van hen te laten absorberen. De naam Rubinstein, in zijn grafische plasticiteit, is trouw aan deze fundamentele ervaring van het diasporajudaïsme: herkenbaar blijven ondanks de veranderingen.

De 21ste eeuw vindt de naam Rubinstein verspreid over alle continenten, aanwezig in families die vaak onderling geen vastgesteld verband hebben, maar die delen in het bewustzijn tot een naam vol geschiedenis te behoren. In Israël, in de Verenigde Staten, in Frankrijk, in Argentinië — waar een belangrijke ashkenazische joodse gemeenschap van Poolse afkomst zich aan het begin van de 20e eeuw vestigde — en in Australië hebben de dragers van de naam trajecten gevolgd die even divers zijn als die van hun voorouders.

In Israël perpetueert de Arthur Rubinstein Internationaal Pianoconcours, opgericht in Tel-Aviv, het geheugen van de pianist terwijl het dienst doet als springplank voor jonge kunstenaars van over de hele wereld. Deze instelling is op zichzelf een daad van limoud — van kennisoverdracht — die de naam in het culturele leven van de joodse staat verankert. Het feit dat dit concours openstaat voor musici van alle nationaliteiten en geloofsovertui­gingen zegt iets essentiëels over wat de joodse traditie verstaat onder tikkun olam : de heling van de wereld verloopt niet via terugtrekking, maar via openheid voor het universele vanuit een bijzondere verankering.

Hedendaagse genealogisch onderzoek maakt het mogelijk, meer dan op enig ander moment in het verleden, om de verspreide takken van de naam te reconstrueren. De gedigitaliseerde archieven van Poolse burgerlijke registers, de databases van de Amerikaanse Immigration and Naturalization Service, de passagierslijsten van de schepen die tussen 1880 en 1940 de Atlantische Oceaan overtrokken — dit geheel van documentair materiaal stelt Rubinstein-families nu in staat verbindingen te herstellen die migraties en oorlogen hadden verbroken. Deze reconstructie is niet slechts een oefening van nieuwsgierigheid: het is een gedenkdaad, een manier om voorouders voort te laten bestaan buiten hun fysieke verdwijning.

Het gebeurt dat dit werk tegen onoverkomelijke stiltes aanloopt. Families waarvan de Poolse tak volledig in de Shoah werd vernietigd, hebben soms alleen als referentiepunten namen die ingeschreven zijn in de registers van Yad Vashem en enkele vergeelde foto's. Deze stiltes maken deel uit van de geschiedenis van de naam evenzeer als zijn glansmomenten: zij spreken van de prijs die het joodse volk betaalde voor zijn voortbestaan, en zij verplichten de levenden tot een vorm van bescheidenheid tegenover wat zij nooit volledig zullen kunnen herstellen.

Het is in deze context van memoriële reconstructie dat het werk van Richard L. Rubenstein een bijzondere resonantie krijgt voor de Rubinstein-families van vandaag. Zijn vraag — hoe moet men over genocidaal geweld nadenken vanuit de joodse traditie en in dialoog met haar? — is niet alleen een vraag van een theologaan alleen in zijn bibliotheek. Het is de vraag die elke familie die dierbare verloren heeft in de Shoah, of die vandaag in een wereld leeft waar stemmen nog steeds om de vernietiging van Israël roepen, in zichzelf draagt zonder altijd de woorden te vinden om haar uit te spreken. Rubenstein gaf er een schriftelijke, betoogde, nauwkeurige vorm aan. In die zin is zijn werk ook een daad van tikun voor de zijnen: hij dacht op hun plaats wat zij slechts konden lijden.

In de wereld van ideeën en vrije beroepen blijven hedendaagse Rubinsteins zich onderscheiden in de domeinen die de loopbaan van eerdere generaties hebben gekenmerkt: muziek, natuurlijk, maar ook geneeskunde, recht, wetenschappen, filosofie en literatuur. Hoewel het niet mogelijk is aan deze individuele bijdragen een genealogische betekenis toe te kennen — omdat zij voortkomen uit families die niet noodzakelijk een gemeenschappelijke voorouder delen — kan men waarnemen dat de naam Rubinstein in het collectieve bewustzijn geassocieerd blijft met een bepaalde uitmuntendheid op het gebied van kennis en schepping. Deze associatie is niet toevallig: zij is het gevolg van de ophoping, over twee eeuwen, van opmerkelijke aanwezigheid die de naam een bijzondere uitstraling hebben gegeven.

De doorgave van de naam door de generaties heen is op zichzelf een daad van continuïteit. In de joodse traditie is de naam een dimensie van identiteit die de toekomst even zeer engageert als zij het verleden eert. Een kind vandaag de achternaam Rubinstein geven is haar een veelvoudig erfgoed toevertrouwen: dat van een pianist wiens opnamen nog altijd in concertzalen weerklinken, dat van een zakenvrouw die weigerde dat haar geboorte in Galicië een noodlot zou zijn, dat van musici die instellingen bouwden, van mecena's die de avant-garde financierden, van een theoloog die zonder compromis over de ramp nadacht, en van anonieme slachtoffers wier namen ingeschreven zijn in de archieven van Yad Vashem. Dit is geen last: dit is een verantwoordelijkheid.

Het Grote Boek van de geslacht Rubinstein

Het Grote Boek van de geslacht Rubinstein zal geen enkele boom hebben getekend met duidelijk verbonden takken, want dat is niet het echte doel. De naam Rubinstein is minder een familie dan een gedeelde erfenis : die van een decoratieve familienaam gesmeed in de grote beweging van vaststelling van Joodse namen in Europa, verspreid van het ene uiteinde tot het andere van het Jiddischland, en gedragen tot op de toppen van muziek, dans, industrie, filantropie en denken door figuren die, behalve de naam, misschien niets met elkaar verbonden waren.

Van de « robijnrots » voorgesteld door een of andere klerk uit Galicië of Litouwen tot de concertzalen waar Chopins muziek van Arthur Rubinstein weerklonkt, van conservatoria opgericht door Anton en Nikolaï Rubinstein tot balletten besteld door Ida, van Helena's laboratoria tot flessen tentoongesteld in de vitrines van wereldsteden, en tot aan de pagina's van After Auschwitz en Jihad and Genocide waar Richard Rubenstein zonder schroom religie confronteert met massadood — het is de hele baan van het moderne Ashkenazi-jodendom die in dit ene woord te lezen is. Glans en rouw, succes en ballingschap, herinnering en archief, schoonheid en verschrikking, daad en denken : de geslacht Rubinstein, in de zin die dit boek bedoelt, is de gemeenschap van iedereen die deze naam droeg en die, door hem door te geven, van een eenvoudige edelsteen de bewaarplaats van een geschiedenis maakte.

Als men zou moeten benoemen wat deze geslacht — genomen in de meest brede zin, die van de gedeelde naam — boven alles het best onder de grote waarden van het jodendom zou hebben uitgedrukt, het zou allereerst de overdracht van kennis als levenshandeling zijn. Anton Rubinstein die een conservatorium opricht, Arthur Rubinstein die het gehele Chopin-repertoire opneemt om het aan de mensheid na te laten, Helena Rubinstein die onderwijsinstellingen steunt, Ida Rubinstein die werken aan componisten bestelt die zonder haar misschien niet zouden hebben bestaan, Richard Rubenstein die tot zijn zevenentachtigste jaar schrijft en onderwijst : in elk van deze gebaren werkt dezelfde overtuiging — de overtuiging dat wat men weet, wat men heeft geschapen of wat men heeft ontvangen alleen waarde heeft als het wordt doorgegeven. Deze overtuiging staat in het hart van de Joodse traditie sinds de Profeten tot de Talmud, sinds de academies van Babylonië tot de heders van Polen. Het vereist niet dat men zich daarvan bewust is : het volstaat dat men het belichaamt.

De tweede waarde die uit deze concrete verhalen kan worden afgeleid is de werkzame goedheid — niet de beschouwende vroomheid, maar de praktische zorg voor de ander, de vrijgevigheid gericht op een werkelijk effect in de wereld. Helena Rubinstein die geallieerde soldaten uitrust, Arthur Rubinstein die culturele instellingen in Israël financiert, Ida Rubinstein die haar vermogen in dienst stelt van muzikanten : deze daden behoren tot de tzedaka begrepen in haar volle zin — niet aalmoezen, maar gerechtigheid volbracht door het schenken.

Tot deze twee deugden voegt de bijdrage van Richard Rubenstein er een derde aan toe, onderscheiden en onvervangbaar in dit algehele beeld : de emet, de waarheid gezegd zonder compromis, zelfs tegen de prijs van misverstand en vijandigheid. Denken over Gods dood na Auschwitz, analyseren de mechanismen waardoor religie de oproep tot genocide kan voeden, weigeren zowel gemakkelijke troosten als handige ontkennigen — dit alles vereist een vorm van intellectuele moed die de talmudische traditie valoriseert onder de naam ometz lev : de dapperheid van het hart dat niet terugschrikt voor de waarheid. Het is deze dapperheid die Richard Rubenstein gedurende zijn zevenennegenentig jaar denkend bestaan belichaamde.

Ten slotte moet men deze bijzondere verhouding tot de vreemde en het universele benoemen die de naam Rubinstein in al zijn takken belichaamt. Deze mannen en vrouwen leefden in landen die niet die van hun ouders waren, spraken talen die niet die van hun grootouders waren, gaven aan publiek dat hun geloof niet deelden. Dit is geen verraad : het is de eigen roeping van het diasporisjoodendom, dat altijd zijn aanwezigheid onder de volkeren wist om te zetten in een vector van universele cultuur zonder ooit de identiteit in totale assimilatie op te lossen. De « robijnrots » — hard, weerstandig, kostbaar — is geen slechte afbeelding hiervoor.

Aan de families van vandaag die hun eigen voorouders Rubinstein zoeken, biedt dit boek geen antwoord, maar een methode en een herinnering : de naam lezen in al zijn spellingsvormen, archieven kruisen, en trots en herinnering samen houden. Het overige behoort tot elk huis.