Familie Prohatzka

Het onontbeerlijke uitgangspunt is het werk van Samuele Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, verschenen in Florence in 1925 in de verzameling van de uitgeverij Israel. Dit werk vormt, voor de eerste helft van de twintigste eeuw, het referentieregister van Joodse achternamen op het Italiaanse schiereiland. Zijn methode bestaat erin de namen die in Italiaanse gemeenschappen zijn bevestigd op te sommen en, waar mogelijk, een etymologische verklaring voor voor te stellen — toponymisch, patronymisch, beroeps- of beschrijvend. De opname van de naam Prohatzka in dit register volstaat om een solide feit vast te stellen: deze achternaam werd, op een door Schaerf gedocumenteerde datum, gedragen door een of meer gezinnen die tot het Italiaans jodendom behoorden [Schaerf, 1925].

De reikwijdte van deze attestatie moet echter rigoureus worden gemeten. Een onomastische catalogus bewijst het bestaan van een naam; het reconstrueert geen genealogie. Wij weten dat Prohatzka een Joodse naam in Italië was; wij weten uit deze enige bron niet, in welke stad hij eerst werd opgetekend, in welk tijdperk hij zich daar vestigde, en door hoeveel huishoudens hij werd gedragen. Dit voorbehoud verzwakt de waarde van het getuigenis niet: het bepaalt het rechtmatige gebruik ervan. De nauwgezette historicus schrijft een aantekening niet toe wat zij niet bevat.

Het is ook noodzakelijk de waarde van Schaerf als getuige van een tijdperk te benadrukken. Zijn werk, voltooid in 1925, gaat vooraf aan de uitvaardiging van de fascistische rassengeschiedenisswetten van 1938, die de gemeenschappen die hij documenteerde tragisch zouden ontwrichten. Zijn inventaris legt dus, naar analogie van een snapshot, de staat van een Italiaans-Joods onomastisch erfgoed vast op de vooravond van zijn vervolging. In dit opzicht draagt elke naam die hij opsomt — Prohatzka inbegrepen — de dubbele waardigheid van het wetenschappelijk object en het herdenkingsverlies [Yerushalmi, 1984]. Dit is de reden waarom de onderhavige aantekening deze vermelding behandelt niet als een erudiet detail, maar als de dunne en kostbare draad waaruit de reconstructie wordt geweven.

De spelling Prohatzka vertoont een fysieke vorm die noch uit het Hebreeuws, noch uit het Romeinse Italiaans, noch uit het Spaans van de Sefardische ballingen stamt. De uitgang op -tzka, met zijn affricaat getranscribeerd door het digram tz en zijn Slavisch verkleiningssuffix, wijst resoluut naar het Tsjechische taalgebied en, meer in het algemeen, naar Centraal-Europa. Men herkent inderdaad in deze naam de voor de hand liggende verwantschap met de Tsjechische familienaam Procházka, een van de meest verspreide familienamen in Bohemen, waarvan de gebruikelijke betekenis « wandeling », « degene die voorbijgaat », of zelfs « de reiziger » of « de marskramer » is. De geïtalianiseerde spelling Prohatzka verschijnt als een fonetische aanpassing van een naam gedragen door families uit de Tsjechische landen of de Austro-Hongaarse gebieden.

Deze hypothese, die als redactionele gissing en niet als vastgesteld feit moet worden beschouwd, stemt overeen met wat we weten van de Joodse migratiedynamica naar Noord-Italiaans. Askenazische families uit Bohemen, Moravië en de marges van het Habsburg-Rijk zijn van de late Middeleeuwen tot de moderne tijd uitgewaaierd naar de steden op de Povlakte en naar de havens van de kust. De overgang van zo'n naam uit de Tsjechische wereld naar de Joodse Italiaanse wereld zou dan verklaard worden door de integratie van Askenazische dragers in de gemeenschappen van het schiereiland, een verschijnsel dat ruimschoots wordt geattesteerd voor de Renaissance-periode [Bonfil, 1994].

Hier antwoorden de naamtraditie en het archief elkaar zonder zich te vermengen: de vorm van de naam zegt een Centraal-Europese oorsprong die de bron van Schaerf niet commentarieert. Het gaat dus om een snijpunt — de linguïstische waarschijnlijkheid werpt licht op het documentaire stilzwijgen — maar de status blijft gissing. Men zal zich onthouden van de uitspraak dat de familie zeker Bohemisch was; men zal zich ervan bewust zijn dat de vorm van de naam, zeer waarschijnlijk, de handtekening ervan draagt. Deze voorzichtigheid sluit aan bij de geest van de grote studies van manuscripten en erfgoederen uit Joodse Italië, die eraan herinneren hoeveel namen reizen, vervormd worden en zich opnieuw verankeren naar gelang van de mobiliteiten [Tamani, 2010].

Om een naam van Boheemse afkomst in het Italiaanse judaïsme te situeren, moet men de historische diepgang van de Asjkenazische aanwezigheid op het schiereiland onderstrepen. Al vanaf de late Middeleeuwen vestigden zich joden uit de Germaanse en Donaulanden in Noord- en Midden-Italië, aangetrokken met name door de kredietactiviteit op onderpand, die de stedelijke autoriteiten tolereerden en regelmatig monitorden. Deze migranten brachten hun eigen liturgische rituelen mee — de minhag ashkénaze — hun geleerdentradities en uiteraard hun familienamen, gekenmerkt door de Midden-Europese geografie.

Robert Bonfil heeft magistraal dit joodse Italië van de Renaissance beschreven als een ruimte van coëxistentie tussen verschillende rituele tradities, waar italkim, Asjkenazim en later Sefardim naast elkaar leefden, soms in dezelfde stad, met hun respectieve synagogen en gebruiken [Bonfil, 1994]. Steden als Venetië, met zijn scuole tedesca, italiana, levantina en ponentina, belichamen deze pluraliteit: elke « natie » beschikte over zijn eigen gebedshuis en identiteit. Een patroniem van Boheemse afkomst als Prohatzka zou op natuurlijke wijze zijn plaats vinden in de Asjkenazische kant van dit mozaïek.

Deze aanwezigheid was niet alleen demografisch: zij was ook intellectueel en ambachtelijk. Joden van Midden-Europese afkomst participeerden actief in de productie en versiering van verlichte Hebreeuwse handschriften die de bekendheid van Italiaanse werkplaatsen uitmaakten, zoals Giulia Tamani heeft gedocumenteerd in haar studie van versierde joodse handschriften op het schiereiland [Tamani, 2010]. Zij droegen bij aan het leven van de yeshivot en aan de verspreiding van filosofische en halakhische teksten. Aldus kan men, hoewel men de familie Prohatzka nominatief niet kan verbinden aan een bepaalde werkplaats of academie, met zekerheid stellen dat een naam van deze aard zich inscreef in een cultureel dicht en geïntegreerd milieu, waar de buitenlandse herkomst van het patroniem geenszins marginalisering betekende, maar deelname aan een kosmopolitische joodse Italiaanse beschaving [Bonfil, 1994].

Buiten de steden van de Padanische vlakte bood het moderne Italië aan joden een tweede groot ontvangstcentrum: de vrije havens aan de kust, waarvan Livorno aan de spits stond. De Toscaanse stad, voorzien van de privileges van de Livornine aan het einde van de 16de eeuw, trok een aanzienlijke joodse bevolking aan, eerst Sefardisch en Portugees, maar ook, door commerciële verspreiding, afkomstig uit alle diaspora's. Lionel Lévy heeft de geschiedenis van deze « Portugese joodse natie » herschreven, die vanuit Livorno uitstraalde naar Amsterdam, Tunis en het hele Middellandse-Zeegebied [Lévy, 1999]. Hij heeft ook een specifieke studie gewijd aan de Livornese gemeenschap en haar langzame uitstervingsproces [Lévy, 1996].

Livorno biedt een waardevol model om te begrijpen hoe een naam kon circuleren en zich transformeren. In deze kosmopolitische havens vermengen­den patroniemen zich, italianiseerden zich, en werden zij doorgegeven via huwelijksallianties en commerciële mobiliteit. Een naam van Midden-Europese oorsprong kon zich daar vestigen, een Latijnse spelling aannemen, en van daar uit uitstralen naar Noord-Afrika, waar de Livornese netwerken — de grana, zoals men joden van Livornese afkomst in Tunis noemde — een economische rol van eerste rang speelden [Lévy, 1999]. Het is dus waarschijnlijk, hoewel niet gedocumenteerd voor de familie Prohatzka in het bijzonder, dat een dergelijke naam deze maritieme routes kon volgen die Italië met de gemeenschappen van de Maghreb verbonden.

Deze hypothese van circulatie steunt op de algemene kennis van Sefardische en Middellandse-Zee netwerken. Het is bekend dat gemeenschappen als die van Tlemcen of Sidi Bel Abbès in Algerije families ontvingen wier namen het spoor van hun Europese pelgrimstochten droegen [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Zonder een directe band te stellen — wat niets in Schaerfs bron toestaat vast te stellen — kunnen we stellen dat de joodse Middellandse-Zee ruimte een continuum was waar namen reisden. De vastgestelde aanwezigheid van de naam Prohatzka in Italië past zich in dit uitgebreide netwerk van mobiliteiten, waarvan de logica, zonder het te bewijzen, de mogelijke trajectorie van zulk een lignée verduidelijkt [Lévy, 1996].

Een familienaam is nooit slechts een administratieve etiket: het is een drager van geheugen, een samenvatting van familiegeschiedenis die van generatie op generatie wordt doorgegeven. In de joodse traditie heeft deze overdracht een bijzondere betekenis, want zij verbindt individuele identiteit aan de continuïteit van een volk. Yosef Hayim Yerushalmi heeft aangetoond hoe het jodendom vóór de moderne tijd veel meer een beschaving van het geheugen dan van de geschiedenis was: het verleden werd daar beleefd, geritualiseerd en doorgegeven, eerder dan gereconstrueerd door documentaire kritiek [Yerushalmi, 1984]. De naam Prohatzka, gedragen en doorgegeven, neemt deel aan deze geheugeneconomie voordat het voorwerp van historisch onderzoek wordt.

Deze traditionele dimensie resoneert met het denken van Léon Askénazi, voor wie trouw aan de naam en de lignée een verantwoordelijkheid tegenover het ontvangen woord en de doorgegeven schrift betekent [Askénazi, 1999]. Evenzo heeft Armand Abécassis benadrukt hoe joodse identiteit zich vormt in een beweging die « van de woestijn naar het verlangen » gaat, dat wil zeggen van erfenis ontvangen naar levende toe-eigening [Abécassis, 1987]. Een naam als Prohatzka dragen is dus erfgenaam zijn van een trajectory — die, waarschijnlijk, van een familie afkomstig uit de Tsjechische landen, geïntegreerd in het Italiaanse jodendom, en ingeschreven in de grote beweging van de diasporen's.

Het is hier belangrijk eerlijk te zijn over de status van dit hoofdstuk: wij beschikken over geen enkele familievertelsel dat is doorgegeven, geen enkel mondeling getuigenis dat zou bijdragen tot het documenteren van het eigenlijke geheugen van de Prohatzka. Wat wij aanbieden betreft het mogelijke geheugen — dat wat zo'n naam zou hebben kunnen dragen — eerder dan een verzameld getuigenis. Deze voorbehoud is essentieel: het onderscheidt geleerde reconstructie van het overgeleverde verhaal. Maurice-Ruben Hayoun herinnert eraan dat de joodse traditie in evenwicht houdt de eis van trouwe overdracht en die van helderziende interpretatie [Hayoun, 2023]. In deze geest geven wij door wat de naam suggereert, zonder het een geheugen toe te schrijven dat wij niet hebben verzameld.

Het geval Prohatzka illustreert op exemplarische wijze de spanning die elke joodse genealogie doorkruist: die tussen de zeldzaamheid van het nomivatieve archief en de rijkdom van de interpreteerbare context. Aan de ene kant, slechts één sluitende bron — de notitie van Schaerf [Schaerf, 1925]. Aan de andere kant, een uitgestrekt horizon van kennisgebieden — linguïstische, historische, migratoire — die dit geïsoleerde punt van een gloriëus van waarschijnlijkheid omgeven. De integriteit van de historicus bestaat precies daarin dat hij nooit de geverifieerde kern en de waarschijnlijke halo verwarrt.

Colette Sirat heeft in haar studie van de middeleeuwse joodse filosofie op basis van handschriften aangetoond hoezeer de kennis van het joodse verleden afhangt van de materiële overleving van documenten, en hoezeer zij een kritische lezing vereist die aandachtig is voor de lacunes [Sirat, 1983]. Deze les geldt ook voor genealogie: waar het archief zwijgt, moet interpretatie voortschrijden bedekt door voorzichtigheid. De Midden-Europese vorm van de naam, de geverifieerde integratie van asjkenazi's in Italië, de mediterrane circulatie van patroniemen — al deze elementen convergeren om een geschiedenis plausibel te maken, zonder deze ooit zeker te stellen.

Isaiah Berlin, mijmerend over de voorwaarde van de moderne jood, heeft benadrukt hoezeer de joodse identiteit zich knoop in de spanning tussen toebehoren en verplaatsing, tussen worteling en ballingschap [Berlin, 1973]. De naam Prohatzka — Boheems van vorm, Italiaans van attestatie, potentieel mediterraan van bestemming — verdicht deze diasporacondicie. Het is het punt waar archief en interpretatie elkaar antwoorden: het archief zegt dat het was, interpretatie suggereert waar het vandaan kwam. Dit hoofdstuk aanvaardt dit snijpunt als de eigen plaats van eerlijke genealogische kennis, waar het waarschijnlijke zich nooit vermomt als zeker [Yerushalmi, 1984].

Aan het einde van dit onderzoek is wat met zekerheid kan worden gesteld beperkt, maar dit beperkte is solide: de naam Prohatzka was een Joods patroniem uit Italië, dat in 1925 als zodanig door Samuele Schaerf werd geregistreerd [Schaerf, 1925]. Rond deze vastgestelde kern heeft de analyse een bundel convergente hypothesen uitgewerkt: een linguïstische oorsprong zeer waarschijnlijk Tsjechisch of Midden-Europees, verwant aan de Boheemse naam Procházka; een inplanting in de Asjkenazische zijde van het Italiaanse judaïsme, waarvan Bonfil de vitaliteit tijdens de Renaissance heeft aangetoond [Bonfil, 1994]; en een mogelijke participatie in de netwerken van mediterrane mobiliteit die Italiaanse havens, zoals Livorno, met gemeenten in de Maghreb verbonden [Lévy, 1999].

Geen van deze uitwerkingen kan als een vastgesteld feit voor de lignage Prohatzka in het bijzonder worden gepresenteerd. Ze vormen het waarschijnlijkste kader waarin de enige attestatie waarover we beschikken, moet worden geplaatst. Deze epistemische eerlijkheid is geen erkenning van zwakte maar de voorwaarde zelf van een kennis die deze naam waardig is: liever een waarschijnlijke contour strikt afgebakend dan een fictiële genealogie stellig beweert [Sirat, 1983].

De naam Prohatzka blijft zo een open venster op de Europese Joodse voorwaarde: die van een volk waarvan de namen de herinnering dragen aan de doorquiste landen, de ondergane ballingschappen en de teruggevonden wortels. Moge deze opmerking, trouw aan de geest van Yerushalmi die geheugen en geschiedenis onderscheidt [Yerushalmi, 1984], dienen als uitgangspunt voor al toekomstig onderzoek dat, door nieuwe archieven op te graven — gemeentelijke registers, notariële akten, belastinglijsten —, het waarschijnlijke in het vastgestelde zou kunnen omzetten.