Familie Rothstein

De naam Rothstein begrijpen betekent allereerst de taalwereld begrijpen die hem heeft voortgebracht. Het Jiddisch ontstaat in de joodse gemeenschappen van de Rijndal, rond het jaar duizend, uit de ontmoeting tussen middeleeuwse Germaanse spreektalen, een liturgische en geleerdheidssubstraat van Hebreeuws-Aramees, en Romaanse bijdragen die erfenissen zijn van eerdere migraties [Baumgarten, 2002]. Door de eeuwen heen, onder invloed van vervolgingen en uitwijzingen, verplaatsen de sprekers zich naar het oosten — Bohemen, Polen, Litouwen, Oekraïne — hunne taal meennemend die zich verrijkt met een uitgebreide Slavische bijdrage [Katz, 2004].

Het is in deze Duitssprekende ruimte, waar het Duits en het Jiddisch een gemeenschappelijk lexicaal fonds delen, dat de elementen Rot en Stein even goed in de alledaagse taal als in de naamkunde circuleren. Het Jiddisch, lange tijd ten onrechte beschouwd als slechts een « jargon », is in werkelijkheid een volwaardig functionerende taal, voorzien van een geschreven literatuur vanaf de zestiende eeuw en een rijke mondelinge traditie [Baumgarten, 2002]. Kathryn Hellerstein herinnert eraan dat de literaire productie in het Jiddisch minstens tot het einde van de zestiende eeuw teruggaat, met name door vrouwelijke stemmen en devotionele teksten [Hellerstein, 2014].

De naam Rothstein — « rode steen » — past aldus in een reservoir van esthetische en landschappelijke samenstellingen (vergelijkbaar met Rubinstein, « robijnsteen », Bernstein, « barnsteen », of Silberstein, « zilveren steen ») waarvan de frequentie getuigt van een voorkeur voor minerale en chromatische beelden. Deze vorming, doorzichtig voor het Duitse oor, behoren tot dezelfde mentale wereld als het Jiddisch dat dagelijks werd gesproken in de shtetlekh en de grote joodse steden van het Oosten. De taal was niet alleen het voertuig van de naam : zij was zijn culturele matrix [Katz, 2004].

Vóór het einde van de 18de eeuw droegen de meeste Joden van Midden- en Oost-Europa geen vaste erfelijke familienaam: men identificeerde zich aan de hand van een voornaam gevolgd door de voornaam van de vader (ben, « zoon van », of bat, « dochter van »), soms aangevuld met een plaatsnaam of beroep. De invoering van vaste familienamen was het gevolg van een reeks staatsdecreten. Het Tolerantie-edict van Jozef II voor Galicië (1785-1787) dwong de Joden van het Habsburgse Rijk vaste patroniemen van Germaanse vorm aan te nemen; Pruisen volgde met het emancipatie-edict van 1812, en het Russische Rijk legde de maatregel op via de statuten van 1804 en vervolgens 1835.

Het is in dit dwingende kader dat in groot aantal samengestelde namen ontstaan uit -stein, -berg, -baum, -thal, vaak toegekend door Germaanse sprekende ambtenaren of gekozen door de families zelf. De werken van Alexander Beider — voor het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië — en van Lars Menk voor het Joods-Duitse gebied vormen de referentiedocumentaire basis waarmee de aardrijkskunde en chronologie van deze naamgeving kunnen worden nagetrokken [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Joods-Duits]. Deze catalogi tonen aan dat patroniemen als Rothstein in verschillende afzonderlijke regio's voorkomen, zonder genealogische verbinding daartussen: dezelfde naam kon gelijktijdig in Warschau, in Oost-Galicië en in de Baltische provincies van het Russische Rijk worden aangenomen.

Men moet dus weerstaan aan de verleiding van een enige oorsprong. De « rode steen » is niet het blazoen van een stichtende voorvader: het is een beschikbare lexicale combinatie, gekozen of opgelegd op meerdere punten van dezelfde culturele ruimte. Volgens Beider is de onafhankelijke herhaling van dergelijke ornamentale samenstellingen juist wat de kunstmatige Joodse patroniemen onderscheidt van namen die zijn overgeërfd van een oude territoriale stam [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Joods-Duits]. Deze veelvoud van centra is het eerste historische feit dat dit hoofdstuk beoogt vast te stellen.

Waar het administratieve archief droog blijft, ontplooit de familiale traditie haar verhalen. Vele families die namen dragen eindigend op -stein geven doorgaans verklaringen van hun patroniem door: evocatie van een gekleurde, okergele steen die een stamgoed markeerde, herinnering aan een ambacht gerelateerd aan steenbewerking of -handel, relikwie van een huisuithangbord — want in de oude Joodse steden onderscheidden huizen zich soms door een geschilderd teken in plaats van een nummer.

Deze verhalen behoren meer tot het register van de Mémoire dan tot de historische demonstratie. Zij zijn niet minder waardevol daarom: zij onthullen hoe een familie een naam die eerst werd ondergaan, zich toeëigent, hem van betekenis laadt en hem inschrijft in een affectieve continuïteit. De mondeling overdracht, in de Jiddischsprekende wereld, was een vector van identiteit even krachtig als het geschrevene [Katz, 2004]. Naomi Seidman heeft aangetoond hoeveel de taal zelf — het Jiddisch, taal van het intieme en het huishouden, tegenover het Hebreeuws van de liturgie — een bijzondere identitaire en affectieve lading droeg, die van de mame-loshn, de « moedertaal » [Seidman, 1997].

Toch behoort het eerlijk te worden opgemerkt dat geen van deze overgedragen interpretaties kan worden geverifieerd voor een bepaalde Rothstein-lignée, in gebreke aan een gedocumenteerd oprichtingsstuk. Zij zijn waar als Mémoire, niet als bewijs. Het onderhavige hoofdstuk verzamelt ze voor wat zij zijn: het getuigenis van een levend rapport met de naam, overgedragen van generatie op generatie, en geen archivistische reconstructie.

De families Rothstein, net als de grote meerderheid van de joodse bevolking van Asjkenazi-afkomst in de 19de eeuw, leefden in de Vestigingszone van het Russische Rijk, in het Koninkrijk Polen en in Oostenrijks Galizië. Deze wereld, tegelijk diep traditioneel en doorkruist door krachtige moderniseringsstromen, kende vanaf de jaren 1860 een ongekende culturele gisting. De pers in jiddisch en hebreeuws ontwikkelde zich er snel, wat een modern joods openbaar debat creëerde waarin ideeën, discussies en literatuur circuleerden [Stein, 2004].

Het klassieke jiddische proza, gedragen door de grondleggende figuren van Mendele Moïkher Sforim (Abramovitsh), Sholem Aleichem en Y. L. Peretz, gaf de wereld van de shtetl universele literaire uitdrukking [Frieden, 1995]. Mikhaïl Kroutikov heeft geanalyseerd hoe dit proza tussen 1905 en 1914 de crisis van de moderniteit aangreep, door de schudding van traditionele kaders onder invloed van verstedelijking, emigratie en economische veranderingen voor te stellen [Krutikov, 2001]. Dit is de wereld waarin naamdragers van Rothstein werden geboren, werkten — vaak in ambachten, kleine handel of textielberoepen — en werden geconfronteerd met pogroms's, armoede en revolutionaire hoop.

Parallel hieraan transformeerde de joodse culturele renaissance, geanalyseerd door Delphine Bechtel, tussen 1897 en 1930 het jiddisch in een instrument van nationale constructie en aanvaarde literaire moderniteit [Bechtel, 2002]. Deze periode zag de taal overgaan van de status van gedevalueerde volkstaal naar die van cultuurtaal, geclaimd door arbeidersbeweging, linkssionistische en autonomistische stromingen. De familienaam Rothstein, net als zovelen anderen, werd in het hart van deze omwentelingen gedragen door mannen en vrouwen die om beurten ambachtslieden, activisten, schrijvers of emigranten waren.

De naam Rothstein verschijnt in de bruisende wereld van het Jiddische theater en literatuur, een domein waar de Duitssprekende en Oost-Europese regio een buitengewone dichtheid van talenten voortbracht. Het moderne Jiddische theater, ontstaan in de jaren 1870-1880, werd een massaverschijnsel, van Oost-Europa tot New York [Sandrow, 1996]. Alyssa Quint heeft de opkomst van dit theater rond de grondleggende figuur van Abraham Goldfaden getraceerd [Quint, 2019], terwijl Debra Caplan, via de geschiedenis van de Vilna Troupe, heeft aangetoond hoe het nomadische bestaan een echte kunst en modus van transnationaal cultuurbeheer van de Joodse cultuur werd [Caplan, 2018].

In dit uitgebreide netwerk van acteurs, toneelschrijvers, muzikanten en impresario's lieten dragers van de naam Rothstein verspreide sporen na — wat de inschrijving van de familienaam in het Joodse culturele leven illustreert in plaats van een precieze stamboom. Op het Sovjet-podium bracht het Staats-Joodse Theater van Moskou (GOSET) de Jiddische kunst tot een hoogtepunt van esthetische verfijning voordat het werd vernietigd door de Stalinistische repressie [Veidlinger, 2000]. Ook hier circuleert de naam in een milieu, niet in een identificeerbare dynastie.

Dit is waarom dit hoofdstuk onder intersectie valt: de herinnering aan een naam verbonden met de Jiddische cultuur gaat samen met het theater- en uitgeverijarchief, dat de aanwezigheid van dit milieu bewijst zonder toe te staan dat bepaalde werken met zekerheid aan een bepaalde Rothstein-stamboom kunnen worden toegeschreven. De waarschijnlijkheid — groot — dat Rothsteins aan deze bruisende activiteit hebben deelgenomen, voortvloeit uit de eenvoudige statistiek van een verbreide naam binnen een intensief creatieve bevolking; maar historische voorzichtigheid verbiedt deze waarschijnlijkheid in een vastgestelde afstamming om te zetten. Eerlijkheid gebiedt ons te zeggen: de naam behoort tot het landschap, de precieze genealogie ontgaat ons.

Vanaf de jaren 1880, onder druk van pogroms en ellende, emigreerden meer dan twee miljoen Joden uit Oost-Europa, vooral naar de Verenigde Staten, maar ook naar West-Europa, Latijns-Amerika, Zuid-Afrika en Palestina. De Rothsteins namen deel aan deze grote beweging: de familienaam wordt tegenwoordig rijkelijk aangetoond in Noord-Amerika, waar deze vaak onder zijn Germaanse spelling werd behouden, soms verengelist. Deze transatlantische verspreiding is consistent met de algemene trajectorie van de Ashkenazische bevolking, zonder dat het mogelijk is elk familiair traject te reconstrueren.

De twintigste eeuw bracht de ramp. De Shoah vernietigde de Oost-Europese huishoudens waar de naam was ontstaan, waarbij hele gemeenschappen werden uitgewist en daarmee een enorm deel van het levende Jiddisch [Katz, 2004]. De Rothstein-families die in Polen, Oekraïne, Litouwen of Galicië bleven, werden getroffen zoals het hele Oost-Europese jodendom. Het voortbestaan van de naam steunt voortaan grotendeels op de takken die vóór de oorlog waren uitgeweken en op de zeldzame overlevenden.

Na 1945 zette de familienaam zijn bestaan voort in de grote diaspora's en in de Staat Israël, gedragen door afstammelingen die vaak ver verwijderd waren van het dagelijkse Jiddisch maar erfgenamen van zijn geheugen. De taal zelf, bijna vernietigd als massataal, kende een geleerde, religieuze en artistieke overleving, waarvan Dovid Katz het « onvoltooide » karakter heeft benadrukt [Katz, 2004]. De naam Rothstein is zo voor velen een van de laatste tastbare overblijfselen van een verdwenen wereld geworden — een « steen » die oceanen en puinhopen heeft doorgestaan.

Aan het einde van deze reis verschijnt de achternaam Rothstein niet als de vaan van een unieke lignage, maar als een representatief fragment van de gehele Ashkenazische geschiedenis. Gevormd uit twee transparante Germaanse woorden — « rood » en « steen » —, ontstaat het in de wereld van het Jiddisch [Q37049436 — Wikidata], vestigt zich onder de dwang van de registratiedecreten van de Oostenrijkse, Pruisische en Russische rijken [Woordenboeken van Joodse achternamen van Oost-Europa en Judeo-Duits], en doorkruist vervolgens alle grote momenten van de Joodse moderniteit: de culturele Renaissance [Bechtel, 2002], het gouden tijdperk van de Jiddische literatuur en theater [Frieden, 1995] [Sandrow, 1996], de massa-emigratie, en vervolgens de breuk van de Shoah [Katz, 2004].

Epistemische eerlijkheid gebiedt drie lagen te onderscheiden. Wat vaststaat: de Germaanse etymologie, de Jiddische oorsprong, het administratieve toewijzingsmechanisme en de geografische veelheid van brandhaarden. Wat waarschijnlijk is: de deelname van dragers van de naam aan de grote culturele en migratoire bewegingen, afgeleid uit de demografie en de context. Wat behoort tot de doorgegeven Herinnering: de familiale verhalen over de oorsprong van de « rode steen », waardevol als getuigenissen, onverifieerbaar als bewijzen. Het is in het respect voor deze grenzen dat de ware waardigheid van een familiegeschiedenis ligt — niet in de uitvinding van een vleiende genealogie, maar in de heldere erkenning van wat de naam kan, en niet kan, ons vertellen.