Familie Ringelblum

Voordat het de naam van een archief werd, was Ringelblum de naam van een familie uit Oost-Galicië, deze randprovincie van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk waar het Poolse judaïsme zijn diepste wortels had uitgezet. De precieze opgaande genealogie van deze lignée is niet bekend; maar de naam zelf spreekt. Ringelblum — de « ring-bloem », die men ook kan verstaan als de goudsbloem, deze tuinbloem die het Duits Ringelblume noemt — behoort tot de ornamentale patronymica die in de Duitstalige en Oostenrijks-Poolse landen zijn gesmeed, waar het naamgevingsedict van keizer Jozef van 1787 Joodse families dwong vaste Duitse naamtypen te dragen [A. Beider ; L. Menk, Dictionnaires des patronymes juifs, Avotaynu].

Deze bloemen- en metaalnamen, lange tijd bespot als bureaucratische creaties, zeggen in werkelijkheid iets diepers: de intrede van een hele bevolking in het administratieve schrijven van de moderne staat, de inschrijving van Joden in de registers, en de overgang van een identiteit geweven uit Hebreeuwse patronymica en beroepsbijnamen naar een burgerlijke identiteit. De grote sociale geschiedenis van de Joden van Polen toont hoe zeer dit moment een drempel was: die van de moeilijke « uittocht uit het getto », van de langzame secularisering van de communautaire kaders en van de ongelijke juridische emancipatie [Jacob Katz, Out of the Ghetto, 1973, ref:7].

Van deze familie behouden traditie en archief met zekerheid alleen het sociale kader: dat van een traditioneel Joods huishouden, verankerd in het handelsweefsel van de kleine Galicische steden. Deze wereld, die van de shtetl, was niet het starre karikatuur dat men er soms van maakt, maar een hele beschaving, met haar instellingen voor wederzijdse hulp, haar leerstudeerkamers, haar ambachtslieden en colporteurs, haar spanningen tussen hassidiem, misnagdim en voorstanders van de Haskala. Het is de wereld die Rachel Ertel heeft beschreven als een universum in permanente spanning tussen trouw aan de traditie en de inbreuk van de moderniteit [Rachel Ertel, Le Shtetl, 1982, ref:12]. De lignée Ringelblum is dochter van deze Poolse Joodse stadskern, en men begrijpt niets van wat zij zal voortbrengen als men vergeet dat zij eerst een gewone uitstraling daarvan was.

Met Emanuel Ringelblum betreedt de lignée het volle licht van gedocumenteerde geschiedenis. Hij werd geboren op 21 november 1900 in Buczacz, in Podolië, in een traditioneel joods gezin; zijn vader was graanhandelaar [Muzeum POLIN]. Buczacz — dezelfde stad waar de toekomstige Nobelprijswinnaar voor literatuur Shmuel Yosef Agnon werd geboren — was een van die brandhaarden van Galizisch joods leven waar vroom geloof en handel sinds eeuwen naast elkaar bestonden.

Het beroep van de vader, graanhandelaar, is geen bijkomstig detail: het plaatst de familie in een lange economische traditie van Joods Polen. De grote historici van de Poolse joodse economie, zoals Yitskhok Schiper, hebben aangetoond hoeveel de graanhandel, de pacht en het krediet van de Middeleeuwen tot de moderne tijd de economische scharnier hadden gevormd waardoor joodse gemeenten zich aan de omringende samenleving articuleerden [Yitskhok Schiper, Di virtshafts-geshikhte fun di yidn in Poyln, 1926, ref:6]. De zoon zijn van een graanhandelaar in Buczacz betekende het erven van een eeuwenoude functie, die van een volk van tussenpersonen dat de economische geschiedenis van joods Polen uitvoerig heeft gedocumenteerd.

De Eerste Wereldoorlog ontwortelt dit provinciale bestaan. Tijdens de Eerste Wereldoorlog moest de familie Ringelblum naar Nowy Sącz verhuizen, waar Emanuel zijn baccalaureaat behaalde [Muzeum POLIN]. Deze gedwongen verplaatsing, onder druk van de gevechten aan het oostelijk front, anticipeert op kleine schaal op de exodus die de eeuw zou markeren. Het kind van de shtetl wordt dan een jongeman van de steden, een Oostenrijks-Pools middelbare scholier, geroepen om de drempel te overschrijden die zijn familie en veel anderen waren begonnen over te steken: die van seculiere kennis.

Het was in Warschau dat Emanuel Ringelblum volledig zichzelf werd. Historicus, pedagoog en sociaal activist, hij was de initiator van de ondergrondse Archieven van de Warschaarse Getto, ook bekend als de Ringelblum-Archieven [Culture.pl]. Maar vóór het getto was er een lange vorming en een engagement van drie richtingen, die de morele basis van zijn leven vormden en, door hem heen, de hoogste uitdrukking van zijn lignée.

De eerste orde is die van kennis. Ringelblum vormde zich als professioneel historicus, gespecialiseerd in de geschiedenis van de Joden van Polen, en sloot zich aan bij de grote historiografische school van de Joods-Poolse traditie in het interbellum — die waar Yitskhok Schiper, Meyer Balaban en Refoel Mahler glansrijke figuren waren, die de geschiedenis van het Poolse judaïsme tot een volledige wetenschappelijke discipline maakten [Meyer Balaban, Yidn in Poyln, 1930, ref:8 ; Refoel Mahler, Yidn in amolikn Poyln in likht fun tsifern, 1958, ref:4]. Daarin belichaamt Ringelblum een deugd die de joodse traditie zeer hoog stelt: de liefde voor studie, de limud, getransponeerd van het talmudische naar het historische domein. Zijn leven wijden aan kennis van het verleden van zijn volk, dat was voor hem een seculiere vorm van trouw.

De tweede orde is die van collectief engagement. Ringelblum was nooit een kabinetgeleerde. Pedagoog en sociaal activist, hij werkte in organisaties voor joodse onderlinge hulp, met name bij werken van hulp aan vluchtelingen en de meest behoeftigen. Deze inzet verlengde, in de moderne wereld, de hoofddeugd van tsedaka — gerechtigheid als weldadigheid — en het beginsel van onderlinge verantwoordelijkheid dat sinds eeuwen de joodse gemeenschappen van Polen structureerde, met hun confréries en hulpinstellingen [Antony Polonsky, The Jews in Poland and Russia, 2012, ref:9]. Bij Ringelblum was kennis niet gescheiden van zorg voor de zijnen; het ene voedde het andere.

De derde orde, ten slotte, is die van een politieke en culturele overtuiging: trouw aan het Jiddisch en aan de populaire joodse cultuur, de overtuiging dat de geschiedenis van het volk niet van bovenaf moest worden geschreven, door grote mannen, maar van onderaf, door het dagelijks leven van de massa's. Deze methodologische intuïtie — voor zijn tijd revolutionair — zou in het getto haar verschrikkelijke en verheven toepassing vinden.

Toen Nazi-Duitsland de Joodse bevolking van Warschau achter de muren van de getto opsloot, nam Ringelblum een beslissing die zijn roeping als historicus zou transformeren tot een daad van spirituele weerstand. Hij richtte en coördineerde een clandestien netwerk voor documentverzameling onder de codenaam Oyneg Shabbos — « de vreugde van Shabbat » — omdat de kern van medewerkers zich op zaterdag ontmoette.

De ambitie was enorm: in real-time het archief van de plaatsvindende misdaad en van het leven dat volhardde zich voort te zetten, samen te stellen. De 10 metalen dozen en de twee aluminium melkbussen bevatten een schat aan firsthand-getuigenissen, verhalen, foto's en dagboeken van Joden die tijdens de Shoah waren omgekomen, de meesten in het uitroeiingskamp Treblinka [The National WWII Museum]. Dagboeken, affiches, rantsoenkaartjes, kinderachtekeningen, essays, sociologische vragenlijsten, gedichten, correspondentie: niets van wat getuigde van de Joodse conditie werd geacht onwaardig te zijn om bewaard te blijven. Het was de radicale toepassing van Ringeblums overtuiging als historicus van het volksleven, op zijn gloeipunt gebracht.

Tegenover de vernietiging volbracht dit netwerk een gebaar waarvan de draagwijdte de geschiedenis overstijgt: geconfronteerd met het dreigement van deportatie naar het uitroeiingskamp Treblinka, begroeven de leden van Oyneg Shabes hun uitgebreide collectie in melkbussen en metalen dozen om te voorkomen dat de archieven in handen van de nazi's zouden vallen [The Holocaust Explained]. De herinnering begraven om haar te redden van degenen die niet alleen de mensen wilden doden maar ook de herinnering aan de mensen: er is geen zuiverdere definitie van het Joodse gebod zakhor, « gedenk ». Ringelblum en zijn metgezellen maakten van de herinnering een wapen, en van het archief een graf dat het uitwissen weigerde.

Het verhaal van de overleveringskracht van deze documenten is dat van een weddingschap gehouden voorbij de dood: na de oorlog werd een deel van deze documenten door de handvol overlevenden van de groep teruggevonden [The Holocaust Explained]. Wat de nazi's tot zwijgen hadden willen brengen, steeg op uit de aarde van Warschau, opgegraven als een getuigenis uit het hiernamaals. Daarin heeft de lijn Ringelblum meer dan welke andere deugd ook, de absolute trouw aan de collectieve herinnering van Israël belichaamd: niet de herinnering als nostalgie, maar de herinnering als heilige plicht en als weerstand.

Het getuigenis had zijn prijs, en die prijs was het leven zelf

Emanuel Ringelblum, geboren op 21 november 1900 in Buczacz, stierf rond 10 maart 1944 in Muranów, in bezet Warschau ; hij was een Pools-Joodse historicus, politicus en maatschappelijk werker [Wikipedia]. Hij werd met zijn familie door de Duitsers vermoord, nadat hij in zijn schuilplaats was ontdekt. De historicus van het leven van het volk deelde het lot van het volk waarvan hij de geschiedenis had willen schrijven.

In dit einde ligt een ernst die elk gemakkelijk glorificering verbiedt. Ringelblum overleefde zijn werk niet ; hij werd verzwolgen door de ramp zelf die hij documenteerde. Dit is de schaduw die op dit verhaal valt, en de eerlijkheid gebiedt ons deze niet af te zwakken. Maar dit is ook wat het archief zijn unieke getuigeniskracht geeft : het is niet de terugblikkende blik van een overlevende, maar de stem van mannen en vrouwen die wisten dat zij waarschijnlijk hun laatste pagina schreven, en die toch schreven.

Ringelblum zelf liet persoonlijke aantekeningen na, na de oorlog gepubliceerd, die behoren tot de meest waardevolle documenten over het leven en de vernietiging van het Getto van Warschau [Emanuel Ringelblum, Notitsn fun varshever geto, 1952, ref:1 ; Ksovim fun geto, 1961, ref:2 ; Notes from the Warsaw Ghetto, 1958, ref:3]. Deze geschriften, die de koude zakelijkheid van de historicus met het branden van de getuige vermengen, vormen het literaire erfgoed van de lignée. Zij realiseren die paradox die de Joodse traditie goed kent : die van het slachtoffer dat, door het schrijven, zijn onderdrukkers overleeft. De naam Ringelblum, die het nazisme van de aarde wilde uitwissen, is vandaag ingeschreven in het UNESCO-register onder de herinneringen van de wereld, en het archief draagt zijn naam voorgoed.

Wat blijft er over van een lignée waarvan men noch de benoemde voorouders noch de talrijke nakomelingen kent, en waarvan de bewaarde geschiedenis bijna geheel bestaat uit één leven en één werk ? Precies dat wat het meest telt in de joodse traditie : een naam die betekenis is gaan dragen voor een heel volk. Hier komen de familiale mémoire en het historische archiefstuk samen op één punt.

De Galizische afkomst van de familie — de vader koopman in graan, het traditionele huishouden in Buczacz, de oorlogsexil naar Nowy Sącz — behoort tot het register van de doorgegeven mémoire en de vastgestelde biografische geschiedenis [Muzeum POLIN]. Het plaatst de Ringelblum in de gewone gang van de geschiedenis van de Joden van Polen, dat volk dat historici hebben geteld, in kaart gebracht, bestudeerd naar hun beroepen, hun migraties en hun demografie [Refoel Mahler, Yidn in amolikn Poyln in likht fun tsifern, 1958, ref:4]. Niets in deze oorsprong predisponeerde deze familie tot het uitzonderlijke. En hier wordt het kruispunt ontstellend : het is een man voortkomend uit de gewone levenssfeer van het Pools-joodsdom die een van de meest buitengewone gebaren uit zijn geschiedenis volbracht.

De wereld waaruit Ringelblum kwam — die van de jiddische cultuur, van volks-kennis, van gemeenschappelijke hulp, van een vitale gehechtheid aan het geheugen van de groep — is niet vreemd aan wat hij in het getto deed. Integendeel : Oyneg Shabbos was het uitvloeisel van die wereld, zijn laatse grote collectieve werk vóór de vernietiging. De lange geschiedenis van de joodse autonome gemeenschappelijke instellingen van Polen, deze structuren van solidariteit en zelfbestuur beschreven door historici, vindt in dit clandestiene netwerk haar uiterste en verheven gestalte [Antony Polonsky, The Jews in Poland and Russia, 2012, ref:9 ; Meyer Balaban, Yidn in Poyln, 1930, ref:8]. De lignée Ringelblum, in de persoon van Emanuel en zijn anonieme metgezellen, heeft de gemeenschappelijke deugd een wapen tegen vergetelheid gemaakt.

Onder alle deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, zal de lignée Ringelblum meer dan enig ander zakhor hebben belichaamd — de plicht van herinnering — verheven tot de rang van verzetshandeling en geloof. Andere families hebben schitterd door talmudische wijsheid, liefdadigheid of economische actie; deze familie maakte de herinnering zelf tot haar reden van bestaan en haar offer. Emanuel Ringelblum, zoon van een graanhandelaar uit Buczacz, historicus van het alledaagse leven van zijn volk, begreep vóór iedereen dat het eerste slachtoffer van de genocide de waarheid zou zijn, en dat de eerste plicht van de levenden zou zijn deze te bewaren.

Door melkbussen en metalen dozen vol getuigenissen in de aarde van Warschau te begraven, hebben hij en zijn metgezellen het meest joodse gebaar vollbracht dat er bestaat: weigeren dat de dood het laatste woord heeft, de grond het hoop toevertrouwen op een opstanding door herinnering. Ze hebben hun leven daar achtergelaten; het archief echter overleefde, en daarmee de naam Ringelblum, voortaan onlosmakelijk verbonden met het moreel bewustzijn van de twintigste eeuw.

Wat niet meer was dan een sierlijk patroniem — een ring, een bloem — onder zovele duizenden anderen geboren uit keizerlijke bureaus, werd aldus de naam van een deugd. Daar waar de geschiedenis van een familie verloren zou kunnen gaan in de anonimiteit van de grote massa van het Poolse jodendom, verhief zij zich, door slechts één van haar leden, tot de dimensie van het collectieve geheugen van Israël in zijn geheel. Het Grote Boek van de lignée Ringelblum is, op zijn manier, nog één noot toegevoegd aan dat archief dat Emanuel Ringelblum oneindig wilde maken: dat van de weigering van de vergetelheid.