Familie Rozenberg

De naam Rosenberg, waarvan Rozenberg een spellingvariant is, bestaat uit twee transparante Duitse elementen: Rose, « de roos », en Berg, « de berg » of « het gebergte ». Letterlijk betekent het dus « de berg van de rozen » of « het gebergte met rozen » [Encyclopaedia Judaica, Names]. Deze compositie behoort tot een door onomastici goed geïdentificeerde categorie: die van zogenaamde ornamentale of decoratieve namen (in het Duits Ziernamen), gevormd door het samenstellen van termen die naar de natuur, edelstenen, bloemen of metalen verwijzen — Rosenthal (« rozendal »), Lilienthal (« leliedal »), Goldberg (« goudberg »), Blumenfeld (« bloemenveld ») — bijzonder geliefd bij Joodse families op het moment van de aanname van erfelijke achternamen [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames].

Men dient echter Rosenberg niet tot alleen zijn ornamentale betekenis te reduceren. De naam heeft een dubbele aard, wat ervan een exemplarisch geval maakt van de complexiteit van Joodse naamkunde. Enerzijds is Rosenberg ook een toponymie: verschillende plaatsen in Duitsland, Oostenrijk, Bohemen en Silezië dragen deze naam. Een drager van de achternaam kan dus de erfgenaam zijn van een familie afkomstig uit een van deze plaatsen, waarbij de naam dan als indicatie van geografische herkomst functioneert [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames]. Anderzijds zien sommige specialisten in Rose een mogelijke afleiding van een vrouwelijke voornaam — Reyzl, Rosa —, waardoor Rosenberg in een minderheid van gevallen een naam van het metronymische type zou zijn, een zwakker onderbouwde hypothese die marginaal blijft in de onomastische literatuur [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames].

De roos in de Joodse verbeelding is geen neutraal motief. Ze verschijnt in het Hooglied — ani havatzelet hasharon, « ik ben de roos van Saron » — en in de kabbalistieke mystieke literatuur, waar zij de Shekhinah, de immanente goddelijke aanwezigheid, symboliseert. Hoewel men niet kan stellen dat de families die Rosenberg of Rozenberg aannahmen, expliciet deze resonantie voor ogen hadden, is het opvallend dat de keuze van zo'n ornamentale naam, waar die vrij werd gedaan, zich in dit symbolische universum kon situeren dat aan alle Joden voeding gaf uit liturgie en heilige teksten. De naam zou dan niet alleen mooi zijn: hij zou, op zijn discrete manier, vroom zijn [Encyclopaedia Judaica, Names].

De vorm Rozenberg, zoals die in Poolse en Russische registers wordt aangetroffen, verandert niets aan deze betekenis: zij schrijft slechts de Duitse uitspraak in het lokale alfabet en de lokale fonetiek uit. Men treft trouwens nabijgelegen varianten aan — Rosenberger, Rozenberk, Rosanberg — allemaal afkomstig van dezelfde lexicale kern [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames from the Russian Empire].

Om te begrijpen hoe de verschillende families Rozenberg ontstonden, moeten we eraan herinneren dat de Joden van Midden- en Oost-Europa in hun grote meerderheid slechts vrij laat, onder wettelijke dwang van de staten waarin zij leefden, vaste erfelijke familienamen hebben aangenomen. Daarvoor was het overheersende gebruik het traditionele patronymische systeem gebleven: een individu werd aangeduid met zijn voornaam gevolgd door die van zijn vader — Yaakov ben Yitzhak, Jacob zoon van Isaäk — volgens een praktijk die diep in de Bijbel en de Talmud is geworteld [Encyclopaedia Judaica, Names].

Het keerpunt vond plaats met een reeks keizerlijke en koninklijke decreten. In het Habsburgse Rijk legde het tolerantie-edict van Jozef II — decreet van 1787 — de Joden de aanname van vaste Duitse familienamen op, te beginnen met Galicië en de Oostenrijkse gebieden. Het was in dit kader dat massaal Germaanse samengestelde namen, waaronder Rosenberg, werden toegekend of gekozen [Encyclopaedia Judaica, Names]. In het Pruisische koninkrijk volgden soortgelijke maatregelen begin negentiende eeuw, met name het edict van 1812 [Encyclopaedia Judaica, Names]. In het Kongreskrijk en het Russische Rijk werd de verplichting om een familienaam te dragen geleidelijk ingevoerd gedurende de negentiende eeuw; het was daar, in de Russisch gemaakte Poolse gebieden, dat de spelling Rozenberg zich in de administratieve registers vestigde [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames from the Russian Empire].

De eerlijkheid van de historicus gebiedt het om een spanning te noemen: de staatlijke dwang die deze namen oplegde, was ook in bepaalde gevallen een instrument voor fiscale en militaire controle op de Joodse gemeenschappen. Families die eeuwen lang in de gedeeltelijke zelfvoorziening van de kehila — de georganiseerde gemeenschap, uitgerust met haar eigen instellingen voor justitie, hulpverlening en onderwijs — hadden geleefd, zagen zich gedwongen zich te voegen naar een burgerlijke registratie die zij, terecht, als indringend ervoeren. Een naam aanvaarden betekende toetreding tot het staatsapparaat dat jonge mannen in zijn legers kon inlijven. Deze werkelijkheid, die in de administratieve registers nooit wordt genoemd, is echter duidelijk leesbaar in de archieven: zij zegt iets over de verhouding van Oost-Europese Joden tot oorlog en staatsgewal — een verhouding die meer uit voorzichtigheid, discreet ontwijken en gehechtheid aan gemeenschappelijke autonomie als bolwerk bestond dan uit afwijzing [Encyclopaedia Judaica, Names].

Afhankelijk van de context werd de naam hetzij gekozen door de families — die gaarne aangename samenstellingen verkozen die rozen, goud of licht opriepen —, hetzij opgelegd door de ambtenaren belast met de registratie. Deze dubbele herkomst verklaart waarom families zonder enig bloedverwantschap dezelfde naam konden dragen: Rozenberg is in dit opzicht een veel meer gedeelde naam dan een naam van een enkel geslacht [Encyclopaedia Judaica, Names].

Het onderscheid tussen Rosenberg en Rozenberg is niet willekeurig: het tekent een echte taalkundige kaart en daarachter een kaart van de joodse geschiedenis van Midden- en Oost-Europa. Waar het bestuur Duits gebruikte — in de Oostenrijkse en Pruisische gebieden — domineerde de spelling Rosenberg. Waar het bestuur en het gebruik Pools of Russisch waren, heerste de fonetische transcriptie Rozenberg, waarbij de Poolse z het geluid [z] aanduidt dat het Duits als s [z] schrijft [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames from the Russian Empire].

Men kan dus redelijkerwijze het epicentrum van de verspreiding van de vorm Rozenberg situeren in de oude Poolse landen: het Kongres-Koninkrijk, het Pools sprekende Galicië, Wolynië, Podolië, en meer in het algemeen de gebieden van de vroegere Republiek van twee Naties die na de verdelingen van Polen (1772, 1793, 1795) onder Russische overheersing kwamen [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames from the Russian Empire]. Deze regio's vormden een van de meest opmerkelijke joodse bevolkingsdichtheden in de geschiedenis: in bepaalde dorpen — de shtetlekh — vertegenwoordigden Joden de helft of twee derde van de bevolking. Het leven was er georganiseerd rond de synagoge, het beth midrash (studiehuis), de wekelijkse markt en de instellingen voor gemeenschappelijke liefdadigheid. Het was in deze voedingsbodem dat de families Rozenberg opgroeiden, dat hun kinderen leerden Hebreeuws en Aramees lezen voordat zij Pools of Russisch spraken, dat geschillen voor het beth din — het rabbijnse gerechtshof — net zo goed werden beslecht als voor de burgerlijke magistraten.

Men moet echter onderstrepen dat de spellingswijzen niet rigide waren: dezelfde familie kon haar naam in het ene document als Rosenberg en in het andere als Rozenberg zien geschreven, afhankelijk van de taal van de schrijver, het tijdvak of de jurisdictie. De latere migratie van de naamsdragers — naar West-Europa, Amerika of Palestina — heeft de grens nog verder vervaagd, waarbij sommige families de Poolse z als identiteitsmerk behielden, anderen de « Duitslandiseerden » opnieuw in s [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames].

Deze spellingsplasticiteit vraagt om voorzichtigheid: het bepalen van de precieze geografische oorsprong van een gegeven familie Rozenberg vereist het onderzoek van lokale archieven — burgerlijke registers, volkstellingen, lijsten van gemeenschappen —, en kan niet alleen uit de naam worden afgeleid. De spelling geeft een waarschijnlijk cultuurgebied aan, geen zekere herkomst.

De fiscale archieven, de registers van de kehila, de akten van métayage of handel die men sporadisch aantreft in de documentaire collecties van Polen en Rusland noemen individuen slechts zelden bij hun deugden. Ze noemen hen bij hun ambacht, hun woonplaats, hun schulden en vorderingen. Maar wie deze documenten aandachtig leest, percipieert daarin de contouren van een collectief leven gedragen door precieze normen — die van de halakha en de rabbijnse traditie — die van liefdadigheid niet een vrijwillige persoonlijke daad maakten, maar een wettelijke verplichting ingeschreven in het Joodse recht.

De tsedaka — een term die gewoonlijk met « liefdadigheid » wordt vertaald, maar waarvan de etymologie teruggaat op tsedek, « de gerechtigheid » — is een gebod, geen vrijgevigheid. Elke Joodse gemeenschap in Oost-Europa was verplicht ondersteuningsinstellingen in stand te houden: de hevra kadisha (begrafenisbroederschap), de bikur holim (bezoek aan zieken), het bruidsschatfonds voor arme meisjes, de kas voor onbemiddelde reizigers. In de shtetlekh waar families Rozenberg leefden, bestonden deze structuren onafhankelijk van enig bekend persoon: zij waren de ademhaling zelf van het gemeenschapsleven. Men kan niet stellig beweren dat een bepaalde Rozenberg diens voorname weldoener was; maar men kan met documentaire zekerheid stellen dat elke Jood die in deze gemeenschappen leefde daaraan deelnam, door de gemeenschapsbelasting, door vrijwillige verplichtingen, door de eenvoudige aanwezigheid bij de minyan — het quorum van tien mannen dat nodig is voor het collectieve gebed [Encyclopaedia Judaica, Tzedakah].

De verhouding tot de vreemde verdient hier bijzondere vermelding. In de shtetlekh van Oost-Europa had de voorbijgaande vreemde — de ger in de gangbare betekenis, de behoeftige reiziger, de rondzwervende yeshiva-student van school tot school — recht op verplichte gastvrijheid: de hakhnasat orhim, de ontvangst van gasten, was een kardinale waarde waaraan zelfs de bescheidenhste huizen zich ontsloegen door hun vrijdagtafels open te zetten. Dit is geen abstractie: de registers van de Joodse gemeenschappen van Polen en Rusland getuigen van netwerken van huisvesting en wederzijdse hulp voor reizigers, zonder welke de migratie naar het Westen niet mogelijk zou zijn geweest. De families Rozenberg hebben in hun vestigingsplaatsen noodzakelijk aan deze netwerken deelgenomen — als gastheren en, op het moment van migratie, als begunstigden [Encyclopaedia Judaica, Hospitality].

De persoonlijke bescheidenheid — anavah in het Hebreeuws — is nog een andere deugd die de archieven indirect documenteren. Het naamgevingssysteem zelf draagt het spoor ervan: in een traditie waarin men « zoon van » is en geen drager van een vast erfelijk titel, schrijft het individu zich in een keten van generaties zonder pretentie op dynastieke voortreffelijkheid. De geforceerde aanname van een patroniem als Rozenberg heeft dit innerlijk gebruik niet uitgewist: in synagogen en religieuze akten bleef men mannen roepen bij hun voornaam en de voornaam van hun vader, volgens de traditionele Hebreeuwse formule. De burgerlijke naam was gericht op de Staat; de heilige naam bleef gericht op God en op de gemeenschap.

Voorbij het archief leeft de naam Rozenberg voort in de verhalen die families van generatie op generatie doorgeven. Deze tradities, die van nature mondeling en niet verifieerbaar zijn, behoren tot de Herinnering eerder dan tot de Geschiedenis; zij vormen desalniettemin een essentieel onderdeel van het immateriële erfgoed dat aan de naam is verbonden.

Verschillende motieven keren regelmatig terug in de herinneringen van families die sierlijke namen dragen zoals Rozenberg, en verdienen het om als tradities te worden vastgelegd — zonder aanspraak op documentaire nauwkeurigheid. Het verhaal van de naam gekozen om haar schoonheid: veel families geven door dat hun voorouder, opgedragen om zichzelf een familienaam te kiezen, zou hebben gekozen voor een « mooie » naam, suggestief van bloemen en hoogten, uit smaak of uit hoop — een herinnering die aansluit bij wat men weet over het sierlijke karakter van deze namen [Encyclopaedia Judaica, Names]. Het verhaal van de roos en de berg als embleem: sommige families hebben aan hun naam een spirituele of poëtische betekenis gegeven, stellende de roos gelijk aan schoonheid, liefde of gemeenschap, en de berg aan verhevenheid of duurzaamheid. Deze interpretaties zijn latere herinneringsconstructies, niet de gedocumenteerde oorsprong van de naam. Het migratieverhaal: de herinnering aan vertrekken, grenzen die werden overgestoken, schrijfwijzen die werden gewijzigd bij het loket van een haven of een consulaat, is een machtig thema van Oost-Europese Joodse families, en de Rozenbergs ontsnappen daar niet aan.

Deze verhalen, hoewel niet verifieerbaar in hun details, zeggen iets werkelijks over de manier waarop de Rozenberg-families zichzelf hebben begrepen en zichzelf hebben verteld. Het kiezen van een mooie naam, in een moment van administratieve dwang, is een daad van stille waardigheid: het weigert onderworpen te zijn aan opleg zonder daar iets van jezelf in te leggen. De traditie die dit gebaar vasthoudt — hoewel zij door de tijd mogelijk is versierd — eert een vorm van betrokkenheid bij het collectieve leven: jezelf een naam geven betekent deelnemen aan een gemeenschappelijk verhaal, aanvaarden zichtbaar te zijn, deel uit te maken van een gemeenschap van betekenis. In die zin is de herinnering aan de naam zelf een doorgegeven waarde.

Het is belangrijk deze verhalen te respecteren voor wat zij zijn: waarheden van herinnering, die identiteit en toebehoren uitdrukken, en die het zou misbruiken om voor te stellen als vastgestelde historische feiten. De Joodse traditie heeft dit bijzondere statuut van doorgegeven herinnering trouwens getheoretiseerd: de masorah — de overdracht — is tegelijk de keten van de tekst en de keten van de betekenis. Wat de families Rozenberg van hun naam doorgeven, maakt deel uit van deze masorah huishoudelijk, onherleidbaar tot het archief maar niet minder waardevol.

Het belang van een naam als Rozenberg ligt erin dat mondeling overgeleverde tradities en documentair onderzoek elkaar beantwoorden — soms om elkaar te bevestigen, soms om elkaar te nuanceren. Het is op deze kruising dat het werk van de familiehistoricus zich afspeelt.

De traditie van de « naam gekozen om zijn schoonheid » wordt bevestigd door onomastisch onderzoek : specialisten stellen vast dat sierlijke namen inderdaad in grote mate zijn geselecteerd om hun aangename klank, zonder druk van lokaalidenticatie of naamgeving naar een specifieke plek of voorouder [Beider, A Dictionary of Jewish Surnames]. Op dit punt convergeren herinnering en archief.

Daarentegen wordt het geloof — wijdverbreid in veel families — dat de naam zou verwijzen naar een adellijke afkomst of een link met een prestigieuze plaats genaamd Rosenberg meestal genuanceerd, of zelfs betwist door het archief : in de overgrote meerderheid der gevallen werd de naam administratief aangenomen rond de overgang van de 18de naar de 19de eeuw, zonder verband met een adeldom of heerlijkheid [Encyclopaedia Judaica, Names]. Evenzo stuit het idee van een unieke en ononderbroken Rozenberg-stamboom op het documentaire feit van de onafhankelijke veelheid van drogers.

Deze confrontatie ontkracht niet de familiale herinnering : zij plaatst die in haar juiste kader. Het doorgegeven verhaal zegt hoe een familie zichzelf begrijpt ; het archief zegt wat kan worden bewezen. De joodse traditie heeft deze spanning echter al lang uitgewerkt : de Talmud zelf onderscheidt de halakha — de vastgestelde, bindende wet — van de aggadah — het verhaal, de parabel, de narratieve interpretatie. Beide zijn noodzakelijk ; geen van beiden volstaat alleen om de waarheid te zeggen. Dit werk stelt zichzelf opzettelijk in die tussenruimte : het eert de halakha van het archief zonder de aggadah van de herinnering tot zwijgen te brengen.

Deze verhouding tot de Joodse Wet — de halakha — verdient een laatste uitwerking in dit hoofdstuk van samenvloeiingen. Voor families die volgens haar voorschriften leefden, was de wet geen externe dwang maar een structuur van betekenis : zij zei wanneer op te staan, wat te eten, hoe de ander in handel te behandelen, hoe rechtvaardigheid uit te oefenen binnen de gemeenschap. De beth din regelde commerciële geschillen met een nauwgezetheid en billijkheid die niet-joodse getuigen vaak hebben opgemerkt. Rechtvaardigheid — emet, waarheid, en mishpat, oordeel — was geen abstracte waarde : het was een dagelijkse praktijk, ingeweven in het weefsel van het leven in de shtetlekh waar de Rozenbergs zijn opgegroeid [Encyclopaedia Judaica, Bet Din].

Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw verspreidden de grote migratiegolven die de Joden van Oost-Europa troffen — vluchtend voor armoede, beperkingen van de Russische woonzone en het geweld van pogroms — de dragers van de naam Rozenberg over de hele wereld. Velen bereikten West-Europa (Frankrijk, Verenigd Koninkrijk, Duitsland), anderen staken de Atlantische Oceaan over naar de Verenigde Staten, Canada, Argentinië of Brazilië, weer anderen gingen naar het Ottomaanse en latere Mandaatgebied Palestina [Encyclopaedia Judaica, Migrations].

Deze migraties waren geen passieve uittochten. Ze werden voorbereid, georganiseerd en ondersteund door netwerken van gemeenschappelijke hulp waarvan de architectuur berustte op precieze waarden. De hakhnasat orhim — het ontvangen van gasten — waarover in het vorige hoofdstuk is gesproken, werd in de diaspora voortgezet in andere vormen: de landsmanshaftn-verenigingen, samengesteld door immigranten uit dezelfde stad of hetzelfde shtetl, organiseerden de ontvangst van nieuwkomers, zochten voor hen onderdak, hielpen hen zich in te schrijven op kiezerslijsten of een baan te vinden. Ze financierden de teruggave van lichamen voor begrafenis volgens het Joodse rituaal en stelden wederzijdse hulpfondsen samen [Encyclopaedia Judaica, Landsmanshaftn]. Dragers van de naam Rozenberg hebben noodzakelijkerwijze aan deze structuren deelgenomen — als oprichters, als contributieleden, als begunstigden.

De economische activiteit van deze migrerende families verdient het om zonder idealisering te worden genoemd. De Joden van Oost-Europa die zich aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw in West-Europa of in Amerika vestigden, beoefenden vaak beroepen in handel, confectie, huisverkoop, en later — voor de volgende generaties — vrije beroepen, onderwijs, medicijnen. Deze stijgende economische mobiliteit was niet het gevolg van een structureel voordeel, maar van een aanzienlijke investering in kennis: de waardering van studie — talmud Torah — als godsdienstig gebod zich vertaalde in de moderne wereld in een streven naar onderwijs van kinderen dat boven klassentegenstellingen uitging. Het kind van de arme handelaar moest studeren, niet om rijk te worden, maar omdat studie op zichzelf een heilige waarde was [Encyclopaedia Judaica, Education]. De Rozenbergs die hun kinderen aan het begin van de twintigste eeuw naar de lyceum's en universiteiten van West-Europa of Noord-Amerika stuurden, zetten voort — vaak zonder het te weten — een duizendjarige traditie van investering in wetenschappelijke, filosofische en literaire kennis die de Joodse traditie door vervolgingen en ballingschappen heen had gehandhaafd.

Door deze verplaatsingen heen evolueerde de spelling van de naam opnieuw: de vorm Rozenberg werd soms behouden als teken van gehechtheid aan Poolse oorsprong, soms omgezet in Rosenberg in Duitstalige en Engelstalige landen, soms verhebraïsceerd na vestiging in Eretz Israël en later in Israël, waarbij bepaalde families Hebreeuwse namen aannamen met dezelfde betekenis — rond wortels die naar roos of berg verwijzen — bij de Hebreeuwsemaakbeweging van namen in de twintigste eeuw [Encyclopaedia Judaica, Names].

De Shoah markeerde een tragische breuk voor de Joodse gemeenschappen van Polen en Oost-Europa, waar de naam Rozenberg het meest dicht voorkwam. Een groot aantal dragersfamilies werd uitgeroeid, en de genealogische documentatie van daarvoor werd grotendeels vernietigd [Encyclopaedia Judaica, Holocaust]. Deze vernietiging was niet alleen demografisch: het was een vernietiging van de collectieve herinnering, van de overbrenging sketting waardoor een kleinzoon de voornaam van zijn betovergrootmoeder kende, waardoor een familie wist uit welk shtetl zij kwam, welke rabbi aan haar huwelijken had voorgezeten. Een Rozenberg-genealogie vandaag reconstrueren, is werken tegen deze vernietiging, tegen de vernietiging geduldig de herinneringswederopbouw stellen — wat het Hebreeuwse woord zakhor, « herdenk », onophoudelijk sinds de Sinai beveelt.

Vandaag blijft de naam op alle continenten voortbestaan, levend getuigenis van een geschiedenis van verspreiding, veerkracht en overdracht. De dubbele spelling, Rosenberg / Rozenberg, blijft als een taalkundige spoor van de grenzen die de families hebben gekruist. En in elke familie die deze naam nog draagt — die aan haar kinderen leert dat Rozenberg « de berg van de rozen » betekent, die op vrijdagavond kaarsen ontsteken, die aan een herdenking deelnemen of die archieven raadpleegt om een voorouder terug te vinden —, gaat iets van deze lange geschiedenis blijven doorgegeven.

De naam Rozenberg is, in wezen, het verhaal van een woord dat een naam werd, en van een naam die een identiteit werd. Variante van het Poolse Rosenberg — « de berg der rozen » —, behoort het tot die rijke categorie van sierlijke en toponymische Joodse namen die onder dwang van keizerlijke decreten werden aangenomen, gekozen om hun schoonheid of toegewezen door de administratie, en vervolgens door migraties over de hele wereld werd verspreid [Encyclopaedia Judaica, Names ; Beider, A Dictionary of Jewish Surnames]. Zijn spelling met een z plaatst zijn voorkeurgebied in de voormalige Poolse en Russische landen, zonder echter een enkele familie aan te duiden : er bestaat een veelheid van onafhankelijke Rozenberg-geslachten, verenigd door een gedeeld betekenisdrager meer dan door bloed.

Dit deel heeft getracht twee registers die het erfgoed van een naam samenstellen gescheiden maar in dialoog te houden : de geschiedenis, gebaseerd op etymologie en archief ; en de herinnering, gemaakt van doorgegeven verhalen. Waar zij elkaar ontmoeten, verlichten zij elkaar ; waar zij uiteen lopen, leren zij voorzichtigheid. Voor elke familie Rozenberg die haar eigen geslacht wil achterhalen, voert het pad langs lokale archieven — burgerlijke registers, volkstellingen, gemeenschapslisten — die alleen in staat zijn een herinnering in vastgestelde geschiedenis om te zetten.

Indien dit boek heeft getracht de deugden aan het licht te brengen die de Rozenberg-geslachten het beste hebben uitgedrukt, dan is het deze, boven alles, die zich aan het einde van het pad opdringt : doorgave — in het Hebreeuws masorah, in het Jiddisch ibergebn — begrepen niet als de passieve instandhouding van een bevroren erfgoed, maar als de levendige daad van iets aan de volgende generatie door te geven, zelfs vermink, zelfs gefragmenteerd, zelfs doorkruist door rouw. Een naam doorgeven die de Staat je heeft opgelegd, terwijl je er een betekenis aan geeft die de Staat niet had voorzien. Een praktijk doorgeven — studie, gebed, verplichte liefdadigheid — onder omstandigheden van migratie en onzekerheid. Een verhaal doorgeven — zelfs verfraaid, zelfs onzeker — zodat kinderen weten waar zij vandaan komen. De herinnering aan de doden doorgeven wanneer de grafstenen omver zijn gegooid.

Deze deugd van doorgave is niet eigen aan de Rozenberg : zij is de kern zelf van wat de Joodse traditie het verbond noemt — brit —, de band tussen generaties, tussen levenden en doden, tussen het volk van Israël en de geschiedenis die het draagt. In die zin neemt elke familie Rozenberg die dit onderzoek voortzet, die dit boek verrijkt, die een naam of een datum aan de nauwelijks wederopgebouwde stamboom toevoegt, deel aan een deugd die de Joodse geschiedenis door eeuwen en continenten heeft gedragen : de overtuiging dat herinneren een vorm van gerechtigheid is, en dat gerechtigheid altijd opnieuw moet beginnen.