Familie Reich

Voordat Reich een lignée was, was het een kenmerk. De grote naslagwerken rangschikken deze familienaam onder de beschrijvende namen, die bijnamen die een persoonlijke eigenschap in de burgerlijke stand vastlegden: vermogen, maatschappelijke positie, gezag. De Woordenboeken der joodse achternamen van Oost-Europa van Alexander Beider (Russisch Rijk, Koninkrijk Polen, Galicië) en het Dictionary of German-Jewish Surnames van Lars Menk documenteren nauwkeurig dit soort naamvorming, waarbij het Duitse adjectief reich — rijk — diende om hele families te benoemen [Woordenboeken der joodse achternamen van Oost-Europa en Joods-Duitse, Beider–Menk]. Het werk van Menk, gepubliceerd door Avotaynu in 2005, blijft de referentie voor Joods-Duitse namen, en Beider voor het oostelijke gebied.

De geschiedenis van deze namen is niet neutraal. Veel joodse Duitse familienamen werden eind achttiende en begin negentiende eeuw bij decreet opgelegd, toen staten zich toelegden op de fiscale en militaire identificatie van hun joodse onderwerpen. Sommige namen waren « aangenaam » — bloemen, stenen, deugden, rijkdommen — en anderen opzettelijk waardeloos. Reich behoort tot de eerste categorie, die van vleiende namen, wat suggereert ofwel een werkelijk welgestelde familie, ofwel de keuze, soms tegen betaling, van een gunstige naam bij de ambtenaar die zich met de registratie belastte. Daarin draagt de naam al een joodse waarde: die van eerlijke economische activiteit en aangenomen welvaart zonder schaamte, daar de traditie van Israël rijkdom nooit heeft veracht mits deze gepaard ging met rechtvaardigheid en delen.

De universaliteit van de bijnaam verklaart ook zijn verbreiding: gedragen door niet-Joden evenals door Joden, komt de naam voor van de Elzas tot Galicië. De naam is wijdverbreid onder Joden, maar het is oorspronkelijk een Duitse naam, zoals de meeste Asjkenazische namen die niet van Hebreeuwse oorsprong zijn. Deze naamsgelijkheid tussen Joden en christenen zal in het Europa van het nationalisme tegelijk een bescherming en een valstrik zijn.

De geografie van de Reich volgt die van het Asjkenazische judaïsme in zijn volledige omvang. Genealogische bronnen getuigen van vestiging in verschillende belangrijke centra: deze familienaam komt voor in Frankrijk, Elzas en Lotharingen, en ook in Polen en Hongarije. Bij deze gebieden voegen zich Galicië en Oostenrijk, waar Beider rijkelijk Duitse naamvormen in de registers telt.

Elk van deze centra drukte zijn eigen kleur op de naam. In Elzas-Lotharingen behoren de Reich tot een oude landelijke en dorpsgebaseerde gemeenschap, beheerst door de Franse edictsen van 1808 die de Joden dwongen een stabiele naam vast te stellen — een grondslags moment dat het Elzasse gemeenschapsgeheugen voorzichtig bewaart. In Galicië en Hongarije behoren de Reich tot de dichte wereld van de shtetlech en de grote stedelijke gemeenschappen van Krakau, Lwów, Presbourg en Boedapest, waar chassidisme, orthodoxie en later reformbeweging en zionisme elkaar kruisten.

Deze spreiding zelf illustreert een kardinale ervaring van de Joodse geschiedenis: de galout, de ballingschap, niet als eenvoudige geografische verspreiding maar als spirituele en verbeeldingscondite, zoals Yitzhak Baer heeft geanalyseerd [Baer, 2000]. De Reich, gelijktijdig aanwezig aan de Rijn, de Wisła en de Donau, belichamen dit Joodse vermogen om van een gastland een thuis te maken zonder ooit elders te vergeten. De deugd hier in het geding is de verhouding tot de vreemde: families van immigranten of nieuw genoemden, de Reich wisten afwisselend gastvrij te zijn en gastvrij te ontvangen, weefde in elke provincie de bindingen van solidariteit (tsedaka) die de kracht van de kehillot uitmaakten.

Men moet stilstaan bij de administratieve handeling die, meer dan elk huwelijk of elke migratie, de lignée als zodanig grondvesde: de toekenning van een erfelijke familienaam. Tot het einde van de achttiende eeuw droegen de meeste Joden van Centraal-Europa geen vaste familienaam en werden zij aangeduid via afstamming, « X zoon van Y ». Lange tijd, afgezien van de Cohen en de Lévy, droegen Joden geen familienamen en werden zij aangeduid naar de voornaam van hun vader, in de stijl « Mozes zoon van Abraham »; toen zij gedwongen werden een familienaam te kiezen, zoals in het Franse Keizerrijk in 1808, kozen zij vaak de voornaam van de vader.

Het geval Reich berust op een ander principe: niet de voornaam van de vader, maar de sociale beschrijving. Hier antwoorden familiale traditie en archief elkaar — soms bevestigen zij elkaar, soms tegenspreken zij elkaar. De herinnering van de Reich-families ziet gaag in de naam het spoor van een voorouderlijke rijkdom, van een welgestelde patriarch; het archief, voorzichtiger, herinnert eraan dat de naam ook zonder correlatie met werkelijke welvaart gekozen of toegekend kon worden, door het toeval van een registratiekantoor. Moderni genealogische onderzoeken tonen bovendien aan dat de klank van een naam soms toelaat tot een stichtingsfiguur terug te gaan, maar dat de beschrijvende naam, anders dan de patroniem, dit dynastieke geheugen niet bewaart — de klank van een patronymische familienaam maakt het mogelijk vast te stellen welke mannelijke naam uit een familie in de reeks dynastieke namen sinds generaties is opgenomen.

In deze kloof tussen verhaal en document schuilt een les van individuele bescheidenheid: de naam die rijkdom uitspreekt herinnert in negatieve zin eraan dat niets ooit uit volle titel werd bezeten, dat alles — inclusief de naam — werd ontvangen, soms afgedwongen, vaak onderhandeld in de precairiteit van de Joodse toestand.

Een naam die zo verbreid is, heeft natuurlijk opvallende figuren voortgebracht in bijna alle domeinen van het joodse leven en de algemene cultuur. Historische voorzichtigheid gebiedt echter niet alle deze persoonlijkheden kunstmatig aan één stam toe te schrijven: zij getuigen minder van een unieke genealogie dan van de vruchtbaarheid van een patroniem. Men denkt hier, in de moderniteit, aan publieke figuren die zelfs in het gemeenschappelijk debat ter sprake komen — men treft dus de Joods-Amerikaanse politicus Otto Reich en de Duitse officier Otto Reich aan, een voorbeeld van hoe dezelfde naam tegengestelde lotgevallen omvat.

Op het vlak van wetenschappelijk, filosofisch en literair weten, heeft de naam Reich zich onderscheiden door verschillende generaties van artsen, muzikanten en denkers. In de wereld van hedendaagse muzikale creatie roept hij een van de belangrijkste stromingen van de twintigste eeuw op; in die van psychologie en wetenschappen hebben andere naamdragers hun discipline bepaald. Waar de talmoedische traditie werd beoefend — vooral in Hongarije en Galicië —, droegen rabbijnen Reich bij aan talmoedische wetenschap en aan de opvatting van de joodse Wet, deelnemend aan de grote inspanning van interpretatie die, van generatie op generatie, de halaka levend hield.

Dit scala — van de poseq die een kwestie van religieus recht beslist tot de componist die een nieuwe vorm uitvindt — spreekt van een voortdurende deugd: de bijdrage aan het joods denken en, meer in het algemeen, aan de universele cultuur. De lignée, door haar talenten uit te zaaien, illustreert deze kardinale overtuiging van het jodendom dat studie en creatie vormen van goddelijke dienst zijn, en dat overgedragen wetenschap meer waard is dan opgesparde rijkdom.

Het lot van de Reich kantelt, zoals dat van heel het Europese jodendom, in de afgrond van de twintigste eeuw. Een tragische ironie van de geschiedenis wilde dat de naam zelf van deze familie — Reich, « rijk » — die van het apparaat werd dat de vernietiging van de Joden organiseerde. Léon Poliakov, in zijn baanbrekend werk, was een van de eersten die met nauwkeurigheid de machinerie van het Derde Rijk tegen de Joden documenteerde, stellende de grondslagen van de historiografie van de Shoah [Poliakov, Bréviaire de la haine, 1951].

De Reich uit de oostelijke en centrale landen — Galicië, Hongarije, Polen — werden vol tegen getroffen. Velen kwamen om in getto's en kampen ; anderen overleefden door vlucht, ballingschap naar Amerika, het mandaatgebied Palestina en later Israël, of door zich aan te sluiten bij het Verzet. Het is hier dat de deugd van de verhouding tot oorlog zijn hoogste uitdrukking vindt : niet oorlog omwille van zichzelf, wat de joodse traditie nooit verheerlijkt, maar weerstand tegen vernietiging, het behoud van leven en waardigheid. Op de schaal van het collectieve geheugen van Israël voegen de verdwenen Reich zich bij de talrijke schare van slachtoffers wier herinnering zelf — zakhor, « gedenk » — tot gebod is geworden.

Baer had aangetoond dat verbanning een diepliggend structuur van de joodse verbeelding vormde [Baer, 2000] ; de catastrofe van de twintigste eeuw maakte deze ervaring radicaal. De overlevende Reich moesten elders een bestaan herbouwen waarvan de naam nu een wonde droeg. Dat deze achternaam « rijkdom » betekenend de absolute verarming van roof en moord heeft doorstaan geeft zijn voortbestaan een bijna testamentaire waarde.

Na 1945 ondergingen de lignée Reich, net als zovele anderen, de dubbele taak van rouw en nieuwbegin. In Israël, Noord-Amerika en Frankrijk stelden de nakomelingen zich tot taak om de gebroken stammen weder op te bouwen, om de verloren takken terug te vinden — werk dat vandaag de dag wordt gedocumenteerd door de kringen van Joodse genealogie. De reconstructie zelf is een werk van Geheugen: het geven van nieuw leven aan de vergetenen, het terugvinden van verloren takken op een stamboom, dat is de onderneming van de kringen van Joodse genealogie.

Deze herbouw is zowel een zaak van betrokkenheid in het collectieve leven als van zorg voor de gestorvenen. De Joodse traditie noemt hessed shel emet, « de ware goedertierenheid », de zorg voor de doden die deze niet in wederuitruil kunnen geven; het genealogische en gedenkwaardige werk van de familiën Reich is een hedendaagse omzetting daarvan. Het vinden van een uitgewiste naam in de registers, het vaststellen van een datum, het herenigen van een familie verspreid over drie continenten: dat is een hedendaagse vorm van liefdadigheid en filiale vroomheid.

In deze fase ontmoeten elkaar de doorgegeven traditie — de verhalen van de overlevenden, de geredde foto's, de voornamen gegeven aan pasgeborenen — en het teruggevonden archief. De status van dit hoofdstuk is die van het overgedragen, omdat het grotendeels berust op getuigenverklaringen en familiegeheugen, dat de historicus met respect ontvangt terwijl hij aangeeft dat zij niet allen het bewijs van documentatie opleveren. Het is in deze verstrengeling dat de lignée voortleeft: niet louter door de rijkdom die haar naam spreekt, maar door de trouw aan de herinnering.

Aan het einde van deze reis verschijnt de naam Reich als een concentraat van de Europese Joodse geschiedenis: een bijnaam van welvaart, opgelegd of gekozen aan de drempel van de moderniteit, verspreid van de Elzas tot Hongarije, geïllustreerd door geleerden en scheppingskrachtige geesten, beproefd door de catastrofe, en ten slotte hersteld door de herinnering. De familie Reich is geen enkele dynastie, maar een bundel van geschiedenissen die door hetzelfde woord worden samengebracht, en het is juist deze veelheid die er een spiegel van het volk van Israël in de diaspora van maakt.

Van al de deugden die deze lignée zal hebben aangeraakt — de kennis, de weerbaarheid, de solidariteit —, is degene die zij het best uitdrukt wellicht de trouw aan de herinnering in het keren van het fortuin. Een naam die rijkdom betekende heeft de plundering, de deportatie en de ballingschap doorstaan, om herboren te worden in het geduldige werk van gezinsreconstitutie. Daarin belichamen de Reich het grondleggende gebod van de traditie, zakhor — gedenken —, en sluiten zij zich aan bij de lange rij van degenen die, van de galout van Baer [Baer, 2000] tot de beproeving die door Poliakov is gedocumenteerd [Poliakov, 1951], van herinnering een daad van verzet en van overdracht een vorm van trouw hebben gemaakt. Hun werkelijke rijkdom was nooit die van de naam, maar die van hen.