Familie Rosenkranz

Het startpunt is linguïstisch en stevig verankerd. Rosenkranz komt uit het Middel-Laagduits rōsenkranz, wat « kroon, rozenkrans » betekent, vandaar een metonymisch beroepsnaam voor een maker van kronen of rozenkransen, of een topografische of woonplaatsnaam die een huis aanduidt dat onderscheiden was door een kroonteken [Geneanet, ROSENKRANTZ]. Deze drievoudige mogelijkheid — beroep, teken, plaats — structureert meteen al de geschiedenis van de naam.

De eerste betekenis, die van de maker, verwijst naar het middeleeuwse handwerk: degene die bloemenkronen vervaardigde of de kralen van de christelijke rozenkrans vormde. In een christelijke context is het voorwerp kultisch; de Rosenkranz is de Mariarozenkrans, een gebed­ketting met getelde parels. Dit feit verklaart gedeeltelijk de verspreiding van het woord in het Germaanse en Skandinavische gebied, en de hergebruik ervan als heraldische naam door de adel.

De tweede betekenis, essentieel voor het begrijpen van de joodse tak, is die van het huisteken. In de middeleeuwse en moderne steden van de Germaanse wereld — en vooral in steegjes met joden zoals de beroemde Judengasse van Frankfurt — waren huizen niet genummerd maar geïdentificeerd door geschilderde of gesneden tekens: een ster, een leeuw, een ladder, een rozenkroon. Families namen uiteindelijk de naam van het huis waarin zij woonden. Dit mechanisme, goed gedocumenteerd voor de grote Frankfurtse families, toont hoe een voorwerp afgebeeld op een gevel — de roos en de kroon — een achternaam kon worden. De religieuze en huishoudelijke omgeving van het middeleeuwse Ashkenaz, doorweven van deze dagelijkse en communautaire markeringen, is precies het onderwerp van recent onderzoek naar het religieuze en materiële leven van gemeenschappen [Baumgarten, Practicing Piety in Medieval Ashkenaz, 2014 ; Woolf, The Fabric of Religious Life in Medieval Ashkenaz, 2015].

Hier moet een misverstand worden voorkomen. De christelijke betekenis van « rozenkrans » impliceert natuurlijk niet dat de joodse dragers van de naam enig verband hadden met deze devotie. Voor de Ashkenazi-judaïciteit werkt de naam ofwel via het huisteken, ofwel — vooral in de periode van toewijzing van patroniemen — via de Ornamentalname, de zuiver decoratieve naam samengesteld uit aangename elementen: Rosen (rozen), Kranz (kroon, guirlande). Deze laatste logica maakt Rosenkranz een naamkundig neef van Rosenberg, Rosenthal, Rosenblatt of Rosenblum, allemaal gebouwd rond het bloem-morfeem Rosen.

Er is een laatste betekenis van de kroon die geen lexicograaf in zijn woordenboeken heeft opgenomen, maar die het leven van Moses Rosenkranz in de volgende hoofdstukken zal doen uitkomen: de kroon als paradox — teken van waardigheid gedragen door iemand aan wie de wereld alleen maar ontneming gaf. Dat de meest versierde naam uit de Ashkenazi-familie gedragen werd door een dichter die de geschiedenis tot zwijgen trachtte te brengen, is een ironie die alleen de eeuw der rampen kon voortbrengen.

Geen geschiedenis van de naam Rosenkranz kan zijn aristocratische tak negeren, al was het alleen om deze duidelijk te onderscheiden van de joodse tak. De familie Rosenkrantz — een lijn die ook als Rosencrantz wordt geschreven — is de naam van een familie die eerst tot de Deense adel behoorde, later tot de Noorse, Zweedse en Duitse; bekend sinds de veertiende eeuw, behoort zij tot de hoge en oude adel [Rosenkrantz (noble family) — Wikipedia]. De familie speelde een belangrijke rol in de Scandinavische geschiedenis.

Deze geslachtsreeks verwierf wereldfaam door de literatuur. Rosencrantz en Guildenstern zijn personages uit de tragedie Hamlet van William Shakespeare, jeugdvrienden van de prins, ontboden door koning Claudius om Hamlet af te leiden van zijn schijnbare waanzin [Rosencrantz and Guildenstern — Wikipedia]. De familie Rosenkrantz was betrokken bij de politieke en religieuze transformatie van Denemarken tijdens de Reformatie; de staatsman Jørgen Rosenkrantz (1523-1596) speelde daarin een belangrijke rol [Excursion: In the Footsteps of the Rosenkrantz Noble Family].

Hier ligt het meest opvallende kruispunt van de naam: één enkel Germaans woord, een rozenkrans, gedragen door lutherse edelen van de zestiende eeuw en door joodse families uit de stetls. Er bestaat tussen hen geen familiebetrekking; er bestaat een gemeenschap van taal. De adellijke naam is gebaseerd op een wapen en een landgoed; de joodse naam, wanneer die niet afkomstig is van een huismerk, is meestal gebaseerd op een administratief decreet en een esthetisch ideaal. De twee met elkaar verwisselen zou een grote methodologische fout zijn — het is echter een veel voorkomende verwarring in populaire genealogieën, die nauwkeurige naamlijsten kunnen helpen ontwarren [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est et judéo-allemands].

Deze samenhang is allerminst bijkomstig voor de joodse geschiedenis. De moderne tijd was die van de « Hofjuden », financiers en leveranciers van de Germaanse vorsten, wier lotgevallen — soms schitterend, soms tragisch — de nabijheid en de ambivalentie van de betrekkingen tussen joodsheid en Duitstalige aristocratie illustreren [Mintzker, The Many Deaths of Jew Suss, 2017]. Het delen van eenzelfde vocabulaire van adel en bloemige schoonheid past in deze lange, poreuze maar nooit opgeheven grens tussen de twee werelden [Jutte, The Age of Secrecy, 2015].

Het toneelstuk van Tom Stoppard, Rosencrantz and Guildenstern Are Dead (1966), verlengde de literaire nawerking van de naam door er een meditatie over op te stellen — twee randpersonages plotseling in het middelpunt van de geschiedenis geplaatst, onzeker over hun rol, veroordeeld door een mechanisme die hen overtreft. Het is niet verboden, bij het lezen van dit absurdistische theater, te denken dat de trajectory van Moses Rosenkranz — joodse dichter die dezelfde naam draagt, heen en weer geslingerd door de geschiedkundige krachten van de twintigste eeuw — als het ware een werkelijke reactie vormt op de metafoor die Stoppard slechts in fictie had geconstrueerd.

Voor de Asjkenazische judaïciteit is de fixering van Rosenkranz als erfelijke familienaam grotendeels een laat en administratief fenomeen. Tot het einde van de achttiende eeuw noemden Joden in Midden- en Oost-Europa zich volgens het Hebreeuwse patronymische systeem — een voornaam gevolgd door « zoon van » (ben) —, eventueel aangevuld met een bijnaam, een toponieum of een beroepsnaam. De vaste erfelijke naam werd van buitenaf opgelegd door moderne staten, bezorgd om belastingheffing, conscriptie en administratieve controle.

Het is in deze context dat duizenden sierlijke patroniemen ontstaan. De keizerlijke autoriteit, met name in de gebieden van Habsburgse Habsburgers en Galizië, dwong joodse families een Duitse naam aan te nemen; velen van hen ontvingen of kozen voor esthetische samenstellingen gebouwd op elementen zoals Rosen (rozen), Gold (goud), Blum (bloem), Berg (berg), Thal (dal). Rosenkranz behoort volledig tot deze familie van « decoratieve » namen, waar de rozenkrans noch een beroep noch een oorsprong aangeeft, maar puur een beeld van gratie.

Dit is precies de beschrijving die de gidsen voor Joodse naamkunde behouden: Chaiken komt van « zoon van Chaikeh », Gittelman van « echtgenoot van Gitl », terwijl andere namen hun oorsprong nog vinden in aangename personages of elementen [Farband, Jij Asjkenaze, weet je werkelijk wat je naam betekent?]. Dit repertoire van mechanismen — patroniem, matroniem, beroep, toponieum, sierlijke naam — vormt het essentiële leesraster van elke Asjkenazische naam.

Boekovina, dat het bakermat zal worden van Moses Rosenkranz, illustreert met bijzondere helderheid dit moment van de administratieve afgedwongen patroniemverstrekking. Sinds 1775 een kroon van de Habsburgers, was dit grondgebied op het kruispunt van Roetheense, Poolse, Roemeense, Duitse en Joodse culturen precies een van de ruimten waar de administratieve germanisering het meest methodisch was — en waar de Duitse taal paradoxaal genoeg door de Joden werd toegeëigend niet als taal van de overheersing, maar als taal van cultuur, intellectuele vrijheid, en uiteindelijk poëtische schepping. Dat Joodse boeren uit Boekovina de naam Rosenkranz kregen in de keizerlijke registers van de jaren 1787-1826, en dat een van hun afstammelingen van de Duitse taal het instrument van een poëzie van overleven zou maken: dat is de keten die onomastica aan literair lot verbindt.

De instrumenten die het mogelijk maken elke voorkomst van Rosenkranz aan zijn regio en zijn vormingslogica toe te schrijven zijn de grote geleerde woordenboeken. Voor Asjkenazische namen kan men zich tot verschillende werken van Alexandre Beider over Joodse namen in Polen en Rusland wenden [JOODSE NAMEN en enkele woorden over voornamen]. Deze repertoria — het Russisch Rijk (2008), het Koninkrijk Polen (1996), Galizië (2004) voor Beider, en het Jiddisch-Duitse woordenboek van Menk (2005) — inventariseren attestaties, grafische varianten en verspreidingsgebieden, en vormen de documentaire basis van alle serieus onderzoek naar Rosenkranz [Woordenboeken van joodse familienamen in Oost-Europa en Jiddisch-Duits].

De naam Rosenkranz komt in verschillende spellingen voor, die de taalgebieden waarlangs hij zich verspreidt blootleggen. De vorm Rosenkranz, met een finale z, is de Duitse standaardspelling ; de variant Rosenkrantz, met tz, is wijd verbreid in het Scandinavische gebied en bij veel joodse families ; de vormen Rosencrance, Rosencrans en Rosencrantz getuigen van de verengelsing die zich voltrok na emigratie naar de Engelstalige wereld, in het bijzonder naar de Verenigde Staten [Rosenkranz — Wikipédia ; Geneanet, ROSENKRANTZ].

Deze variaties volgen waarneembare patronen. De oscillatie tussen -z en -tz weerspiegelt regionale spellingconventies van het Germaanse ; de verschuiving naar -crance/-crans vertaalt een fonetische aanpassing aan het Engels, waarin de uitgang -kranz slecht werd opgenomen. Dergelijke transformaties zijn typerend voor migrantennamen, en bij Rosenkranz treffen we dezelfde verscheidenheid aan als bij zijn versieringsachtige verwanten. Het is daarom waarschijnlijk, meer dan geval per geval vastgesteld, dat een Amerikaanse familie met de naam Rosencrans afstamt van een Duitstalige of Galicische familie Rosenkranz — de reconstructie vereist echter voor elke lignage toevlucht tot officiële akten.

Geografisch verdeelt de naam zich over een brede boog : de Duitse taalgebieden (Duitsland, Oostenrijk, Bohemen), Galicië en het Koninkrijk Polen, waar de versieringsachtigenonomastiek bijzonder productief was, en verder noordoostelijk de Litouwse landen van de litvak-wereld. Deze joodse wereld van Oost-Europa — waarvan de intellectuele en gemeenschappelijke erfenis immens was — vormt de voedingsbodem waaruit veel versieringsnamen zich hebben verankerd vóór de grote migratiegolf en de catastrofes van de 20ᵉ eeuw [Plasseraud, Les Litvaks, 2008]. De circulatie van ideeën en sociale bewegingen, van het bundisme tot de transatlantische emigratie, verspreide deze families over heel Europa en de Nieuwe Wereld [Minczeles, Histoire générale du Bund, 1995].

Boekovina verdient hier een afzonderlijke vermelding. Hoewel het in ashkenazische onomastische studies vaak met Galicië wordt gegroepeerd, bezit het een eigen fysische eigenaardigheid : kroon van de Habsburgen met meertalige vocatie, is het het territorium waar het Jiddisch zich mengde met het Roemeens, Ruttheens en Pools om een Duitstalige joodse cultuur van uitzonderlijke dichtheid voort te brengen. Uit deze Boekovina komt de familie van Moses Rosenkranz, dragende de naam in een regio die ervan in de vorige eeuw een der meest betekenisvolle namen maakte van de gehele asjkenazische diaspora.

De precieze toewijzing van een gegeven voorkomen aan een van deze regio's — en dus aan een van de vormingslogica's (oude Frankfurtse enseignes versus laat-Galicisch of Boekovinees opgelegde naam) — kan alleen plaats vinden door de kruising van Beiders en Menks woordenboeken met lokale registers [Woordenboeken van Joodse familienamen van Oost-Europa en Jiddisch].

Achter de naam staan bestaanden. De joodse dragers van Rosenkranz hebben de asjkenazische toestand in al zijn diepte beleefd: het religieuze leven gestructureerd door de Wet en de gewoonte, studie, handel, en blootstelling aan de wisselvalligheden van de geschiedenis. Het rabbijnse en intellectuele universum van de middeleeuwse en moderne Ashkenaz — talmudische studie, halakische geschiedschrijving, netwerken van gemeenschappen — vormt de achtergrond van deze levens [Kanarfogel, The Intellectual History and Rabbinic Culture of Medieval Ashkenaz, 2013 ; Soloveitchik, Collected Essays, Volume II, 2014].

De gerechtelijke en gemeentelijke archieven uit de moderne tijd bieden kostbare vensters op het dagelijks leven van Duitssprekende joodse families, hun geschillen, hun huwelijksverbindingen, hun ambachten ; de journalen van rabbijnse tribunalen van Frankfurt aan het einde van de 18de eeuw vormen hiervan een opmerkenswaardig voorbeeld [Fram, A Window on Their World: The Court Diaries of Rabbi Hayyim Gundersheim, Frankfurt am Main, 1773–1794, 2012]. Het is in deze bronnen — eerder dan in vleienende genealogieën — dat de historicus hoopt een Rosenkranz van vlees en bloed terug te vinden.

De overgang van Bohemen naar de Hongaarse en Slovaakse landen, de aanpassing van joodse juridische geschiedschrijving aan veranderende werelden, is een ander kader waarin dergelijke families zich hebben kunnen inschrijven [Kahana, From Prague to Pressburg, 2015]. En voor de oudste periode herinnert de economische geschiedenis van de joden van Europa eraan hoeveel ambachten, winkelhandelaars en mobiliteit de namen hebben gevormd lang voordat zij officieel werden vastgesteld [Toch, The Economic History of European Jews, 2013].

Hier antwoorden Geheugen en archief elkaar. De familietradditie bewaart vaak de herinnering aan een voorouder « kronenmaker » of een « huis aan de roos » ; het archief, voor zover het bestaat, bevestigt, nuanceert of ontkent dit. Het meest eerlijk is te erkennen dat, voor de Rosenkranz-lignage als geheel genomen, deze verhalen waarschijnlijk blijven en geval voor geval moeten worden geverifieerd, zonder ongerechtvaardigde generalisatie [Woordenboeken der joodse familienamen van Oost-Europa en Joods-Duits].

Onder alle dragers van de naam Rosenkranz van wie de geschiedenis het spoor heeft bewaard, is Moses Rosenkranz (1904-2003) degene wiens lot met de grootste intensiteit verlicht wat de naam bevat en wat de twintigste eeuw ervan heeft willen maken. Zijn Fragment einer Autobiographie, waarvan het eerste deel in 2001 onder de titel Kindheit bij de uitgever Rimbaud Verlag in Aken verscheen, is tegelijk het persoonlijkste en het meest universele document dat de lignée heeft voortgebracht : een levensverhaal dat tevens een getuigenis is over de toestand van de asjkenazische joden in de twintigste eeuw in al zijn tragische omvang.

Moses Rosenkranz werd in 1904 geboren in Berehomet — in het Duits Berhometh am Pruth —, een klein dorp in het noorden van Bucovina, toen kroon van het Habsburgse rijk, aan de grens van het tsaristische keizerrijk. Zijn familie behoorde tot die kring van joodse boeren die bijna geen representatie in de literatuur heeft : landbouwers, aardse mensen, zevende van negen kinderen, opgegroeid in de nabijheid van dieren en plattelandsarbeid. Dit is precies wat de critici in zijn autobiografie hebben geprezen : de zeldzaamheid en de nauwkeurigheid van een getuigenis over het joodse boerendom van Bucovina, een wereld die de literatuur bijna altijd heeft genegeerd ten gunste van rabbijnse, koopmannen of intellectuele milieus van grote steden. De autobiografie geeft de kindertijd tot 1919 weer met een oprechtheid die van alle idealisering verstoken is — « protokolliert in plaats van fabuliert », volgens de uitdrukking van criticus Edward Kanterian —, en deze eerlijkheid in de blik is reeds een vorm van de meest authentieke asjkenazische bescheidenheid : zeggen wat was, zonder het te verfraaien.

De Eerste Wereldoorlog verbrtak deze kindertijd. Zijn vader stierf ; de familie verarmd. Als adolescent zonder middelen moest Moses Bucovina verlaten om werk te zoeken — arbeider in Frankrijk, soldaat in Roemenia —, en traceerde hij zelf dat lot van zwerver dat de joodse traditie zo goed kent onder de naam galout, de ballingschap. Maar het was ook in deze zwerftocht dat zich bevestigde, op zijn vijftiende jaar, wat het middelpunt van zijn wezen zou worden : een absolute hartstocht voor de Duitse taal. In een meertalig grondgebied waar het Duits de taal van de keizerlijke ambtenaren en van de verfijnde cultuur was, maakte een joods kind van een boer van deze taal het instrument van zijn innerlijke verheffing, het medium van zijn poëzie. Deze verhouding tot de taal — onvoorwaardelijke, niet-defensieve, niet-berekende liefde — is een van de meest aangrijpende dimensies van het Rosenkranzse getuigenis : het illustreert op zijn manier de Bucovijnse paradox waarin Paul Celan, geboren te Czernowitz in 1920, en Rose Auslander voor hem, zich eveneens hadden verdiept — in het Duits schrijven vanuit de ervaring van een eeuw die van het Duits de taal van de moordenairs maakte.

Begin jaren dertig vond Moses Rosenkranz eindelijk een stabiele positie : vertaler en nègre littéraire van koningin Maria van Roemenie in Boekarest. Daar ontmoette hij Anna, die zijn vrouw zou worden. Deze periode van relatieve stabiliteit — een Bucovinse jood in dienst van een Roemeense koningin, hanterend een keizerlijke taal voor een nationaal hof — concentreert in zich alleen al alle spanningen van de joodse toestand in het interbellum : de integratie, de individuele erkenning van een talent, en de structurele kwetsbaarheid van deze positie in een wereld die zou kantelen.

In 1941, met de nazistische invasie en de invoering van het Antonescu-regime, kantelde het leven van Moses Rosenkranz voorgoed. Hij werd naar het getto van Czernowitz gestuurd, vervolgens gedeporteerd naar een werkkamp, waar hij tot zijn ontsnapping in 1944 bleef. Na de oorlog werkte hij als maatschappelijk werker voor het Internationaal Rode Kruis — een vorm van zorg voor de ander in de letterlijkste zin, in de ruïnes van een Europa dat zijn doden probeerde op te tellen. Maar de verlichting was kort. In 1947 werd hij een tweede keer gedeporteerd, ditmaal naar Siberië, in een kamp van de Sovjet-Goelak — tien jaar internering om politieke redenen. Twee opeenvolgende totalitaire regimes hadden dit man dus tot tegenstander zijn getuige van de dubbele ramp van de eeuw gemaakt.

Wat de autobiografie — Fragment einer Autobiographie — over deze ervaring zegt, en wat de poëzie van Moses Rosenkranz gedurende zijn hele leven droeg, vormt een getuigenis van capitale betekenis voor de geschiedenis van de joodse aanwezigheid in Bucovina. Zijn poëtische werk bestrijkt de jaren 1920 tot 1997 — bijna acht decennia — en werd onder meer verzameld in de dichtbundel Bukowina. Gedichte 1920-1997 (Rimbaud Verlag, 1998). Blind sinds jaren, teruggetrokken in het Zwarte Woud, ontving Moses Rosenkranz eindelijk, in de laatste jaren van zijn leven, de literaire erkenning die hem was ontzegd : de geleidelijke publicatie van zijn teksten door de Rimbaud Verlag onthulde aan het Duitse publiek een dichter van een buitengewone taal. De kritiek prees het Duits van Rosenkranz als een uniek verschijnsel : intens, zeer poëtisch, precies en toch niet academisch, « het resultaat van de poging om rechtstreeks de mogelijkheden van de Duitse taal te bereiken » — een taal die deze man had bemind voordat hij begreep wat zij ook kon betekenen uit de mond van een moordenaar.

In de context van dit Grote Boek illustreert de figuur van Moses Rosenkranz verschillende deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen het best heeft gedragen. Ten eerste de vasthoudendheid van studie en kennis : een kind van een boer die van taal een instrument van kennis en schepping maakt zonder ooit te hebben genoten van een lineair institutioneel onderwijs. Vervolgens de zorg voor de ander : na de Shoah werken voor het Internationaal Rode Kruis, zich in dienst stellen van de overlevenden, is een daad die niet voortkomt uit morele abstractie maar uit een inzet van het lichaam in wederopbouw. Ten slotte, en misschien vooral, de waarde van getuigenis — wat de Hebreeuwse traditie edut noemt — : de verantwoordelijkheid om te zeggen wat was, om te schrijven wat met jezelf dreigde te verdwijnen, om aan toekomstige generaties een herinnering na te laten die de geweld van de geschiedenis wilde uitwissen. Het Fragment einer Autobiographie is, in de meest nauwkeurige zin, een daad van zachor — gedenk — , de stichtende gebod van joodse herinnering.

Men moet ook wijzen op wat het leven van Moses Rosenkranz openbaart van de grenzen en stilzwijgen die dit Grote Boek eerlijk moet erkennen. Zijn uitzonderlijke bestaan — Boekovina, het getto, het nazi-kamp, de Sovjet-Goelag, overleven, blindheid, scheppende ouderdom — is gedocumenteerd en verifieerbaar. Maar het kan niet op de gehele Rosenkranz-familie in Boekovina of elders worden geprojecteerd alsof iedereen dit pad had gedeeld. De Rosenkranz-familie als geheel blijft, voor haar gewone leden, een sterrenbeeld van onbekende lotgevallen, waarvan Moses het meest glanzende — en pijnlijkste — zichtbare punt vormt.

Voorbij etymologie en archief leeft een naam in het bewustzijn van degenen die hem dragen. Rosenkranz — « rozenkrans » — behoort tot die categorie van familienamen waarvan de eenvoudige vertaling ontroert. Waar de geschiedenis een administratief decreet vasthoudt, bewaart de mémoire familiale een beeld: de roos, symbool van schoonheid en fragiliteit; de kroon, symbool van waardigheid. Veel nakomelingen hebben de naam op deze manier ontvangen en doorgegeven als een poëtisch erfgoed, een manier om genade in het hart van de identiteit in te schrijven.

Deze affectieve herinterpretatie is geen vervalsing: het is het leven zelf van de naamgeving traditie. De beweging van de 18de en 19de eeuw die de Joden dwong Duitse namen aan te nemen, werd eerst ondervonden als een dwang, soms vernederend wanneer de toegewezen namen belachelijk of gekocht waren. Maar de families hebben zich deze namen opnieuw toegeëigend, hebben er hun doden, huwelijken, migraties in ondergebracht, totdat ze er een erfgoed van maakten. De naam Rosenkranz, precies omdat hij mooi was, leende zich voor deze heraaneigning.

Het lot van Moses Rosenkranz voegt aan deze dimensie een laag toe die de louter naamkunde niet kon voorzien: hij maakte van de naam een werk. Niet in figuurlijke zin, maar in letterlijke zin: zijn naam verschijnt op dichtbundels, op een gepubliceerde autobiografie, in bibliotheekscatalogi en in archieffonden bewaard gebleven in het Center for Jewish History in New York. De naam Rosenkranz, die voor de geleerde traditie een voorbeeld onder andere van Bucovijnse Ornamentalname was, is dankzij hem een literaire naam geworden — ingeschreven in het collectieve geheugen van de Duitstalige poëzie van de 20ste eeuw naast Paul Celan en Rose Auslander, zijn tijdgenoten uit dezelfde verwoeste Bucovina.

De nawerking van de naam leest zich ook in zijn wereldwijde verspreiding, vrucht van de grote migraties en van de breuk van de Shoah, die hele delen van de Midden- en Oost-Europese judaïciteit waar de naam het meest voorkwam, uitwiste [Plasseraud, Les Litvaks, 2008]. De overlevende takken, in de Verenigde Staten, in Israël, in West-Europa, hebben Rosenkranz en zijn geamericaniseerde varianten blijven dragen, wevend een netwerk waarin elke familie haar deel van geheugen bewaart — wat het archief nooit volledig zal zeggen, maar wat de naam zelf blijft doorgeven.

De gemeenschap van Czernowitz — brandpunt van deze Bucovijnse Duitstalige joodse cultuur waarvan Moses Rosenkranz een van de laatsten vertegenwoordigers was — verdient hier in al zijn omvang genoemd te worden. Deze stad, die Tchernivtsi zou heten wanneer zij Oekraïens zou worden, was een van de hoofdsteden van de Europese joodse creativiteit aan de wending van de 20ste eeuw, op het kruispunt van talen en identiteiten. De namen die daaruit voortkwamen — Celan, Auslander, Rosenkranz — zijn evenzoveel bewijzen dat de joodse creativiteit niet is uitgeput in de grote metropolen, maar veelal haar diepste bronnen heeft gevonden op perifere kruispunten, op de grenzen van imperium, op plaatsen waar de opeenstapeling van culturen ieder dwong zich te definiëren ten opzichte van meerdere gelijktijdige toebehoren.

Het Grote Boek van Rosenkranz

Het Grote Boek van Rosenkranz is dat van een kruispuntnaam. Bij zijn wortel een duidelijk en bewaarde Germaanse woord : de roos-kroon, de rozenkrans, het uithangbord, het ambacht [Geneanet, ROSENKRANTZ ; Rosenkranz — Wikipédia]. Vanuit deze wortel twee uiteenlopende en nooit verwarde verhalen : dat van een hoogadel uit Scandinavië, onsterfelijk gemaakt door Shakespeare [Rosenkrantz (noble family) — Wikipedia ; Excursion: In the Footsteps of the Rosenkrantz Noble Family], en dat van Asjkenazische Joodse families voor wie de naam soms het uithangbord van een huis was, soms de Ornamentalname die zij kozen of ontvingen in de tijd van opgelegde geslachtsnamen [Woordenboeken van patroniemen van Europese en Jiddisch-Duitse Joden].

De verrijking die het Fragment einer Autobiographie van Moses Rosenkranz tot het Grote Boek bijdraagt, verandert de aard ervan fundamenteel. Wat tot dusver een onomastisch en historisch onderzoek was, wordt met deze tekst een verhaal met een stem — de stem van een man die in zijn vlees heeft ervaren wat de naam betekent wanneer de geschiedenis losbreekt. Een kind van een Boekowiense Joodse boer, op vijftienjarige leeftijd gepassioneerd door de Duitse taal, twee keer gedeporteerd — door de nazi's in 1941, door de Sovjets in 1947 —, overlever, dichter, blind in zijn ouderdom en desondanks schrijver : dit is wat Rosenkranz betekent wanneer men stopt het uitsluitend met de gereedschappen van de lexicograaf te onderzoeken.

Uit dit onderzoek moet men één discipline onthouden : steeds onderscheiden wat het archief vaststelt, wat het onomastisch onderzoek waarschijnlijk maakt, en wat de herinnering overdraagt. De woordenboeken van Beider en Menk leveren de vaste grondslag ; de grote geschiedenissen van de Asjkenaz en de Litvaaks bieden het waarschijnlijke decor ; het getuigenis van Moses Rosenkranz daarentegen biedt wat noch de woordenboeken noch de algemene geschiedenissen kunnen geven : de textuur van een eigen leven opgenomen in de stroom van collectieve geschiedenis.

Van alle waarden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, zal de Rosenkranz-lignée — zoals Moses deze belichaamt in wat ervan het best gedocumenteerd is — met de grootste intensiteit en consistentie de deugd van zachor, de trouwe herinnering, hebben uitgedrukt. Niet de herinnering als terugtrekking of als nostalgie, maar de herinnering als daad van gerechtigheid jegens hen die niet meer kunnen spreken : de doden van het getto van Czernowitz, de vermisten van het arbeidskamp, de anonieme slachtoffers van de twee totalitarismen die Midden-Europa hebben verwoest. Schrijven is in deze context weigering van vergetelheid met dezelfde strengheid waarmee de rechtvaardige onrechtvaardigheid weigert. En het schrijven in het Duits — de taal van de rozenkrans, de taal van het imperium dat zijn voorouders Rosenkranz had genoemd, en ook, tragisch, de taal van de beuldels — is het volbrengen van wat de Joodse traditie altijd heeft geweten te doen tegenover de geschiedenis : de instrumenten van het ongeluk zelf tegen het ongeluk keren, en er schoonheid van maken.