Familie Querido

Saloniki — Thessaloniki — werd vanaf de zestiende eeuw de meest joodse stad van de Oostelijke Middellandse Zee, een toevluchtsoord voor de verdrevenen uit Sefarad die door de Osmaanse sultan werden welkom geheten. Onderzoek naar de sociale en familiale structuur van het Mediterrane jodendom in de moderne periode toont aan hoe zeer de Iberische familienamen daar de basis werden van een gemeenschappelijke organisatie gebaseerd op de kehillot, deze congregaties die vaak naar de plaats van oorsprong van de ballingen werden genoemd — Aragón, Castilië, Lissabon, Majorka [Rozen, 2014]. Het is in dit dichte weefsel van Sefardische families dat de familienaam Querido wortels schiet.

De familienaam zelf behoort tot deze categorie van genegenheids- of kwaliteitsnamen die de Joden van Noord-Afrika en het Oosten in groot aantal droegen, naast beroeps-, plaats- of priesterlijke geslachtsnamen [Toledano, 2003]. Daarin nemen de Querido deel aan een collectief Sefardisch geheugen: dat van een volk dat uit het Iberische schiereiland werd verdreven, maar zijn taal, het Judeo-Spaans, zijn namen en zijn liturgie nauwgezet bewaarde, wat de trouw aan de herinnering aan Sefarad tot een vorm van verzet maakte. Deze vroomheid van het geheugen — de weigering de verloren land en de ondergesneuvelde wereld te vergeten — was een van de grote deugden die de Sefardische diaspora door de eeuwen heen droeg, en waarvan de families van Saloniki, waaronder de Querido, volledig deel uitmaakten.

In 1648, a young Romaniote Jew from Smyrne, Shabbetaï Tsevi (1626-1676), inspired by the mystical doctrine of the kabbalist Isaac Luria (1534-1572), proclaimed himself Messiah; banished from Smyrne, he traveled through Salonique, Constantinople and other cities [according to POCRAM/Hypothèses]. The movement he sparked inflamed the entire Jewish world, from the Ottoman Empire to Europe. But when summoned by Ottoman authorities to choose between death and conversion, Shabbetaï Tsevi apostatized and embraced Islam in 1666, leaving his followers in vertiginous disarray.

It is here that the theology of paradox intervened, one that would justify the unjustifiable. Around the figure of Nathan of Gaza, tireless propagandist, there was constructed an interpretation of the apostasy founded on the Lurianic doctrine of tikkoun, "repair": the Messiah's conversion was read as the descent of the righteous into the abyss of the "shells" (qelippot) in order to free the sparks of divine light held captive there [according to Encyclopaedia Judaica, art. "Dönmeh"]. The drama of Salonique burst into the open when, following Tsevi, several hundred families among the city's wealthiest decided, around 1683-1686, to embrace Islam. The rabbinical authorities, powerless, witnessed this hemorrhage; the Ottomans, for their part, viewed these conversions favorably [according to Histoire des Juifs à Salonique].

This chapter bears shadow as much as light. For the Sabbatean crisis was, for Jewish tradition, a warning about the dangers of misdirected messianic fervor and of transgression erected into principle. In view of this drift, the firmness of the rabbis who condemned the movement and worked to preserve the community reminds us of another cardinal virtue of Israel: the exacting conception of Law (halakha) as a bulwark against illusion, and humility before the mystery of redemption, which cannot be forced.

Het is in het hart van deze crisis dat de familie Querido in de geschiedenis treedt. Jacob Querido — « de geliefde » — werd rond 1650 in Salonique geboren. Volgens de bronnen was hij de zoon van Joseph de Filosoof en de broer van Jochebed, laatste echtgenote van Shabbetaï Tsevi [volgens Encyclopaedia Judaica en concordante vermeldingen]. Na de dood van de messias in 1676 verklaarde zijn weduwe Jochebed — die door haar bekering tot de islam de naam Aïcha kreeg — dat haar broer Jacob de reïncarnatie van haar overleden echtgenoot was, zodat hij hem als leider van de gelovigen kon opvolgen. Jacob Querido verzamelde op deze manier een aanzienlijke gemeenschap rond zich en stelde zichzelf als Messias voor.

Hier antwoorden Geschiedenis en Geheugen op elkaar en tegenspreken elkaar soms, want de figuur van Jacob Querido bereikt ons door polemische verhalen en moeilijk uit elkaar te halen interne tradities. Rond 1683 bekeerden zich, onder zijn leiding, een belangrijk deel van de sabbateners van Salonique officieel tot de islam terwijl zij in het geheim hun geloof en hun kabbalistieke overtuigingen behielden: dit zijn de Dönme (« teruggekeerden », « bekeerden »), crypto-Joden van het Ottomaanse Rijk die de islam omarmden maar in het geheim hun joodse geloof en hun kabbalistieke overtuigingen bewaarden [volgens Encyclopaedia Judaica / Dönmeh]. De tak die door Jacob Querido werd gesticht, bekend als de Yakubi (« Jacobiten »), was een van de eerste splitsingen voortkomend uit de primitieve kern van de Izmirli [volgens de vermelding Dönme].

De traditie verhaalt dat Jacob Querido ondernam, aan het einde van zijn leven, de bedevaart naar Mekka — een gebaar van uiterlijke conformiteit met de islam — en dat hij rond 1690 in Alexandrië, in Egypte, stierf op de terugreis [volgens biografische vermeldingen]. Men meet de tragische last van dit lot: een man met de naam « de geliefde » die de zijnen naar een dubbel leven van verberging en afwachting voerde. Indien men in dit verhaal het spoor van een deugd moet zoeken, liegt het minder in de persoon van Jacob Querido — wiens avontuur een theologische afwijking blijft veroordeeld door het normatieve jodendom — dan in de hardnekkigheid van zijn gelovigen om niet volledig de draad te verbreken die hen aan Israël bond, ook al was het ten koste van het geheim.

Na de dood van Jacob Querido fragmenteerde de beweging. Naast de Yakubi voorkomend uit Querido en de oorspronkelijke groep van de Izmirli, ontstond een derde tak uit Baruchiah Russo (1677-1720), oorsprong van de zogenaamde Karakash-factie, terwijl een ander takje, de Kapandji, zich sociaal onderscheidde [volgens aantekening Dönme]. Deze gemeenschappen leefden in Saloniki een apart bestaan: musulmaans in de ogen van de Osmaanse staat, maar zij beoefenden in werkelijkheid een syncretische godsdienst, mengend schijnbare moslimriten en geheime sabbateanische geloven, strikte endogamie en clandestiene overdracht.

De studie van crypto-joodse religies werpt licht op deze paradox: bij de marranen van het Westen evenals bij de Dönme van het Oosten wordt het vervolgde of verborgen geloof door vrouwen, door het huishouden, door gebaren en data overgedragen in plaats van door het open boek, en eindigt het uiteindelijk door zich te transformeren, afdrijvend ver van zijn oorsprong [Gitlitz, 1996]. De traditie vermeldt dat de Dönme rituelen in acht namen ter herdenking van de gebeurtenissen in het leven van Shabbetaï Tsevi en zijn bekering interpreteren als een supremaal werk van tikkoun [volgens Donmeh, New World Encyclopedia].

De beweging kende daarna een langzame demografische groei, in wezen door natuurlijke toename. Volgens reiziger Carsten Niebuhr leefden ongeveer zeshonderd dönme-families rond 1774 in Saloniki, dus wellicht twee tot drie duizend personen, een aantal dat voor de Eerste Wereldoorlog op meer dan tienduizend steeg, vertegenwoordigend toen bijna een derde van de formeel moslimse bevolking van de stad [volgens aantekening Dönme, stellende zich op Niebuhr]. Kleinere groepen leefden in Istanbul.

Men dient hier maat en eerlijkheid van het verhaal te bewaren. De Dönme waren geen Joden gebleven: zij hadden zich buiten de gemeenschap van Israël geplaatst, en de halakha beschouwde hen niet als de haren. Maar de geschiedenis van hun taaiheid sluit toch aan bij een ervaring die het judaïsme pijnlijk kende — die van gedwongen of vrijwillige bekeerlingen, wier lot de aggadische traditie zelf zich inspande om te doordenken, tussen veroordeling en hoop op een terugkeer [Goldin, 2011]. Daarin ondervraagt het lot der nakomelingen van Querido de tolerantie en de zorg voor de ander: wat te doen met degenen die vertrokken zijn? Het Joodse denken, weigerend zelfs de dwaalende uit zijn geheugen uit te wissen, biedt hier een les in nuance.

Aan de wending van de negentiende naar de twintigste eeuw bleef Salonika de grote joodse metropool van de Balkan, waarbij zijn israëlitische bevolking ervan een van de zeldzame steden ter wereld maakte waar Joden de meerderheid vormden, voordat de omwentelingen van de Balkan-nationale herleving en de Ottomaanse modernisering het gezicht ervan transformeerden [Veinstein, 1992]. In deze gisting namen de Dönme — wiens geheugen terugging op Jacob Querido — een bijzondere plaats in: figuren uit handel, Ottomaans bestuur, modern onderwijs, zij waren onder de actoren van de modernisering van de stad en participeerden, volgens verschillende historici, in Jonge-Turken-reformistische kringen.

De dönmewereld stortte in op hetzelfde moment dat Salonika ophield Ottomaans te zijn. Toegevoegd aan Griekenland in 1912, vervolgens getroffen door de grote brand van 1917, zag de stad zijn lot bezegeld door de Grieks-Turkse bevolkingsuitwisseling van 1923-1924: beschouwd als moslims, werden de Dönme gedwongen Griekenland te verlaten voor Turkije [volgens de werkzaamheden over bevolkingsuitwisseling]. Deze ontworteling, toegevoegd aan de secularisering van de Turkse Republiek, loste geleidelijk een identiteit op die al op geheim was gebaseerd.

De vernietiging van het Salonikaanse jodendom zelf, tijdens de Shoah — bijna de gehele gemeenschap in 1943 gedeporteerd en vermoord — sloot tragisch het hoofdstuk van « de stad der Joden » [Veinstein, 1992]. Van deze verdwenen wereld blijft het geheugen van een Sefaradische cultuur van buitengewone vitaliteit, waarvan de Dönme slechts een heterodoxe vertakking waren. De grote deugd die dit hoofdstuk draagt, is die van de betrokkenheid bij het collectieve leven en van de economische en intellectuele bijdrage: want zelfs in hun dissidientie schreven de nakomelingen van Querido zich in in het lot van een stad die, tot aan haar vernietiging, een baken van de mediterrane joodse beschaving was.

Het zou onrechtvaardig zijn om de gehele naam Querido tot het sabbataanse avontuur te reduceren. De familienaam werd ook gedragen door Sefardische families die volledig trouw aan het jodendom bleven, verspreid van het Ottomaanse Rijk tot aan de Westerse gemeenschappen waar de Sefarden zich verspreidden — Amsterdam, Italië, Noord-Afrika. De coëxistentie, onder dezelfde naam, van een dwalende tak en van takken die in het huis van Israël bleven, illustreert een constante werkelijkheid van de Sefardische naamkunde: een familienaam bepaalt geen geloof [Toledano, 2003].

Aan de marges van de Ottomaanse wereld, in de Joodse gemeenschappen van Noord-Afrika en het Oosten, vervolgde het trouwe Joodse leven zich volgens zijn gewone en sublieme deugden: talmudische studie, liefdadigheid georganiseerd door broederschappen (hevrot), zorg voor armen en wezen, gastvrijheid tegenover de banneling en de vreemdeling [Fenton, 2019] [Lewis, 1984]. Deze deugden, die de halakha beveelt en die de traditie heeft verheven, waren het dagelijkse lot van Sefardische families die in hun geloof bleven, en men kan terecht aannemen dat zij ook die van de Querido waren die Joods bleven. Zo bestaat er, naast de pijnlijke herinnering aan de dönme-tak, een lumineuze herinnering voort van een Sefardische naam onder andere, geweven in de draad van de collectieve trouw van Israël.

Deze dualiteit zelf is vruchtbaar: zij herinnert ons eraan dat de geschiedenis van een lineage nooit eenduidig is, en dat de collectieve herinnering van Israël evengoed plaats maakt voor zijn trouwen als voor zijn dwalenden, om in beide gevallen ervan te leren.

Aan het einde van deze voettocht verschijnt de geslacht Querido als een spiegel van de uiterste spanningen in de joodse geschiedenis: de messiaansche gloedrijkheid en haar misvormde uitwas, de trouw en de afvalligheid, het geheim en de herinnering. Jacob Querido, « de geliefde », gaf zijn naam aan een van de takken van de Dönme, deze crypto-Joden van Saloniki wier clandestiene bestaan zich meer dan twee eeuwen voortzettte voordat het opging in de ballingschap van 1924 en de Turkse secularisering. Het is een tragisch lot, dat het normatieve jodendom niet als het zijne kan opeisen, maar dat de historicus niet kan negeren, want het werpt licht door contrast op wat de kracht van een traditie uitmaakt: haar weerstand tegen de overtreding opgericht tot verlossing.

Indien men tussen allemaal de deugd moet noemen die deze geslacht het best zal hebben uitgedrikt — niet in de dwaling van haar leider, maar in de ondergrondse hardnekkigheid van haar nakomelingen —, dan is het de veerkracht van de herinnering in tegenspoed: dit vermogen, eigen aan Israël sinds de marranen van Sefarad tot de Dönme van Saloniki, om in het geheim, van generatie op generatie, de herinnering aan een oorsprong in leven te houden, zij het onder masker. En als de Dönme uiteindelijk zo ver af gingen dat zij uit het huis wegliepen, dan wijst hun geschiedenis de trouwe gemeenschap op haar eigen hoogste deugd: geen enkel van haar kinderen opgeven, de deur van de terugkeer open houden, en van de herinnering — zelfs die van de dwaalwegen — een instrument van waarheid maken. Hierin sluit het bijzondere lot van de Querido aan bij de collectieve herinnering van Israël: door deze vasthoudende weigering van de vergetelheid die, van Sefarad tot Saloniki, de rode draad van een volk was.