Familie Remer

Analyse van de achternaam Remer

De geleerdige analyse van Joodse achternamen onderscheidt verschillende grote categorieën: namen afgeleid van een voorouder, namen afkomstig van een plaats, namen voortkomend uit een beroep, en namen ontstaan uit een bijnaam. Remer behoort zeer waarschijnlijk tot de beroeps- of toponymische categorie van het Germaanse domein, zoals vastgesteld door de grote onomastische woordenboeken gewijd aan de Joods-Duitse wereld en het Russische Keizerrijk, het Koninkrijk Polen en Galicië [Woordenboeken van achternamen van Oost-Europese en Joods-Duitse Joden].

Twee belangrijkste sporen staan ter beschikking van de analyse. Het eerste verbindt Remer met het Germaanse beroep van Riemer — de vervaardiger van riemen, gordels en leren tuigen, een ambacht nauw verbonden met zadelmaken en transport. Het tweede ziet daarin een vorm afgeleid van een plaatsnaam, waarbij verschillende plaatsen in Centraal-Europa namen dragen die daarop lijken. In beide gevallen getuigt de naam van de integratie van Joden in het ambachtelijke en handelswezen van de Duitse landen, een integratie waarvan de economische geschiedenis aantoont dat zij van oudsher, precair en voortdurend opnieuw onderhandeld was [Toch, 2013].

Deze inschrijving in handwerk en ruilhandel is niet zonder betekenis gezien de Joodse waarden. De talmudische traditie stelt eerlijk werk en ambacht in hoog aanzien, en het middeleeuwse Rijnlandse jodendom maakte het bestaan door een rechtmatig beroep tot een onderdeel van het heilig leven [Baumgarten, 2014]. Een ambachtsnaam zoals Remer, indien deze inderdaad een vervaardiger van riemen aanduidt, draagt in zich deze waardigheid van arbeid: de heiligverklaring van het dagelijks leven door nuttig werk voor de gemeenschap. Dat verscheidene eeuwen na de eerste dragers van deze naam een nazaat zijn arbeid niet langer aan leer maar aan de heilige tekst wijdde, zegt iets essentiëels over de buigzaamheid van deze deugd: de vorm verandert, de waardigheid van het handelen blijft bestaan.

Om de omgeving te begrijpen waaruit de geslachten met Duitse namen ontstonden, moet men zich naar het middeleeuwse Ashkenaz wenden — de gemeenschappen aan de Rijn, vervolgens in Beieren, Bohemen en, door migratie, in Polen. Recent onderzoek heeft aangetoond hoezeer deze gemeenschappen, verre van eenvoudige enclaves te zijn, laboratoria van religieus leven waren waar men letterlijk het communaal heilige uitvond [Woolf, 2015].

In dit kader ontplooien zich de kardinale deugden die een Ashkenazisch geslacht kon belichamen. De tsedaka — tegelijk gerechtigheid en liefdadigheid — werd daar geïnstitutionaliseerd: ondersteuningskassen, dotatie voor weesmeisjes, vrijkoping van gevangenen, gastvrijheid voor reizigers. De dagelijkse vroomheid, onderzocht in de fijne details van alledaagse gebaren, betrof mannen en vrouwen gelijkelijk, en maakte elk huishouden tot een plaats van gehoorzaamheid [Baumgarten, 2014]. De studie van de Wet tenslotte structureerde het bestaan: de rabbijnse cultuur van het middeleeuwse Ashkenaz bracht een halakhistisch denken voort van opmerkelijke dichtheid, waar de nauwgezette uitlegging van de tekst diende om het collectieve leven in te richten [Kanarfogel, 2013 ; Soloveitchik, 2014].

Wij hebben geen documentair bewijs dat een drager van de naam Remer onder de beslissers van deze periode zat — de naam, zoals de meeste erfelijke Joodse familienamen, vestigt zich massaal pas veel later. Maar elk Joods-Duits geslacht baadt in deze erfenis: de waarden van distributieve gerechtigheid, solidariteit en studie die Ashkenaz bepalen, vormen de memoriële grondslag waarvan de Remer van volgende eeuwen zullen erven. En wanneer men, vanuit deze middeleeuwse grondslag, het traject meet dat leidt naar een commentator van de Vroege Profeten in de twintigste eeuw, zijn het juist deze waarden — studie als daad van geloof, de tekst als brandpunt — die men onveranderd in hun verplichting ziet terugkeren, getransformeerd in hun vormen.

In de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw leven de Joden van de Duitse landen in een ingewikkeld samenspel van beperkingen en mogelijkheden. Het Jiddisch blijft de taal van het huis, de markt en vaak van het eerste onderwijs; het is een taal die de gemeenschappen van Elzas, Franken, Bohemen en Polen met elkaar verbindt in één culturele ruimte [Baumgarten, 2002]. Een achternaam als Remer, hoewel eerst mondeling overgedragen voordat hij schriftelijk wordt vastgelegd, behoort allereerst tot deze Jiddischsprekende wereld.

Op economisch vlak plaatsten de leerbewerkings- en handelsberoepen Joden vaak op het snijvlak van informatie- en creditnetwerken. De geschiedschrijving heeft aangetoond dat er sprake was van een echte « economie van het geheim », waarin Joodse kooplieden en tussenpersonen een rol van bemiddelaars tussen christelijke en Joodse werelden speelden, waarbij zij hun kennis en diskreetie te gelde maakten [Jutte, 2015]. Een familie van ambachtslieden-handelaren met de naam Remer zou zich natuurlijk in deze circuits hebben bewogen, met alles wat dat meebrengt aan mobiliteit, aanpassingsvermogen en blootstelling aan verdenking.

Want de tijd kent ook zijn schaduwen. Het figuur van de « hoveling-Jood », eerst beschermd en dan bruut opgeofferd, toont de kwetsbaarheid van degenen die opstegen: het proces en de executie van Joseph Süss Oppenheimer in 1738 blijven het tragische embleem van deze kwetsbaarheid [Mintzker, 2017]. Geen enkele Joodse lignée in de Duitse ruimte ontsnapt aan het besef van deze precairiteit, en eerlijkheid in het verhaal gebiedt ons dit niet te verzwijgen.

Het is in deze context dat de grote transformatie van de volgende periode moet worden gelezen: de halakha zelf verandert. Onderzoeken naar de verschuiving « van Praag naar Pressburg » tonen aan hoe het Joodse juridische schrijven zich aanpast aan een veranderende wereld, tussen trouw aan de traditie en antwoorden op de uitdagingen van de aankomende moderniteit [Kahana, 2015]. Een familie gehecht aan de naleving zou deze spanning tussen behoud en aanpassing van binnenuit hebben beleefd — een spanning die, getransponeerd naar het exegetische register, twee eeuwen later zal terugkeren in het werk van Rabbi Avraham Remer.

Hoe leefde men concreet de Joodse Wet in een Asjkenazische gemeenschap van het Ancien Régime? De interne gerechtelijke archieven bieden een waardevol antwoord. De dagboeken van het rabbijnse rechtscollege, zoals die welke aan het einde van de 18e eeuw in Frankfurt am Main werden bijgehouden, onthullen een dicht gemeenschapsleven, vol handelgeschillen, huwelijkscontracten, burenruzies en geduldige bemiddeling [Fram, 2012].

Deze documenten werpen licht op een discrete maar essentiële deugd: betrokkenheid bij het collectieve leven en zorg voor nabije gerechtigheid. De bet din, het rabbijnse rechtscollege, was niet louter een gezagsinstantie; het was een instrument van sociale vrede, belast met verzoening zoveel als met rechtspraak. Een familie als de Remer, geworteld in het ambachtelijke en handelsmilieu, zou voor dit hof zijn verschenen, zou hebben gepleit, getuigd, als scheidsrechter hebben opgetreden — en aldus, naar vermogen, hebben deelgenomen aan het dagelijkse bestuur van de gemeenschap.

Hier beantwoorden de doorgegeven traditie en het archief elkaar. De Asjkenazische familieherinnering bewaart gaarne het beeld van voorouders die « eerlijk in zaken » waren, « Gods vrees koesterden », « armen voedden »; en het gerechtelijke archief bevestigt dat deze kwaliteiten geen lege formules waren, maar concrete eisen, gesanctioneerd door gemeenschapsrecht [Fram, 2012; Baumgarten, 2014]. De deugd van goedheid — zorg voor de ander, aandacht voor de zwakke — vond zo een institutionele vertaling. Zonder bewaarde nominatieve archieven voor de Remer-lijn zelf, blijft deze vervlechting waarschijnlijk eerder dan vastgesteld; maar zij beschrijft trouw de wereld waaruit deze naam voortkomt.

Dit gemeenschappelijk kader bracht voort — door opstapeling van geleerde generaties — ook de voorwaarden voor een rabbijnse en exegetische roeping. De keten van overdracht — mesorah — functioneerde juist aldus: uit een gezin dat op naleving bedacht was, van generatie op generatie, kon de geleerde voortkomen die de naam van zijn familie zou dragen in bibliotheken en academieën.

De wijdverspreide vastlegging van erfelijke joodse patroniemen in Midden-Europa is grotendeels het gevolg van administratieve dwang door moderne staten : de keizerlijke decreten van Oostenrijk-Hongarije, Pruisen en Rusland uit de laatste decennia van de achttiende eeuw en het begin van de negentiende eeuw dwongen joodse families een vast geregistreerde naam aan te nemen. Bij deze gelegenheid stabiliseerden zeer veel Judeo-Duitse namen — waaronder Remer — zich in de registers [Woordenboeken van joodse patroniemen in Oost-Europa en Judeo-Duits]. De grote onomastische woordenboeken, door de registers van het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië uit te pluizen, maken het vandaag mogelijk de geografische verspreiding van deze namen in kaart te brengen.

De toetreding tot de moderniteit was ook die van een buitengewone culturele bloei. De joodse culturele renaissance in Midden- en Oost-Europa, tussen 1897 en 1930, zag een literatuur, pers en gedachtegang in het Jiddisch en Hebreeuws tot bloei komen, gedragen door een generatie die het religieuze erfgoed verbond met de ambitie van een autonoom joodse moderniteit [Bechtel, 2002]. De Judeo-Duitse families uit het Oosten namen elk op hun eigen manier deel aan deze beweging — door onderwijs, drukkerij, maatschappelijk of politiek engagement.

Deze bloei past in een lange en meervoudige geschiedenis van het jodendom, die de hedendaagse historiografische synthese uitnodigt in al zijn verscheidenheid te omhelzen [Levenson, 2012]. De kennis — eerst talmudisch, vervolgens wetenschappelijk, literair en filosofisch — verschijnt daarin als een structurerende deugd : de overdracht van de tekst en de honger naar kennis waren voor deze gemeenschappen een vorm van trouw en een wapen tegen uitwissing. Dit is precies deze trouw aan de tekst en deze roeping van de studie die men, volledig ontplooid en gedocumenteerd, aantreft in het werk van rabbi en exegeet Avraham Remer.

Rabbi Avraham Remer was een Israëlische geleerde en onderwijzer van de twintigste eeuw. Hij werd opgeleid aan de Yeshivat Merkaz HaRav — de grote religieus-zionistische academie van Jeruzalem opgericht door Rav Avraham Yitzhak HaKohen Kook — en werd diep getekend door zijn intellectuele en spirituele kameraadschap met Rav Tsvi Yéhouda Kook, zoon en voortzetter van Rav Kook, die de school van Merkaz HaRav een uitgesproken oriëntatie gaf verankerd in de gedachte van de terugkeer naar Zion als theologische daad [Sefaria, topics/avraham-remer]. Deze dubbele verankering — in traditionele studie en in de kookiaanse visie op nationale verlossing — bepaalt het geheel van zijn exegetische werk.

Dit werk concentreert zich op de Nevi'im Rishonim, de Eerste Profeten: Jozua, Richteren, Samuel en Koningen. Rabbi Avraham Remer schreef commentaren op de eerste drie delen in een trilogie die nu toegankelijk is voor alle lezers van de Hebreeuwse wereld en daarbuiten, dankzij de digitale bibliotheek Sefaria. Het eerste deel, MeAvur HaAretz, gaat over het boek Jozua. Het tweede, Ish LeShivto, is een commentaar op het boek Richteren. Het derde, bekend onder de titel Ish Kilvavo of Ish LeLibbo, is gewijd aan het boek Samuel.

De titels zelf verdienen aandacht, want zij onthullen een diepe hermeneutische samenhang. MeAvur HaAretz — letterlijk « door het land » of « omwille van het land » — verwijst naar het centrale thema van Jozua: de ingang in het land Israël, de verovering en verdeling. Dat Rabbi Avraham Remer deze titel in de twintigste eeuw koos, toen de staat Israël herrees en de vraag naar het grondgebied in het hart van alle debatten lag, is niet zonder betekenis. Zijn leermeester Rav Tsvi Yéhouda Kook onderwees dat de vestiging in het land Israël op zich een religieuze daad van eerste orde was; en Remers lezing van Jozua past in dit perspectief: de oorlogen van Jozua worden daar herlezen in het licht van hun hedendaagse relevantie, als een weg naar inzicht in de stadia van de Verlossing [Sefaria, MeAvur HaAretz on Joshua].

Ish LeShivto — « ieder man in zijn woning » of « ieder man volgens zijn stam » — weerklinkt in de formule uit het boek Richteren die de verbrokkeling van het volk na de dood van Jozua beschrijft, waarbij iedereen naar zijn eigen zaken terugkeert zonder een leider. De inleiding op het commentaar, zoals zij in de bibliotheek Sefaria bewaard is gebleven, gaat precies uit van deze waarneming: na de dood van Jozua verscheen geen leider, en de natie moest leren te leven zonder centraal gezag [Sefaria, Ish Leshivto on Judges, Introduction]. Voor een geleerde opgeleid aan Merkaz HaRav, die de euforie van de staatsoprichting had meegemaakt en vervolgens de beproevingen van opeenvolgende oorlogen, droeg deze vraag naar leiderschap en nationale samenhang onmiddellijke resonantie.

Ish Kilvavo — « ieder man volgens zijn hart » — verwijst naar de bijbelse formule die de man aanduidt die handelt volgens zijn eigen intieme overtuigingen, soms in tegenspraak met de collectieve norm. Deze titel toegepast op Samuel, het boek van Israëls eerste koninkrijk, van de figuren Saül en daarna David, opent vragen over legitimiteit, val en genade, grandeur en morele zwakheid — vragen die elke generatie die een historische ramp heeft doorgemaakt, zich moet stellen.

Wat het exegetische werk van Rabbi Avraham Remer kenmerkt, volgens de presentatie ervan door de bibliotheek Sefaria, is precies de aandacht voor de « hedendaagse relevantie » van de tekst: zijn commentaren op de Eerste Profeten worden beschreven als werken van de twintigste eeuw die de resonantie van de tekst met het tijdperk benadrukken [Sefaria, Tanakh/Modern Commentary on Tanakh/Avraham Remer]. Dit is echter niet gemakkelijk allegorisme: Remer blijft een nauwgezet lezer van de Hebreeuwse tekst, respectvol tegenover de traditie van middeleeuwse commentatoren, maar hij maakt de verbinding tussen klassieke exegese en de urgentie van het huidige moment. Deze houding — het oude lezen om het nieuwe te begrijpen, het heden verankeren in de diepte van de tekst — is een van de grote intellectuele deugden die het moderne judaïsme heeft voortgebracht, rechtstreekse erfenis van de midrashische benadering en van middeleeuwse commentatoren, van Rachi tot Nahmanides.

Er is in dit onderneming iets dat rechtstreeks raakt aan de deugd van wetenschappelijke en filosofische kennis in de brede zin die de joodse traditie haar toekent. Voor Remer zoals voor zijn meesters is de interpretatie van profetische teksten geen los academisch oefening van het leven; zij is een manier om een gemeenschap te leiden, te benoemen wat zij doorleeft, haar instrumenten van inzicht aan te bieden. De exegeet is hier tegelijkertijd een onderwijzer en een betrokken denker — melamed en darshan — wiens bescheidenheid tegenover de tekst de nauwgezetheid en intellectuele ambitie niet uitsluit. Deze dubbele houding illustreert voorbeeldig wat de joodse traditie verstaat onder de bijdrage van een individu aan de collectieve gedachte van Israël: niet persoonlijke roem, maar het in dienst stellen van kennis aan de gemeenschap.

De geschiedenis van de joodse geslachten van Centraal- en Oost-Europa in de twintigste eeuw is onlosmakelijk verbonden met grote breuken: massale emigraties naar het westen en over de Atlantische Oceaan, omwentelingen van beide wereldoorlogen, en vervolgens de ramp van de Shoah die een enorm deel van de jiddisjoenprekende wereld verniettigde die in de voorgaande hoofdstukken wordt beschreven [Levenson, 2012]. De dragers van de naam Remer, verspreid tussen de Duitse gronden van oorsprong en de gemeenschappen van Polen, Galicië en het Russische Rijk, werden niet gespaard door deze beproevingen.

Zonder nominalieve documentatie die specifiek voor de gehele geslacht over deze periode geldt, moet de historicus voorzichtig blijven: hij kan het collectieve lot van het milieu beschrijven, maar niet dat van elke familie in detail uitwerken. Maar dit collectieve lot draagt zelf een deugd met zich mee — die van het geheugen, zakhor, de plicht om je te herinneren. Een naam voortzetten, zijn geschiedenis reconstrueren, de verdwenen wereld die er betekenis aan gaf terugbezorgen: dit is een juist joodse daad, die de overlevende verbindt met de lange keten van generaties.

Het is mogelijk, zo niet waarschijnlijk, dat de afstamming van Rabbi Avraham Remer hem verbindt met deze gronden van Centraal-Europa waar de naam Remer wordt geattest als joods-duitse familienaam. De migratie naar het Heilig Land — de aliyah — is voor tientallen duizenden asjkenazische families tegelijk het antwoord op vervolging en op de zionistische roeping. De oprichting van de Yeshivat Merkaz HaRav in Jérusalem door Rav Kook in 1924 werd precies opgezet om joden die deze erfenis droegen te ontvangen en op te leiden, die er verlangen naar hadden deze in de nieuwe werkelijkheid van het Heilig Land geworteld te hebben. Dat Rabbi Avraham Remer ervoor koos daar te studeren en les te geven tekent een samenhangend traject: dat van een familie wiens naam zich in Asjkenazisch Europa heeft gevormd en waarvan een nageslacht in de twintigste eeuw koos om opnieuw contact te leggen met het bijbelse Land dat in zijn boeken wordt gecommentarieerd.

De verstrooiing zelf, hoe pijnlijk ook, zou een vorm van vruchtbaarheid hebben voortgebracht. De nakomelingen van joods-duitse families hebben zich over meerdere continenten verspreid, dragende met zich mee de taal, de gebaren van de observantie en de liefde voor studie. In die zin houdt de naam Remer, als zovele anderen, op een eenvoudige burgerlijke gegeven te zijn om een levend fragment van het geheugen van Israël te worden. En wanneer deze naam door een commentator van de Profeten wordt gedragen, sluit de kring zich op een aangrijpende wijze: het volk wiens geschiedenis begint met de intocht in Kanaän onder Jozua voortgebracht, miljarden jaren later, een man die de naam van dit volk draagt en die zijn leven wijdt aan het voor zijn gelijktijdigen opnieuw lezen van zijn bevrijdend epos.

Wat moet men onthouden, aan het einde van deze reis, van de lignage Remer? Ten eerste een les in methodologische bescheidenheid: de naam is stevig ingeburgerd als Joods-Duitse patroniem [Q36904628 — Wikidata; Woordenboeken van Oost-Europese en Joods-Duitse patroniemen], maar het archief met namen stelt ons niet in staat een voortdurende genealogie te reconstrueren van de Ashkenazi-gebieden van oorsprong tot de 20e eeuw. Wat we met zekerheid kunnen vaststellen, is de wereld die deze naam heeft gedragen: het Askenazi van de Jiddische taal, van het leder- en handelsambacht, van het gemeenschapsleven geregeld door de halakha, van het ingestelde onderwijs en liefdadigheid.

En dan is er het gedocumenteerde, onweerlegbare feit dat dit boek transformeert: Rabbi Avraham Remer, geleerde opgeleid aan de Yeshivat Merkaz HaRav in de traditie van Rav Tsvi Yéhouda Kook, heeft drie commentaren geschreven op de Vroege Profeten — MeAvur HaAretz op Jozua, Ish LeShivto op Rechters, Ish Kilvavo op Samuel. Deze werken, vandaag toegankelijk via de digitale bibliotheek Sefaria, vormen de eigenlijke intellectuele en spirituele bijdrage van de lignage Remer aan het Joods denken van de 20e eeuw.

Van alle deugden die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft voortgedragen, is het vooral de trouw aan studie als daad van overdracht en toewijding aan de gemeenschap die deze lignage heeft uitgedrukt. Niet de erudítie die in zichzelf besloten is, maar de kennis in dienst van het heden: Jozua lezen om de terugkeer naar Israël te begrijpen; de Rechters mediteren om over leiderschap in krisentijd na te denken; Samuel onderzoeken om de spanning tussen grootheid en zwakheid in het hart van het nationaal lot vast te stellen. Het is deze verweving tussen de duizendjarige tekst en de hedendaagse urgentie die Rabbi Avraham Remer onderscheidt, en die aan de lignage Remer haar eigen plaats in het collectieve geheugen van Israël geeft.

Bij deze eerste deugd voegen zich twee andere, onscheidbare: de tsedaka, in haar dubbele betekenis van gerechtigheid en liefdadigheid, die het dagelijks leven van de Ashkenazi-gemeenschappen waaruit deze naam is voortgekomen, structureerde; en de individuele demoed voor de tekst en voor de meesters, die de exegeet kenmerkt die erop gericht is te begrijpen voordat hij bepaalt. Aldus tekent de lignage Remer, in het volgen van de weg die voert van de ambachtsman van de Rijnlanden tot de commentator van de Profeten in Israël, een parabel van de Joodse continuïteit: de vormen veranderen, de eis blijft bestaan, en de naam — deze eerste erfenis — doorkruist de eeuwen beladen met betekenis.