Familie Restani

De enige solide attestatie die wij hebben is die van Schaerf: Restani staat vermeld onder de Joodse familienamen van Italië die in 1925 werden geregistreerd [Schaerf, 1925]. Deze vermelding, hoe bescheiden ook, plaatst de familie in een geheel dat grondig is gedocumenteerd door onderzoek. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe het Joodse leven van de Italiaanse Renaissance tegelijk intensief geïntegreerd was in het stedelijke weefsel en beheerst door eigen interne dynamiek — gemeenschappen (kehillot), weldadigheidsboezemgroepen, talmudische academies en netwerken van geldschieters en pandhuishouders [Bonfil, 1994].

De morfologie van de naam wijst naar een geografische oorsprong in Midden- of Noord-Italië, waar de belangrijkste gemeenschappen zich concentreerden — Pauselijke Staten, hertogdom Ferrara, markgraafschap Ancona, Emilia, Toscane. De uitgang -ani komt veel voor in de Italiaanse naamkunde om toebehorendheid aan een plaats of een geslacht aan te duiden. Deze hypothese blijft voorlopig in afwachting van een grondleggende oorkonde, maar zij sluit aan bij de algemene wijze van vorming van Joodse Italiaanse familienamen.

Dit eenvoudige feit — het dragen van een plaatsnaam — spreekt reeds van een deugd die de traditie van Israël altijd heeft geëerd: de trouw aan de herinnering aan de plaats, het vermogen van een ballingschap een worteling te maken. De Italiaanse Jood noemde zijn stad in zijn eigen naam, en droeg met zich mee, van verbanning naar heraanneming, de herinnering aan een land waar hij had gebeden en gestudeerd.

Een familie die een toponiemisch Italiaans achternaam draagt, situeerde zich in de geografie van grote gemeenschappen. Ferrare, onder de hertogen van Este, bood lange tijd een relatief mild asiel, vooral voor Sefardische ballingen na 1492. Bonfil herinnert eraan dat de Italiaanse gemeenschapsorganisatie steunde op een subtiel evenwicht tussen de interne autonomie die door christelijke autoriteiten werd toegestaan en religieuze solidariteit [Bonfil, 1994].

In dit kader kwamen kardinale waarden tot uiting: de tsedaka (liefdadigheid-gerechtigheid) geïnstitutionaliseerd door broederschappen ter ondersteuning van armen, zieken en doden; participatie in het gemeenschapsleven door middel van gemeenschapsvergaderingen; en de zorg voor de ander, vertegenwoordigd door ziekenhuizen en bruidsschatfondsen voor meisjes zonder middelen. Een familie van middelmatige rang — ambachtslieden, handelaren, geldschieters of geleerden — nam deel aan deze structuren, niet door individueel glans maar door die dagelijkse solidariteit die het eigenlijke genie van Italiaanse gemeenschappen was.

Het Hebreeuwse handschrift was in dit Italië een object van toewijding zowel als van kennis. Giulia Tamani heeft de verlichte Hebreeuwse handschriften bestudeerd die in het schiereiland werden vervaardigd, getuigen van een verfijning waarin Joodse kunst in dialoog stond met de esthetica van de Renaissance [Tamani, 2010]. Waar een familie een versierd gebedboek liet maken of kopieëren, uitte zich de kennis en de vroomheid — het respect voor de tekst als weerspiegeling van het verbond.

Het Italiaanse jodendom was een intellectueel kruispunt waar de sefaradische, asjkenazische en Italiaanse (italkim) tradities elkaar ontmoetten. Colette Sirat heeft aangetoond, aan de hand van manuscripten, hoe middeleeuws Joods filosofie circuleerde door deze geduldig uitgeschreven, geannoteerde en van generatie op generatie doorgegeven kopieën [Sirat, 1983]. Een familie van geleerden, hoe bescheiden ook, kon een schakel in zo'n keten zijn: een verhandeling bezitten, uitlenen, voor het afschrijven zorg dragen.

Maurice-Ruben Hayoun herinnert eraan dat het Joods denken nooit gescheiden was van het concrete leven van de gemeenschappen: het was de ademhaling ervan [Hayoun, 2023]. En Léon Askénazi (Manitou) benadrukte wat onvervangbaar is in de overdracht — het gesproken en geschreven woord samen, de meester en de leerling, het mondeling dat het schrift tot leven brengt [Askénazi, 1999]. Een Joodse lignée, zelfs zonder grote naam in de annalen, draagt deze deugd van talmudische kennis in zich, doorgegeven: het studeren als hoogste vorm van verering.

Hier geven het archiefstuk en de Mémoire elkaar antwoord zonder elkaar volledig te bevestigen: we weten uit studies de omgeving waarin dergelijke families leefden, maar de precieze route van de Restani blijft tot op heden een gegronde gissing in het licht van de context.

De geschiedenis van de Joden in Italië kan niet zonder Livorno begrepen worden. Voorzien door de Medici van de privileges van de Livornine (1591-1593), werd de stad de grote vrijhaven waar de « Portugese Joodse Natie » zich herkomponeerde. Lionel Lévy heeft deze opmerkelijke trajectorie getraceerd, van Livorno naar Amsterdam, Tunis en daarboven op bijna vier eeuwen [Lévy, 1999] [Lévy, 1996].

Livorno was een buitengewoon laboratorium van tolerantie en economisch handelen : de Joden genoten daar van een voor die tijd zeldzame vrijheid, die de middellandse handelsnetwerken, de Hebreeuwse drukkunst en een uitstraalde geleerdencultuur ontwikkelden. Een Italiaanse familie kon van generatie op generatie in deze handelsnetwerken glijden die Italië met de Maghreb verbonden. De relatie tot de vreemdeling — de ontvangst van de balling, de gastvrijheid van de voorbijgaande koopman — was daar een constante praktijk, erfenis van het bijbelse gebod om de vreemdeling lief te hebben « want jullie zijn vreemdelingen in Egypte geweest ».

De Livornese circulaties zaaiden Italiaanse namen uit over de zuidkust van de Middellandse Zee. De Grana — Joden van Livornese oorsprong die zich in Tunis vestigden — vormden een afzonderlijke gemeenschap, trots op haar schiereilandse erfenis [Lévy, 1999]. In Algerije ontvingen de gemeenschappen van Tlemcen en Sidi Bel Abbès aanvoer uit alle hoeken van de Middellandse Zee.

Eliahou-Éric Botbol wijdde aan Tlemcen een studie die de geestelijke rijkdom van deze gemeenschap toont, een land van kabbalistenoefenaars en vereerde heiligen [Botbol, 2000], terwijl de rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès de herinnering bewaarden aan een gestructureerd religieus leven [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Indien een tak van de Restani deze routes kon volgen — een aannemelijke hypothese voor een Italiaanse familienaam —, zou hij dan deze diaspora-vroomheid en deze trouw aan de Wet (halakha) hebben belichaamd die, over de afstanden heen, de gemeenschappen van dezelfde wereld verenigden. Deze afstamming blijft waarschijnlijk eerder dan vastgesteld, en het verhaal presenteert het niet anders.

De twintigste eeuw verbrak de wereld die deze families geduldig hadden geweven. De fascistische rassenweters van 1938, gevolgd door de Shoah, troffen de Italiaanse judaïciteit in het hart van haar duizendjarige worteling. Dominique Natanson maakte van de overdracht van deze herinnering een pedagogisch werk, stellende dat de gedachtenis van de verdwenen een levend plicht is gericht aan de toekomstige generaties [Natanson, 1997].

Het is hier dat de deugd van geheugen — in de volle zin die Yerushalmi eraan geeft — al zijn kracht ontplooit: niet alleen de geleerde geschiedenis, maar de zakhor, het gebod zich te herinneren dat door heel de Bijbel heengaat en het bewustzijn van Israël grondvest [Yerushalmi, 1984]. Armand Abécassis herinnert eraan dat dit geheugen geen nostalgie is, maar een naar de toekomst gericht verlangen, van de woestijn naar de belofte [Abécassis, 1987]. De naam van de Restani in een boek schrijven, zij het met de voorzorgen van de onzekerheid, neemt deel aan dit gebaar: de uitwissing weigeren, de keten der generaties vasthouden.

Wat de bronnen toelaten vast te stellen, laat de lignage Restani zich minder grijpen door schitterende individuele figuren dan door haar inschrijving in de lange duur van het Italiaanse en mediterrane judaïsme. Haar naam, attesteerd door Schaerf [Schaerf, 1925], verbindt haar met dit Joodse Italië waarvan Bonfil de gemeentelijke vitaliteit heeft beschreven [Bonfil, 1994], met de manuscripten die Tamani en Sirat hebben bestudeerd [Tamani, 2010] [Sirat, 1983], en misschien met de Livornese en Maghreby routes die Lévy en Botbol hebben getraceerd [Lévy, 1999] [Botbol, 2000].

Onder al de deugden die zo'n lignage kan hebben gedragen, is het die van de trouw aan overdracht — het geheugen gemaakt tot plicht, zakhor — wat zij het best uitdrukt. Niet de glans, maar de volharding; niet de naam in marmer gebeiteld, maar de naam doorgegeven van mond tot mond, van boek tot boek, van ballingschap tot ballingschap. Daarin neemt de familie Restani deel aan wat het Joodse volk het diepst is: de overtuiging dat een behouden naam een verbond is nagekomen, en dat door de bescheidenheid van anonieme generaties heen de belofte aan Israël voortduurzaam wordt.