Familie Rosenblum

De oorsprong van de familienaam is onlosmakelijk verbonden met een administratieve handeling. Via het keizerlijk patent van Jozef II van 23 juli 1787 werden de Joden van Galicië verplicht vaste, erfelijke familienamen aan te nemen in Duitse letters en vorm, voor de behoeften van volkstelling, belasting en militaire dienst. Binnen dit kader ontvingen duizenden families — soms naar eigen keuze, soms door toebijding van de ambtenaar — familienamen samengesteld uit Duitse woorden die verwijzden naar de natuur, edelmetalen, deugden of bloemen [Woordenboeken van Oost-Europese en Jiddische familienamen, Beider ; Menk, Avotaynu].

Rosenblum hoort bij deze geforceerde poëzie: de roos heeft in de joodse traditie geen neutrale betekenis. Het Hooglied der Liederen maakt van de « roos der dalen » een afbeelding van de ziel van Israël, en de mystiek van de Zohar begint juist met de parabel van de roos tussen de doornen. Deze naam kiezen of dragen betekende dat men in het keizerlijke bevolkingsregister een schriftuurlijke herinnering inschreef die de administratie niet begreep. Dit vermogen om het heilige in de administratieve dwang onder te brengen zegt reeds iets over een bescheiden deugd: de demoed, maar ook de taaiheid van een identiteit die zich onder het oppervlak van een vreemde wet handhaaft.

Men moet zich hier hoeden voor elke overinterpretatie: de meeste bloemenamen werden zonder bijzondere symbolische bedoeling uitgedeeld, en niets stelt ons in staat te stellen dat de eerste Rosenblum van onze lignage over de Zohar heeft nagedacht bij het ondertekenen van zijn register. Het vastgestelde feit is bescheiden — een naam, een datum, een provincie. Van deze bescheidenheid moet men uitgaan.

Galicië, waar de lignée wortelde, was in de negentiende eeuw een wereld van kleine koopstedjes — de shtetlekh — waar Joden vaak een aanzienlijk deel van de bevolking vormden: ambachtslieden, handelaars, herbergiers, graanhandelaars, geldschieters, maar ook schoolmeesters en wetsstudenten. Het was ook het hart van het chassidisme, deze populaire vroomheidbeweging geboren in het naburige Podolië en uitstralend vanaf de hoven van Belz, Sadigora, Bobowa en Ropczyce.

De familietradítie — zoals deze mondeling wordt overgedragen in veel Rosenblum-takken — verbindt de lignée met dit chassidische milieu: mannen die een rebbe volgden, die hun dagen aan studie wijdden en hun avonden aan vurige gebed. Het archief bevestigt hier noch ontkracht een precieze band met een bepaald hof; het getuigt alleen van het kader. De werken van Joshua Shanes over Galicië onder Habsburgs gezag tonen aan hoezeer het Joodse leven daar gedurende de hele eeuw werd doorkruist door een vruchtbare spanning tussen religieuze trouw en ingang in de politieke moderniteit [Shanes, 2012]. De lignée Rosenblum, zoals zovele anderen, beleefde deze spanning van binnenuit.

Het is in deze voedingsbodem dat zich misschien de meest constante deugd van de familie uitdrukt: de betrokkenheid bij het collectieve leven. Een herberg of een winkel houden in een shtetl betekende ook deelnemen aan de hevra kadisha (begrafenisbroederschap), bijdragen aan de tsedaka (verplichte liefdadigheid), onderhoud van het studiehuizen. Goedheid was daar geen gevoel maar een instelling: men verwelkomde de voorbijganger, men uithuwelijkte het arme meisje, men voedde de behoeftige student. Daarin droeg een gewone Galicische familie, zonder het te benoemen, een van de pijlers van Israëls herinnering — de solidariteit verheven tot wet.

Het einde van de 19e eeuw trof de traditionele gezinnen van Galicië hard. Rachel Manekin heeft een lang verzwegen fenomeen aan het licht gebracht: dat van jonge joodse meisjes, vaak afkomstig uit vrome huishoudens, die hun omgeving ontvluchtten om te studeren, soms zich bekeerden, of simpelweg ontsnappen aan gearrangeerde huwelijken — een beweging die de orthodoxe gemeenschappen schokte en zonder precedent onderwijsmaatregelen uitlokte [Manekin, 2020].

Geen enkele bron stelt ons in staat te stellen dat een Rosenblum-dochter namentlijk onder deze « rebellische meisjes » figureerde. Maar het zou oneerlijk zijn om de geschiedenis van een Galicische lignée te schrijven alsof zij aan deze verscheuringen ontsnapt was. De moderniteit — de Oostenrijkse openbare school, de Duitse taal en daarna het Pools, de stad Lemberg of Krakau — drong de huishoudens binnen. Enkele takken bleven chassidisch, anderen werden maskilisch, open voor de Haskala, deze beweging van de joodse Verlichting die wetenschap, literatuur en burgerlijke emancipatie waardeerde.

Dit hoofdstuk raakt een ambivalente deugd: de kennis, en de prijs die zij kost. De joodse traditie heeft studie altijd op de hoogte van verdiensten geplaatst; maar de openstelling voor profane kennis verscheurde gezinnen. Dat vrouwen van deze generatie toegang tot onderwijs eisten is geen verraad van de Herinnering van Israël — het is, op zijn manier, een vordering van dezelfde dorst naar studie die het jodendom lang aan mannen voorbehouden had gesteld. Het antwoord dat gemeenschappen gaven, door scholen voor meisjes in te stellen, eert achteraf gezien deze eis [Manekin, 2020]. De familie Rosenblum, gevangen in deze stroming, omhelsde waarschijnlijk haar spanningen.

Aan het begin van de twintigste eeuw werd Galicië een van de laboratoria van het Joodse nationalisme. Joshua Shanes heeft aangetoond hoe daar een modern Joods nationaal bewustzijn ontstond — zionistisch, autonomistisch, Jiddischistisch — gedragen door de pers, verenigingen, verkiezingscampagnes en een intense politisering van de gemeenschappen [Shanes, 2012]. De Galicinische Joden, lange tijd loyale onderdanen van Frans-Jozef, gingen zich nu denken als een natie onder de naties van het Imperium.

In deze gisting verschijnt de naam Rosenblum, in verschillende plaatsen, op de ledenlijsten van welzijnsvereenigingen, studiegroepen, zionistische commissies of renteloze leenfondsen (gemilut hasadim). Het lokale archief verschaft niet altijd een zekere voornaam, maar het patroon is constant: de aanwezigheid van een familie in het associatieve weefsel. Dit is waar zich duidelijk een tweede grote deugd openbaart — de inzet voor de gemeenschap, de weigering het lot van de gemeenschap aan enkelen over te laten.

De Joodse traditie noemt dit klal Yisrael, de zorg voor de gemeenschap van Israël als geheel. Door zich in deze instellingen in te zetten, zij het bescheiden, nam de lignée deel aan een beweging die, op Galicinische schaal, de Joden uit de louter religieuze sfeer losrukte en hen tot actoren van de stad maakte [Shanes, 2012]. De bescheidenheid van het gebaar — bijdragen, organiseren, helpen — vermindert zijn draagwijdte niet: zij fundeert het.

De twintigste eeuw verbrijzelde de galicische wereld. De Eerste Wereldoorlog verwoestte de provincie, voorlinie tussen Oostenrijk en Rusland; tientallen duizenden joden vluchtten naar Wenen, Praag of Boedapest. Het interbellum, onder het heropgebouwde Polen, bracht burgerschap maar ook groeiend antisemitisme. Vervolgens kwam de Shoah: Galicië, bezet door nazi-Duitsland vanaf 1941, zag de bijna totale uitroeiing van zijn joodse gemeenschappen, in de getto's, in Bełżec, in massaexecuties.

De Rosenblum-takken die ter plaatse bleven, werden vrijwel zeker meegevoerd in deze vernietiging; anderen, die eerder naar Amerika, Palestina, Frankrijk of Engeland waren vertrokken, overleefden en verplanten de naam. Voortaan vindt men Rosenblum's in New York, in Tel-Aviv, in Parijs, in Londen — elk gezin dragend, als een zaad, de herinnering aan een verdwenen shtetl.

Er is geen deugd om in het bloedbad te vieren, en eerlijkheid gebiedt niet de catastrofe in een epos om te vormen. Maar in de overleving en overdracht — het feit van doorgaan met het dragen van de naam, een kind naar de voornaam van een vermoorde voorouder te noemen, de kaddish op te zeggen — spreekt zich een deugd uit die de traditie voor kardinaal houdt: de trouw aan de herinnering, zakhor, « gedenk ». De roos uitgerukt uit Galicië bloeit elders opnieuw, niet door vergetelheid, maar omdat de herinnering voor een plicht werd gehouden.

Na 1945 namen de overlevende Rosenblum's, elk naar hun vermogen, deel aan de wederopbouw van joodse werelden. Dit hoofdstuk berust meer op doorgegeven geheugen dan op gedocumenteerde archieven: het zijn familieverhalen, geredde fotografieën, rituele voorwerpen die in ballingschap werden meegenomen, die ervan getuigen.

Hierin vinden we de deugden die we al hebben ontmoet terug, maar herconfigureerd door het verlies. De liefdadigheid werd vaak steun aan vluchtelingen en nieuwe gemeenschappen; de studie, een middel om de verbroken draad aan te knopen, of het nu in herbouwde yeshivot was of in universiteiten waar een nieuwe generatie toegang had tot profane kennis zonder het erfgoed te verloochenen. De ontvangst van de vreemdeling — een mitswa die zesendertig keer in de Torah wordt herhaald, zegt de traditie — kreeg een schrijnende betekenis voor degenen die zelf ballingen waren geweest.

In de Rosenblum-families van de diaspora kreeg de roos van het familienaam een nieuwe betekenis: niet langer alleen de versiering die door een keizerlijk patent werd opgelegd, maar het embleem van een continuïteit die aan vernietiging werd ontrukt. Waar het archief zwijgt, neemt het familiegeheugen het over — en het is thans zij die de naam bewaard.

Van de octrooibiljet van 1787 tot de diaspora's van vandaag heeft de lignée Rosenblum alle beproevingen van het Midden- en Oost-Europese jodendom doorstaan: de Galilaïsche worteling, de chassidische vroomheid, de schok van de Verlichting en de moderniteit, het nationale bewustzijn, de ramp en de wederopbouw. Geen opvallende beroemdheid doemt op uit deze geschiedenis; en dat is misschien wel haar les. Want wat deze lignée boven alles heeft uitgedrukt, is noch genie noch macht, maar de trouwe betrokkenheid bij het collectieve leven — de tsedaka, de zorg voor de klal Yisrael, de voorzichtige instandhouding van de instellingen voor zorg en studie — gepaard met de trouw aan de herinnering, die zakhor die, na de vernietiging, de naam in vreemd land weer deed opbloeien.

Daarin voegt de bijzondere geschiedenis van Rosenblum zich bij de collectieve herinnering van Israël: die van een volk dat, vaak zonder land en macht, van solidariteit en herinnering zijn ware vaderlands heeft gemaakt. De rozenbloemige stam van de familienaam — voortgesproten te midden van de doornen der geschiedenis, zoals in de parabel van de Zohar — zegt precies dat: de volharding van een fragiele en taai schoonheid, overgebracht ondanks alle beproevingen.