Familie Reichmann

De naam Reichmann laat zich gemakkelijk analyseren in het kader van de Judeo-Duitse naamkunde. De grote referentiewerken samengesteld door Alexander Beider en Lars Menk classificeren dit type vorming onder de attributieve namen, waarvan het tweede element -mann een van de meest productieve suffixen van de Asjkenazische nomenclatuur vormt, naast -baum, -feld, -stein of -thal [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Judeo-Duits].

Het eerste element, reich, betekent « rijk », « machtig », « overvloedig » in het Duits ; in combinatie met Mann (« man ») duidt het in zijn meest directe lezing op de « rijke man ». Deze betekenis mag echter niet letterlijk worden genomen als indicator van welvaart : siernamen werden meestal toegewezen of gekozen zonder verband met de werkelijke omstandigheden van de drager, in het kader van de burgerlijke registratiecampagnes onder meer onder Jozef II na het edict van 1787 in de Oostenrijkse gebieden, vervolgens in het Koninkrijk Polen en het Russische Keizerrijk in het eerste derde van de negentiende eeuw [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Judeo-Duits].

Verschillende varianten en gerelateerde spelling verschijnen in het Germaanse en Oost-Europese gebied : Reich, Reicher, Reichman, Reichmann, Reichman(n), met een of twee n naargelang de transcriptiegebruiken. De catalogussen onderscheiden bovendien de corpus naar regio's — Russisch Keizerrijk, Koninkrijk Polen, Galicië voor Beider ; Judeo-Duitse namen voor Menk — wat het mogelijk maakt de vestigingscentra van dezelfde achternaam aan te geven zonder noodzakelijk een verwantschap tussen alle families die deze naam dragen aan te nemen [Woordenboeken van Joodse achternamen in Oost-Europa en Judeo-Duits].

Het is immers nodig dit methodologische uitgangspunt te benadrukken : de identiteit van achternaam impliceert volstrekt niet de identiteit van lignage. Een naam zo doorzichtig en zo « wenselijk » als « rijke man » kon onafhankelijk van elkaar door tientallen families zonder bloedverwantschap worden aangenomen, in ver van elkaar verwijderde plaatsen. Dit is waarom elke ernstige genealogie van de naam Reichmann familie voor familie, gemeenschap voor gemeenschap moet verlopen, en niet door naamkundige groepering.

De dragers van de naam Reichmann ontmoeten elkaar, in de negentiende en twintigste eeuw, in een breed boog die loopt van de Duitssprekende gebieden — Duitsland, Oostenrijk, Bohemen-Moravië — tot aan de oostelijke grenzen van Galicië, Hongarije en het Russische Rijk. Deze verspreiding komt overeen met de asjkenazische nederzettingsgebieden en het verspreidingsgebied van het westers en oosters Jiddisch, waarin achtervoegsels in -mann bijzonder frequent voorkwamen [Woordenboeken van Joodse achternamen van Oost-Europa en Joods-Duits].

In het Oostenrijks-Hongaarse Rijk vormen Galicië en Hongarije opmerkelijke centra. Uit deze laatste regio stamt de meest beroemde tak van de naam, afkomstig uit het Donaubekken, die in het volgende hoofdstuk zal worden behandeld. De aanwezigheid van de achternaam in Moravië, Slowakije en grensgebieden getuigt van de mobiliteit van Joodse gemeenschappen binnen de Habsburgse ruimte, bevorderd in de negentiende eeuw door de geleidelijke opheffing van woonbeperkingen en door verstedelijking.

De geschiedenis van deze gemeenschappen werd vanaf het midden van de negentiende eeuw gekenmerkt door de beweging voor burgerlijke emancipatie en modernisering, waarvan de Alliance Israélite Universelle, opgericht in 1860, een van de belangrijkste vectoren op wereldwijde schaal in de Joodse wereld was, dragende een gezamenlijk ideaal van regeneratie en toegang tot mensenrechten [Weill, 2000]. Hoewel deze beweging vooral vanuit Frankrijk naar de Middellandse Zee en het Oosten uitstraalde, nam zij deel aan dezelfde emancipatiehhorizon die in heel Europa de plaats van de Joden en daarmee het naamregime herdefineerde, voortaan ingeschreven in de burgerlijke staat van naties.

Men dient echter niet uit het oog te verliezen wat de beperkingen van onze bronnen zijn: buiten de grote onomastische catalogi berust de reconstructie van de Reichmann-geslachten van Midden-Europa vaak op verspreide gemeentelijke registers, soms vernietigd, en op familiale tradities waarvan de status eerder onder familiaal geheugen dan onder geverifieerd archief valt. Wij markeren daarom dit hoofdstuk als « waarschijnlijk ».

De meest illustere tak van de naam Reichmann heeft zijn oorsprong in Hongarije in het interbellum. Samuel Reichmann, eierhandelaar die zakenman werd, en zijn echtgenote Renée (geboren Gestetner), afkomstig uit een orthodoxe Hongaarse joodse familie, vormden de kern van wat zou uitgroeien tot een van de meest opmerkelijke lignages van het judaïsme van de twintigste eeuw. De familie woonde in Beled, in het westen van Hongarije, voordat zij zich in de jaren 1920 in Wenen vestigden.

De Anschluss van maart 1938 en de opkomst van het nazigevaar dwongen de Reichmanns tot ballingschap. Zij gingen naar Parijs, maar moesten, gezien de Duitse opmars, hun toevlucht zoeken in Tanger, in de internationale zone van Marokko, waar zij zich aan het begin van de jaren 1940 vestigden. Uit deze periode dateert het meest gedenkwaardige moment van de familiegeschiedenis: vanuit Tanger organiseerde Renée Reichmann hulpacties ten behoeve van vervolgde Joden in Europa, met name door het versturen van voedsel- en medicijnpakketten naar de kampen, en door reddingsinitiatieven. Dit weldadig werk in oorlogstijd bleef het hart vormen van de geheugen en ethiek van de familie.

Uit Samuel en Renée werden verschillende zonen geboren, waaronder Edward, Louis, Albert, Paul en Ralph, evenals dochters. Na de oorlog verspreide de familie zich over Marokko, Engeland en uiteindelijk Canada, waar zij haar meest spectaculaire bloei zou meemaken. Gehecht aan strikte religieuze orthodoxie combineerden de Reichmanns gedurende hun opkomst nauwgezette naleving van het judaïsme met betrokkenheid in de zakenwereld — een eigenschap die hun handelsmerk zou worden.

Dit hoofdstuk berust op feiten die grotendeels zijn gedocumenteerd door biografieën en pers gewijd aan de familie; wij beschouwen het als vastgesteld in zijn grote lijnen, hoewel wij voorzichtigheid betrachten ten aanzien van bepaalde dateringdetails en familiebanden.

Gevestigd in Toronto op de grens van de jaren 1950 en 1960 richtten de broers Reichmann — in de eerste plaats Paul, Albert en Ralph — het bedrijf Olympia & York op, dat een van 's werelds grootste particuliere vastgoedmaatschappijen werd. Zij begonnen met de handel in tegels en bouwmaterialen en wendden zich vervolgens tot vastgoedontwikkeling en bouw, waarbij zij in Toronto en later in New York en Londen kantoorgebouwen van ongekende omvang realiseerden.

Twee projecten symboliseren de hoogtepunt van de groep. In New York markeerde de bouw van het World Financial Center in Lower Manhattan, op terreinen gewonnen op de Hudson vlak bij het World Trade Center, de intrede van de Reichmann in de zeer beperkte kring van toonaangevende bouwers in de Verenigde Staten. In Londen was het kolossale project van Canary Wharf, op de voormalige dokken van Isle of Dogs, erop gericht een nieuw zakencentrum te creëren dat met de City kon concurreren.

Dit laatste project, op een buitensporige schaal aan het einde van de jaren 1980 ondernomen, veroorzaakte de ondergang. De omslag op de vastgoedmarkt, massale schulden en vertraging bij de transportinfrastructuur die Canary Wharf bedient, leidden Olympia & York aan het begin van de jaren 1990 tot faillissement, een van de meest opzienbarende uit de economische geschiedenis van die periode. Paul Reichmann, voornaamste architect van het imperium, kende aldus een spectaculaire tegenslag, alvorens later deel te nemen aan pogingen om het terrein van Canary Wharf te heroveren, dat uiteindelijk onder andere handen zou floreren.

De geschiedenis van Olympia & York, uitvoerig behandeld in de economische pers en in verschillende werken, vormt de meest vastgestelde basis van het hedendaagse familiale geheugen; wij classificeren dit zonder voorbehoud onder het register van de geverifieerde geschiedenis.

Een kenmerk onderscheidt de familie Reichmann onder de grote fortuin van de 20ste eeuw: de onwankelbare trouw aan het joodse orthodoxie, gehandhaafd op het hoogtepunt van economisch succes. Het wordt traditioneel gemeld dat de projecten van Olympia & York de shabbat-rust respecteerden, en dat de familie een aanzienlijk deel van haar middelen wijdde aan tsedaka — de plicht tot liefdadigheid — en aan steun voor religieuze instellingen, talmudische scholen (yeshivot) en gemeenschapswerken, in Noord-Amerika en in Israël en elders.

Deze reputatie van vrijgevigheid wortelt in een oudere familiale mémoire, die van het humanitaire optreden van Renée Reichmann in Tanger tijdens de oorlog, verheven tot model dat van generatie op generatie werd doorgegeven. Hier beantwoorden de mondelinge traditie van de familie en het historische getuigenis elkaar: het verhaal van de filantropie is niet slechts een eenvoudige erbouwende legende, maar vindt een grondslag in gedeeltelijk gedocumenteerde feiten, wat het registre van « kruising » rechtvaardigt.

De artikulatie tussen religieuze strengheid en ondernemingslef heeft een omvangrijke literatuur gevoed, waarin het portret soms naar hagiografie neigt. De historicus moet daarin het vastgestelde feit van het erbouwende verhaal onderscheiden. Dat de familie diep gelovig en vrijgevig was, staat vast; de exacte omvang, de precieze begunstigden en de intieme motieven van haar giften behoren eerder tot het doorgegeven getuigenis dan tot het boekhoudkundig archief, vandaar de status die wij aannemen.

Dit huwelijk van geloof en onderneming plaatst de Reichmann in een lange joodse traditie waarin materieel succes wordt gezien als een deposito om te laten groeien in dienst van de gemeenschap — een verre echo, in de moderniteit, van het ideaal van regeneratie en solidariteit dat al in de eeuw van de emancipatie door de grote instellingen van het westerse judaïsme werd gedragen [Weill, 2000].

Het is een spel van spiegeling dat de historicus niet kan missen op te merken, terwijl hij ermee moet omgaan met de grootste voorzichtigheid. De familienaam Reichmann betekent « rijke man »; nu bouwde juist de beroemdste tak van deze naam precies een van de grootste onroerendgoedvermogensgedurende zijn tijd op, alvorens het tegenovergestelde te ondervinden. De verleiding is groot om in de naam een profetie te lezen; de kritische eis gebiedt alleen maar toeval in te zien.

Ornamentale Joodse familienamen, zo is gezegd, werden zonder verband met de situatie van hun dragers toegekend of gekozen, in het administratieve kader van de registratiecampagnes in Midden- en Oost-Europa [Woordenboeken van Joodse familienamen in Oost-Europa en Joods-Duitse]. Niets in de bronnen geeft aanleiding tot het leggen van een causaliteit tussen de semantiek van de naam en de economische loopbaan van de Hongaars-Canadese familie. De convergentie tussen de betekenis « rijke man » en het lot van fortuin berust dus op betekenisvolle toeval, niet op historisch bewijs.

Wij aanvaarden hier de status van redactionele gissing: dit hoofdstuk pretendeert geen feit vast te stellen, maar aan te tonen hoe een naam in het collectieve geheugen schijn kan lijken aan te sluiten bij het lot van degenen die hem dragen. Dit is de plaats waar de geleerde onomastiek het volksverhaal ontmoet, en waar de historicus tegen de verleiding van symbolen moet herinneren dat de naam altijd aan de geschiedenis voorafgaat en deze nooit gebiedt. De ontmoeting tussen het archief van de naam en de legende van het lot rechtvaardigt het register van doorsnijding, maar het speculatieve karakter daarvan gebiedt de bekentenis van gissing.

Aan het einde van deze reis onthult de naam Reichmann zich als een prisma waardoor zich verschillende eeuwen van Joodse geschiedenis laten lezen. Een ornamentale familienaam ontstaan uit de registratiecampagnes van Midden- en Oost-Europa, draagt hij in zich het spoor van de intrede van de Asjkenazische gemeenschappen in de burgerlijke stand van de naties en in het tijdperk van de emancipatie [Woordenboeken van Joodse familienamen uit Oost-Europa en Judeo-Duitse] [Weill, 2000].

Van zijn linguïstische vorm — « rijke man » — tot zijn geografische verspreiding in de Germaanse, Galizische, Hongaarse en Russische landen, behoort de naam tot een rigoureuze onomastiek die verbiedt identiteit van familienaam en identiteit van lignage te verwarren. Het is door af te dalen van het algemene naar het bijzondere, tot aan de dynastie voortkomend uit Beled en Wenen, gevlucht naar Tanger, gevestigd in Toronto en bouwer van Olympia & York, dat de naam vlees wordt in een gedocumenteerde geschiedenis, gemaakt van ballingschap, opklimming, geloof en val.

Twee rode draden doorkruisen deze geschiedenis : de trouw aan de religieuze orthodoxie en de plicht tot liefdadigheid, erfenis van de herinnering aan de redding van Tanger en voortgezet op het toppunt van het succes. Dit Grote Boek heeft geprobeerd, sectie na sectie, uit te pluizen wat betrekking heeft op het vastgestelde archief, de waarschijnlijke afleiding, de doorgegeven getuigenis en de aanvaarde conjectuur — want dat is de taak van de historicus van de Joodse wereld : het geheugen eren zonder het ooit te verwarren met het bewijs.