Familie Pulvermacher

De familienaam Pulvermacher is wat linguïsten een beroepsnaam noemen: hij duidt degene aan die een specifiek beroep uitoefende. De familienaam Pulvermacher is van Duitse oorsprong, verschenen in de veertiende eeuw, afgeleid van de Duitse woorden « Pulver » die buskruit betekent en « Macher » die fabrikant betekent, wat aangeeft dat de eerste dragers van deze naam betrokken waren bij de vervaardiging van buskruit [namecensus.com]. De dubbele interpretatie van de Duitse term Pulver — die zowel buskruit als geneesmiddelpoeders aanduidt — opent twee mogelijke lezingen van de naam.

De eerste verbindt de naamdrager met de wereld van wapens en pyrotechnie; de tweede, met de wereld van de apothecarij. Deze tweede betekenis is allerminst verwaarloosbaar: Pulver, Duitse en Asjkenazisch-Joodse beroepsnaam, is een metonymische beroepsnaam voor een apotheker die verschillende soorten geneeskundige poeders verstrekte, afgeleid van het Duitse « Pulver » dat poeders betekent [surnamedb.com, Geneanet]. Zo kon de Pulvermacher zowel de man zijn die geneesmiddelen in poedervorm voorbereide als degene die explosiefpoeder samenstelde.

Deze ambivalentie is niet zonder belang in de Joodse geschiedenis. In de gemeenschappen van Midden-Europa namen de apotheker, de bereider van geneesmiddelen en de kruidenier een essentiële plaats in, aan de grens van medische kennis en handel. De zorg voor het lijdende lichaam, de refou'a, de zorg voor de ander, behoort tot een van de grote deugden die de Joodse traditie in het hart van het gemeenschapsleven plaatst. Dat de naam van een lignage kan verwijzen naar degene die de geneeskrachtige poeders voorbereide, plaatst deze familie meteen in een economie van zorg waar het beroep nooit zuiver winstgevend is, maar deelneemt aan het gemeenschappelijk welzijn van de kehila.

Men moet zich echter hoeden voor het projecteren van een enkele oorsprong. Volgens het ANU-museum van het Joodse volk kan de naam in bepaalde gevallen andere verklaringen hebben [ANU Museum of the Jewish People]. De Joodse familienamen van Midden- en Oost-Europa werden grotendeels vastgelegd in de late achttiende en vroege negentiende eeuw, onder invloed van de Oostenrijks-Hongaarse en Pruisische keizerlijke decreten die Joden dwongen om erfelijke achternamen aan te nemen. Dit is precies de periode en geografie — Galicië, Polen, aangrenzende Pruisische landen — waar de oorsprong van de Pulvermacher-lignage wordt geplaatst.

Om de Pulvermacher-lignee te begrijpen, moet je je het wereldje voorstellen dat haar heeft gedragen: dat van de Joden van Polen en Galicië, een van de oudste en dichtstbevolkte concentraties van joods leven in Europa. Voor de delingen van Polen herbergde dit grondgebied een aanzienlijke joodse bevolking, georganiseerd in autonome gemeenten voorzien van hun instellingen, hun rabbijnse tribunalen en hun ambachten. Demografische studies van Refoel Mahler over de Joden van het oude Polen aan het licht van cijfers hebben de omvang en structurering van deze aanwezigheid aangetoond [Mahler, Yidn in amolikn Poyln in likht fun tsifern, 1958].

Het joodse Poolse economische leven, grondig bestudeerd door Yitskhok Schiper, rustte op een dicht weefsel van ambachtslieden, handelaren, pachtheffershouders en specialisten in bepaalde vakken [Schiper, Di virtshafts-geshikhte fun di yidn in Poyln, 1926]. In dit kader vond een beroep als kruitfabrikant of apotheker zijn plaats: een gespecialiseerde activiteit, vaak van vader op zoon overgedragen, die een naam kon vestigen. Meyer Balaban heeft in zijn studies over de Joden van Polen de concrete textuur van deze levens gereconstrueerd, gemaakt van gilden, koninklijke privileges en soms gespannen verhoudingen met christelijke gilden [Balaban, Yidn in Poyln, 1930]. De middeleeuwse geschiedenis van deze aanwezigheid, onderzocht door Schiper, toont aan hoe vroeg de Poolse Joden zich in de produktie- en ruilcircuits hadden ingevoegd [Schiper, Kultur-geshikhte fun di yidn in Poyln beysn mitlalter, 1926].

In deze wereld was betrokkenheid bij het collectieve leven geen keuze maar een voorwaarde voor bestaan. De gemeente — de kahal — begeleidde het ambacht, garandeerde solidariteit, organiseerde liefdadigheid, de tsedaka. Dat de Pulvermacher-lignee in deze voedingsbodem ontstond, betekent dat zij, naar haar maatstaf, deelnam aan deze morele economie waar de individuele activiteit zich inschreef in een gemeenschappelijke orde. De totalgeschiedenis van deze Joden, meesterlijk samengevat door Antony Polonsky, herinnert ons eraan dat Galicië, na 1772 onder Oostenrijks-Hongaarse heerschappij, een regio van grote armoede was, maar ook van intense religieuze en intellectuele vitaliteit [Polonsky, The Jews in Poland and Russia, 2012].

Galicië in de achttiende eeuw was een van de bakermatten van de hassidische beweging, deze spirituele revolutie die het jodendom van Oost-Europa transformeerde. Men kan niet stellen dat de familie Pulvermacher hassidisch was — geen enkel document stelt dit vast — maar zij leefde in een wereld diep bewerkt door deze gisting. Jean Baumgarten heeft aangetoond hoe het hassidisme, geboren in de achttiende eeuw, de verhouding tot de mystiek, tot het ritueel en tot de hele joodse samenleving opnieuw definieerde [Baumgarten, La naissance du hassidisme, 2006].

Glenn Dynner heeft beschreven hoe het hassidisme geleidelijk aan de joodse Poolse samenleving veroverde, winninggaande onder de ambachtslieden, kooplieden en gewone mensen net zoveel als onder de elites [Dynner, Men of Silk, 2006]. Een familie van Galijische ambachtslieden of apothekers zoals de Pulvermacher zou dus hebben geleefd in een ruimte waar populaire vroomheid, toewijding aan de tsadik en mystieke gloed naast de eisen van het dagelijkse handwerk bestonden. De vroomheid, de avodat Hashem geleefd in de bescheidenheid van handwerk, was een van de grote waarden die deze wereld droeg: het hassidisme leerde juist dat de eenvoudige man, door de oprechtheid van zijn hart, God even goed kon dienen als de geleerde.

Rachel Ertel heeft het leven van de shtetl, deze joodse dorpsgemeenschap in Polen verdeeld tussen trouw aan de traditie en de inbraak van de moderniteit, wederom tot leven gebracht [Ertel, Le Shtetl, 1982]. Het was in deze spanning dat de generaties Pulvermacher van de negentiende eeuw zich vormden: tussen de gesloten en warme wereld van de traditie en de roep van de grote wereld — van steden, van wetenschappen, van nieuwe technieken. Deze spanning zou in de volgende generatie trajecten voortbrengen van een bijzondere moderniteit.

Als een figuur met grote helderheid uit de bronnen naar voren komt, is het die van een man wiens naam zelf — « poedermaken » — hem leek te wijden aan materie en haar transformaties, en die een van de meest singuliere uitvinders van zijn eeuw werd. De elektrotechnische ingenieur Isaak Louis (Lewis) Pulvermacher werd geboren onder de naam Isak Löbl Pulvermacher op 15 maart 1815 in Breslau binnen een Joodse familie [New York Almanack]. Andere bronnen plaatsen zijn begin elders in Pruisen : Isaac Louis (of Lewis) Pulvermacher, wiens naam « poedermaken » betekent, zou in Kempen, in Pruisen, zijn geboren en zou zijn begonnen als leerling-juwelier en vervolgens juwelier [ScienceDirect]. Deze onzekerheid over de exacte geboorteplaats getuigt van de mobiliteiten die door het Pruisische en Galizische Jodendom gingen, tussen Breslau, Kempen, Wenen en Praag.

Opgeleid in de wetenschappen in het Oostenrijks-Hongaarse Rijk onderscheidde Pulvermacher zich eerst op het gebied van elektriciteit. Isaac Lewis Pulvermacher was een natuurkundige en uitvinder, aanvankelijk bezig met de elektrische telegraaf. Hij publiceerde de details van zijn ketting voor het eerst in augustus 1850 in het Duits en kwam in dezelfde winter naar Groot-Brittannië om de machine te demonstreren [HandWiki]. Nadat hij aan de Technische Universiteit van Wenen had gestudeerd, vestigde hij zich in 1850 in Londen en vond een reeks medische instrumenten uit [New York Almanack].

Zijn beroemdste uitvinding was de hydro-elektrische galvanische ketting, een draagbare voltaïsche batterij voor medische toepassingen. Uitgevonden door Isaac Pulvermacher, het creatie was meestal bekend onder de naam Pulvermacher-galvanische kettinggordel, hoewel het patent onder verschillende namen werd gebruikt en verkocht [allthatsinteresting.com]. In Londen, als voorzichtig zakenman, richtte hij het bedrijf J.L. Pulvermacher op op nummer 194 Regent Street, van waaruit hij elektrische gordels produceerde en verkocht die verondersteld waren voordelig te zijn voor elk onderdeel van het menselijk lichaam : ledematen, buik, borst en nek [New York Almanack].

Het verhaal moet eerlijk gezegd enkele schaduwen bevatten. Isaac Louis (of Lewis) Pulvermacher was een van de meest winstgevende elektriciens die charlatan werden [ScienceDirect]. De galvanische gordels waren grotendeels speculatieve geneeskunde uit het Victoriaanse tijdperk, en Pulvermacher wist hier een aanzienlijk commercieel fortuin uit te halen — zozeer dat zijn apparaat werd vermeld door schrijvers als Flaubert en Dickens. Het verhaal van een eerzame lijn kan deze grijze zones niet verzwijgen : ingeniositeit en zakelijk inzicht gaan hier samen met uitbuiting van de hoop van zieken.

Toch incarneert deze loopbaan, op haar manier, een deugd die de Joodse traditie lang heeft gekweekt : de liefde voor wetenschappelijke en technische kennis, het vermogen om een erfde competentie — het werken met materie, dat van de juwelier, dat van de « poedermaken » — in een nieuw werk om te zetten. Voortkomend uit een Pruisische werkplaats, opgeleid in Wenen, gevestigd in Londen, illustreert deze man ook de creatieve mobiliteit van de diaspora, dit vermogen om zijn kennis onder alle hemelen vruchtbaar te maken. Zijn succes in Victoriaans Engeland, waar hij een floriserend bedrijf stichtte, zegt iets van de economische energie en ondernemersgeest die zoveel Joden uit Midden-Europa in de 19de eeuw toonden.

De negentiende eeuw was voor de Joden van Galicië en Polen een eeuw van omwenteling. De geleidelijke emancipatie in het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, de verstedelijking, de vooruitgang van de wetenschappen en de industrie openden nieuwe horizonten. Het traject van Isaak Löbl Pulvermacher, van Breslau of Kempen naar Regent Street, is slechts een prominent geval van een veel breder beweging: die van Joodse families die de dorpen verlaten voor de grote steden van het Rijk, vervolgens voor West-Europa en Amerika.

Antony Polonsky heeft aangetoond hoe zeer deze eeuw er een was van diepe transformatie van de sociale en intellectuele structuren van het Poolse en Russische Jodendom [Polonsky, The Jews in Poland and Russia, 2012]. Jonathan Frankel heeft zijn kant beschreven hoe, in de tweede helft van de eeuw, de Joden van het Russische Rijk zich engageerden in de grote moderne politieke stromingen — socialisme, nationalisme, zionisme — die het idee van Joodse toebehoring zelf herdefinieerden [Frankel, Prophecy and Politics, 1981]. Een verspreide lignée als de Pulvermacher zal deze verscheuringen en keuzes hebben gekend: blijven of vertrekken, de traditie bewaren of de moderniteit omarmen, opgaan of zich staande houden.

De bijdrage van Centraal-Europese Joden aan de moderne cultuur was immens. Ruth Wisse heeft in haar studie van de moderne Joodse canon deze literaire en culturele bloei getraceerd die ontstaan is juist uit de wrijving tussen traditie en moderniteit [Wisse, The Modern Jewish Canon, 2000]. De lignée Pulvermacher, door de figuur van haar Londense uitvinder, neemt deel aan deze beweging waar de traditionele Joodse kennis — die van de ambachtsman, de bereider van geneesmiddelen, de geleerde — zich omzet in moderne wetenschappelijke en industriële competentie. Dit is de uitdrukking van een discrete maar krachtige deugd: het vermogen tot aanpassing, het vermogen om kennis onder steeds vernieuwde vormen te eren, zonder ooit het vooroudelijke gebaar te ontkennen dat, in de naam zelf, voortleeft.

Wat blijft er over van een lignage waarvan de genealogische keten niet van begin tot eind kon worden vastgesteld ? Er blijft de naam, en de naam is een erfenis. Waar de familiale herinnering zwijgt, spreekt het linguïstische archief: het getuigt dat de naam Pulvermacher, in zijn varianten Pulvermakher en Pulwermacher, een Asjkenazische beroepsnaam is, vastgelegd in de Germaanse en Galicische landen, en drager van een dubbele roeping — buskruit en medicijnpoeder [Wikipedia][Geneanet]. Hier antwoorden de mondige traditie van een voorouderlijk beroep en de geleerde vaststelling elkaar en bevestigen elkaar.

Deze bevestiging wist de stiltes niet uit. De Shoah, die de Joden van Galicië en Polen met extreme geweld trof, heeft grote delen van talrijke lignages uitgewist, verspreide de overlevenden en vernietigde gemeenschapsarchieven. Het Grote Boek van een Oost-Europese joods gezin is bijna altijd, gedeeltelijk, een boek van rouw: het registreert wat gered kon worden, het noemt wat teruggevonden kon worden, en het aanvaardt zijn leemten als littekens. Eerlijkheid gebiedt deze gaten niet door uitvinding op te vullen.

En toch blijft de naam bestaan, vandaag gedragen door nakomelingen verspreid over Europa, Amerika en Israël. In de joodse traditie is zich herinneren — zakhor — een gebod. Een naam doorgeven, de betekenis ervan kennen, de oorsprong ervan eerbiedigen, dat is een daad van trouw jegens degenen die hem vóór ons hebben gedragen. Het Pulvermacher-lignage neemt hierin deel aan de grote deugd van herinnering, die kardinale deugd waardoor Israël, door ballingschap en verspreiding heen, de draad van zijn geschiedenis levend heeft gehouden.

Van de werkplaats van de Galiische poederbereider tot het bedrijf aan Regent Street, van het chassidische stadje tot het victoriaanse Engeland, tekent de lignée Pulvermacher een trajectorie die de geschiedenis van de moderne Ashkenazische judaïciteit samentrekt: een naam geboren uit het ambacht, een wereld gevormd door traditie en verstoord door moderniteit, een verspreiding die tegelijk beproeving en vruchtbaarheid was.

Onder al de deugden die deze lignée zal hebben aangeraakt — de zorg voor de ander gesuggereerd door geneeskrachtige poeder, de maatschappelijke betrokkenheid van de Galiische wereld, de vroomheid van de chassidische wereld — is het vernuft in dienst van een werk, het vermogen om erfde kennis van de materie in nieuwe creatie om te zetten, wat de lignée Pulvermacher het best zal hebben uitgedrukt. Het voorouderlijke gebaar van de « poederbereider » — werken, transformeren, de materie samenstellen — wordt voortgezet in de uitvinder die, vertrokken van een juweliersatelier, wist te bedenken welke instrumenten heel Europa tot spreken brachten. Dit vernuft, met zijn lichten en schaduwen, schrijft zich in in een lange joodse geschiedenis waar technische en wetenschappelijke kennis tegelijk middel van bestaan in de diaspora en bijdrage aan de gemeenschappelijke beschaving was.

Hierin sluit het bijzondere lot van de Pulvermacher aan bij de collectieve herinnering van Israël: die van een volk dat, van land tot land verdreven, van zijn kennis een draagbaar erfgoed maakte, en van zijn vermogen om opnieuw te beginnen een vorm van trouw. De naam, ultiem erfgoed, draagt dit bericht voort. Zakhor — herdenk.