Familie Puhovitsky

Pukhovichi (in het Wit-Russisch Puchavičy, in het Pools Puchowicze) is een plaats in het centrum van het huidige Wit-Rusland, in de voormalige gouvernement Minsk van het Russische Rijk. Zoals duizenden vergelijkbare stadjes behoorde het tot de « nederzettingszone » (tcherta osedlosti), dat uitgebreide westelijke grondgebied van het Rijk waarbinnen de Joodse bevolking vanaf de verdelingen van Polen aan het einde van de 18e eeuw wettelijk gedwongen was zich te vestigen. Het is binnen dit administratieve kader dat de achternaam ontstaat: toen, in toepassing van de ukases van 1804 en vervolgens 1835, Joodse families zich moesten aanmelden onder een vaste naam, kozen velen de naam van hun plaats van herkomst, aangevuld met het achtervoegsel -ski dat de herkomst aangeeft. Puhovitsky betekent dus letterlijk « de inwoner van Pukhovichi ».

Het stadje behoorde tot het type agglomeratie dat historici aanduiden als shtetl — Jiddisch woord, diminutief van shtot (stad). Yohanan Petrovsky-Shtern heeft aangetoond dat de shtetl, ver van het stijve beeld van een arm en gesloten dorp, vooral in de 18e en 19e eeuwen een levendig handelscentrum was, een particuliere commerciële plaats rond zijn markt en jaarbeurzen, waar Joden, Poolse edelen en Slavische boeren elkaar ontmoetten in een strak economisch weefsel [Petrovsky-Shtern, 2014]. Rachel Ertel heeft op haar beurt het Joodse stadje in deze uithoeken beschreven als een gemeenschap georganiseerd rond de synagoge, het studiegebouw en het rituele bad, waar de religieuze orde en de sociale orde vrijwel geheel samenvallen [Ertel, 1982]. Een Puhovitsky uit de 19e eeuw was naar alle waarschijnlijkheid een man van deze wereld: ambachtsman, marskramer, herbergier, molen- of brouwerijhouder of kleine handelsman, ingeschreven in de gemeenschap (kehila) van zijn stadje en onderworpen aan haar instellingen.

Men moet hier een eerste deugd meten, discreet maar grondlegend: de gehechtheid aan de plaats en aan de gemeenschap die er wortelt. De naam van je stadje dragen is niet alleen gehoorzamen aan een administratief decreet; het is, tegen de dwang in, de toebehoring tot een collectiviteit in je identiteit zelf inschrijven. De naam Puhovitsky zegt een trouw — die van Israël aan zijn opeenvolgende ballingschapslanden, waarvan de traditie verlangt dat men ze nooit veracht, volgens de vermaning van Jeremia om « vrede te zoeken van de stad » waar men gevestigd is.

Om te begrijpen wat het leven van een familie als de Puhovitsky was, moet je je bevrijden van de romantische en ellendig voorgestelde afbeelding van de shtetl. Petrovsky-Shtern heeft aangetoond dat de eerste helft van de negentiende eeuw paradoxaal gezien een « gouden eeuw » was van de joodse gemeente in de nederzettingszone : een periode van commerciële dichtheid, waarin de Jood van de shtetl een centraal economisch acteur was, onmisbare tussenpersoon tussen het adellijk domein en de markt, uitbater van tavernes en drankgelegenheden, handelaar in granen, hout, zout en textiel [Petrovsky-Shtern, 2014]. De Puhovitsky's, zoals hun buren, deelden in deze economie van de drempel en circulatie.

Dit economische leven werd doorweven van een ethiek. Arbeid in de joodse traditie is niet simpelweg een noodzaak maar een vorm van vervulling : de Misjna leert dat het bestuderen van de Thora in combinatie met een vak afleidt van zonde. De ambachtsman en koopman van de shtetl leefden onder het toezicht van de Wet, die het juiste gewicht, de juiste maat en het verbod op commerciële bedrog regelde. Gennady Estraikh heeft onderstreept hoezeer het beeld en de werkelijkheid van de shtetl hier uit elkaar zijn gaan lopen, waarbij de herinnering de neiging had een armoede te idealiseren die ook vaak een hardnekkige economische inventiviteit was in het gezicht van de precaire situatie opgelegd door de discriminatoire wetten van het Rijk [Estraikh, 2000]. De deugd die dit verhaal draagt is die van eerlijke economische actie onder dwang : niet accumulatie, maar waardig verdiend levensonderhoud, en het behoud van een gemeenschapsleven daar waar het keizerlijke recht de belemmeringen verveelvoudigde.

Dit is waar tsedaka (tsedaka) haar concrete verankering vindt. Antony Polonsky heeft eraan herinnerd dat de joodse gemeente zich organiseerde rond ondersteuningsvennootschappen (hevrot) die zich bezighielden met zieken, armen, wezen en de begrafenis van doden [Polonsky, 2004]. Een bescheiden familie als de Puhovitsky's was nooit slechts een private cel : zij was een schakel in dit netwerk van verplichte solidariteit waar de rijke aan de arme verschuldigd was niet door facultatieve goedheid maar door gerechtigheid. Tsedaka — waarvan de hebreeuwse wortel « gerechtigheid » betekent en niet « liefdadigheid » — was een van de meest voortdurend ondersteunde instellingen door deze gemeenschappen.

In het hart van het stadje stonden de synagoge en het leerhuisje (beth midrash). De regio Minsk was in de achttiende en negentiende eeuw een belangrijk centrum van de Litouwse rabbijnse cultuur, dat wijze Lita dat het jodendom enkele van zijn grootste figuren van talmoedische geleerdheid schonk en dat lang weerstand bood tegen de hassidische golf vanuit het zuiden. Minsk zelf herbergde beroemde academies, en zijn uitstraling reikte tot de omliggende stadjes. Het is waarschijnlijk dat een familie Puhovitsky, zoals de meeste, afhankelijk was van deze intellectuele horizon : het kind leerde al in de heder de teksten lezen, en het ideaal van de lamdan, de man die bedreven is in de Wet, domineerde hier de rangschikking van maatschappelijk aanzien.

Rachel Ertel heeft terecht beschreven hoe talmoedische kennis in deze wereld een echte aristocratie vormde : men eeerde hier eerder het vermogen om een moeilijk gedeelte van de Talmud uit te denken dan rijkdom, en het huwelijk van de dochter van een notabele met een jong studietalent bezegelde de verbintenis van geld en kennis [Ertel, 1982]. Deze symbolische economie van intellectueel verdienste is een van de grote waarden die deze wereld heeft voortgebracht : het geloof dat studie op zichzelf een religieuze daad is, een manier om God te dienen en het dagelijks leven heilig te verklaren.

De vroomheid (yirat shamayim, de « vrees des Hemels ») bepaalde het ritme van de tijd : de sabbat onderbrak de economische bedrijvigheid, de feesten markeerden het jaar, de halakha bepaalde de kleding, de tafel en het huwelijk. Men kan niet met zekerheid zeggen, bij gebrek aan naamgeving in documenten, dat zekere Puhovitsky een beroemde geleerde was ; maar men kan aannemen dat de lignée deze onderdompeling in de Wet deelde die de identiteit van het stadje bepaalde. De deugd hier is niet de glorierijke uitzondering, maar de gewone en doorgegeven trouw, van generatie op generatie, aan een manier om in de wereld te leven onder het oog van de Torah.

De geschiedenis van de shtetl zou onvolledig zijn zonder aandacht voor vrouwen. In de wereld van de kleine steden waardearde het mannelijke ideaal studie, maar waren het vaak vrouwen die handel, winkel en huishouden bestierden, en zo de materiële instandhouding waarborg die mannen hun onderdompeling in de teksten mogelijk maakte. Deze arbeidsverdeling was verre van marginaal — het was een belangrijke economische structuur van het joods leven in Oost-Europa.

Susan A. Glenn heeft meesterlijk aangetoond hoe deze ervaring met vrouwenarbeid, gesmeed in de shtetl, zich voortzette in de emigratie: de « dochters van de shtetl » die zich rond de eeuwwisseling naar Amerika begaven, behoorden tot de eerste arbeiders in de kledingsindustrie, en tot de strijdvaardigste stakers en vakbondactivisten van hun generatie [Glenn, 1990]. Het is niet onredelijk aan te nemen dat een dochter Puhovitsky, zoals zoveel anderen, dit pad volgde: van de familiebedrijf in Wit-Rusland naar de confectieatelier in New York, meebrengend een arbeidsvermogen en collectief bewustzijn dat reeds beproefd was.

De waarde die hier naar voren komt is dubbel: de waardigheid van de zorg voor de ander — in het huishouden, voor kinderen, voor het gezin — en de betrokkenheid bij het collectieve leven dat, bij deze gemigreerde vrouwen, zich transformeerde in inzet voor sociale gerechtigheid. Daarin sluit de geschiedenis van de vrouwen uit deze lignées aan op een constant element van de Memorie van Israël: de overtuiging dat de strijd voor eerlijk loon en de waardigheid van de arbeider, in modern spraakgebruik, het oude profetische gebod van gerechtigheid voortzet.

De wereld van de Puhovitsky stond niet stil. De afsluitende negentiende eeuw was voor de Joden van de vestigingszone een tijd van grote veranderingen: verarming van de dorpen, industrialisering, bevolkingsgroei, en vooral de golven van geweld — de pogroms die op 1881 volgden, vervolgens op de revolutie van 1905 — die een van de grootste migratiegolven in de Joodse geschiedenis voortbrachten. Nancy Sinkoff heeft geanalyseerd hoe reeds vóór deze vertrekken de Pools-Litouwse grenzen het laboratorium waren geweest van de intrede van de Joden in de moderniteit: de Haskala, de Joodse Verlichting, stelde daarin aan traditionalisten een project van onderwijshervorming en opening naar de omringende wereld tegen [Sinkoff, 2004].

De dragers van de naam Puhovitsky verspreidden zich naar gelang van deze krachten. Sommigen bereikten Minsk, Vilna of de grote steden van het Rijk; anderen staken de Atlantische Oceaan over naar de Verenigde Staten, waar de familienaam frequently werd geamericaniseerd of afgekort; nog anderen voegden zich later bij Palestina onder mandaat. Deze verspreiding is het lot van de lignée zelf: de naam die een unieke plaats aanduidden, werd het teken van een familie verspreid over verschillende continenten, een bijzondere illustratie van wat de grote oostelijke diaspora was.

Hier raken we een deugd aan die de Joodse traditie zeer hoog stelt: de relatie tot de vreemdeling, deze herhaalde ervaring van ballingschap die, volgens de biblische gebod herhaaldelijk herinnerd, zich moet keren in een plicht van gastvrijheid — « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte ». De Puhovitsky's van de emigratie, eerst gasten, werden dikwijls op hun beurt die welke de nieuwkomers ontvingen, herbouwend in de westerse metropolen de ondersteuningsorganisaties (landsmanshaftn) van hun dorpen van herkomst. De herinnering aan de plaats, gedragen door de naam, werd aldus een instrument van solidariteit voor de ontwortelden.

De wereld van de shtetl werd vernietigd. In juni en juli 1941 leverde de Duitse invasie van de Sovjet-Unie Wit-Rusland aan de Shoah door kogels uit: de Einsatzgruppen en hun helpers vermoordden, plaats na plaats, de Joodse gemeenschappen die niet door emigratie waren leeggelopen. De regio Minsk was een van de belangrijkste schouwplaatsen van deze uitroeiing, en Pukhovichi ondergingen, zoals de naburige plaatsen, hetzelfde lot. De leden van de Puhovitsky die op het land van hun naam waren gebleven, werden vrijwel zeker opgeslokt door deze ramp, samen met hun buren.

Deze vernietiging geeft de naam een nieuw gewicht. Het is niet langer alleen een plaatsnaam: het is een epitafium. Vandaag de dag de naam Puhovitsky dragen, of ervan afstammen, betekent depositaris zijn van een plaats waarvan de Joodse gemeenschap van de kaart der levenden werd uitgewist om alleen in de herinnering voort te bestaan. Estraikh heeft aangetoond hoe de shtetl in de naoorlogse cultuur ophield een werkelijkheid te zijn om een afbeelding te worden — voorwerp van nostalgie, literatuur en herdenking [Estraikh, 2000]. De Puhovitsky-lignée neemt deel aan deze transmutatie: zij is, tegen haar wil, een fragment van het collectieve geheugen van Israël geworden, een van die namen waarmee een verdwenen wereld blijft noemen en genoemd worden.

De uiteindelijke deugd die dit hoofdstuk draagt ligt niet in de handeling maar in het getuigenis: de plicht tot herinnering (zakhor), dit gebod om jezelf te herinneren dat alle Joodse geschiedenisbesef structureert. Een naam bewaren, zelfs onvolledig, zijn geschiedenis reconstrueren, is een daad van trouw jegens degenen die geen grafplaats meer hebben en het vergetelheid weigeren zijn laatste overwinning.

Aan het einde van deze route blijkt de familie Puhovitsky voor wat zij waarschijnlijk is: een gewone Joodse familie uit de nederzettingszone, zonder gevestigde rabbijnieke dynastie of schitterende rijkdom, maar draagster, juist door deze ordinariteit, van alles wat de wereld van de shtetl het dichtstbevolkt heeft uitgedrukt. Uit haar naam zelf trekt zij een les: de worteling in een plaats, de trouw aan een stadje dat men tot in zijn burgerlijke staat draagt.

Moest men tussen alle deugden één naam geven die deze familie het best zou hebben uitgedrukt, het zou de trouw aan het geheugen van een plaats en zijn gemeenschap zijn — deze zekhira die van een naam een monument maakt. Want de Puhovitsky's, of zij nu een winkeltje in Minsk hebben gehad, kleding in New York hebben genaaid of in de graven van 1941 zijn omgekomen, hebben gemeen dat zij, ingeschreven in hun identiteit, de naam van een Joods stadje hebben gedragen. Daarin versmelten hun bijzondere lot met de grote deugd die de traditie van Israël door eeuwen en continenten heen heeft gedragen: de weigering van het vergeten, het vertrouwen dat zich herinneren reeds een manier van rechtvaardigheid is. Naast deze kardinale deugd staan de anderen, discreet en waar — de georganiseerde liefdadigheid van de tsedaka, de waardigheid van eerlijk werk, de eer gegeven aan studie, en de plicht van gastvrijheid van de banneling die gastheer is geworden. De familie Puhovitsky, bescheiden onder duizenden, is de trouwe afspiegeling daarvan.