Familie Podemski

De achternaam Podemski laat zich allereerst lezen als een taalkwestie. Het onomastisch onderzoek van Alexander Beider heeft aangetoond dat de grote meerderheid van de Joodse namen in Polen zich laat vastleggen, dankzij de decreten voor burgerlijke registratie die door de mogendheden die Polen aan het einde van de 18de en het begin van de 19de eeuw verdeelden, werden opgelegd [Dictionnaires des patronymes juifs d'Europe de l'Est]. Vóór deze administratieve verplichting werden Joden aangeduid met een Hebreeuwse patroniem — ben, zoon van — en door verwijzing naar de plaats. Het achtervoegsel -ski, dat veel voorkwam bij de adel en in de Joodse bevolking, bleef toen in een erfelijke naam kristalliseren wat slechts een aanduiding van oorsprong was: Podemski, « die van Podem-, van Podębie » of van een nabijgelegen plaats gevormd op een analoge wortel.

Deze toponymische afleiding is geen erudiet detail. Het zegt dat het gezin zichzelf dacht, en zich liet noemen, naar de plaats waar het had geleefd — een territoriale verankering die indruist tegen het te eenvoudige beeld van een jodendom zonder land. De Jiddische en Poolse naam beantwoorden elkaar hier: het Jiddisch, de moedertaal van de Joden in Centraal-Europa, waarvan Jean Baumgarten de geschiedenis heeft nagetekend als « een zwervende taal » geboren uit de ontmoeting van Germaans substraat, Hebreeuws en Slavische talen, droeg in zijn zeer wezen de herinnering van deze opeenvolgende verplaatsingen en vestigingen [Baumgarten, 2002]. De achternaam Podemski, gevormd in het Pools maar gedragen door een Joodse familie die Jiddisch sprak, belichaamt precies deze dubbele toebehoring: geïntegreerd in de Poolse geografie, onderscheiden door het geloof en de liturgische taal.

Het is al, in de bescheidenheid van een naam, een vorm van trouw aan de verhouding tot het vreemde die de Joodse traditie in het hart van haar Wet plaatst: het gezin dat zich naar de plaats van zijn ballingschap noemt, erkent dat het zowel hier als elders is, gast en bewoner, volgens het herhaalde gebod van de vreemdeling lief te hebben « want gij zijt vreemdelingen geweest in Egypte ».

Om de herkomst van een familie zoals de Podemski te begrijpen, moet men stroomopwaarts van Polen gaan, naar de stichtende gemeenschappen van Ashkenaz. De werken van Michael Toch over de economische geschiedenis van de Europese Joden tonen aan dat de Joodse aanwezigheid in centraal Europa, aanvankelijk schaars in de laat-antieke periode en de vroege Middeleeuwen, zich geleidelijk structureerde rond handel, krediet en ambachten, in een netwerk van Rijnse en later Donause burchten en steden [Toch, 2013]. Uit deze Rijnse centra — Mainz, Worms, Speyer — straalt een religieuze cultuur uit waarvan Jeffrey Woolf de kracht heeft beschreven: de fabricatie van "heilige gemeenschappen", de kehillah, waar het dagelijks leven, de synagoge, het rabbijnse tribunaal en de onderlinge solidariteit een onlosmakelijk weefsel vormden [Woolf, 2015].

In deze smeltkroes werden de deugden gesmeed die de migratie naar het oosten zouden begeleiden. Ephraim Kanarfogel heeft de diepte van de intellectuele en rabbijnse cultuur van middeleeuws Ashkenaz aan het licht gebracht, waar de bestudering van de Wet niet het privilege van een gesloten elite was, maar het collectieve bewustzijn doordrong [Kanarfogel, 2013]. Elisheva Baumgarten heeft op haar beurt aangetoond hoezeer de vroomheid op de voet van het alledaagse werd beoefend — door mannen en vrouwen, in de gewone gebaren van naleving, lichaamshoede, liefdadigheid en rouw [Baumgarten, 2014]. Deze dagelijkse vroomheid en deze zorg voor de ander, geërfd uit het Rijnse Ashkenaz, vormen het onzichtbare erfgoed dat families zoals de Podemski, met hun kisten en hun boeken, naar de vlakten van Polen hebben vervoerd.

De grote syntheses van Haym Soloveitchik hebben aangetoond hoezeer de Ashkenazische halakha is opgebouwd op een subtiele articulatie tussen de ontvangen tekst en de geleefde gewoonte, de minhag, een normatieve kracht die de gemeenschappen als heilig beschouwden [Soloveitchik, 2014]. Aldus was de opvatting van de Joodse wet eigen aan deze wereld nooit een abstractie: zij was het geraamte van een gemeenschappelijk leven. De Podemski-lijn erft, als elke Joodse familie in Polen, van deze manier om van religieus recht een kunst van samen leven te maken.

Polen was, van de late Middeleeuwen tot de moderne tijd, het grote toevluchtsoord van de oostelijke Ashkenazi. Aangetrokken door de privileges die door vorsten waren verleend en beschermd door handvesten, bouwden de Joden daar een communaal netwerk op met een dichtheid zonder gelijke in Europa. Alan Levenson herinnert in zijn synthese van de Joodse geschiedenis eraan dat Polen-Litouwen het demografische en spirituele centrum van het Askenazisch jodendom werd, zetel van de Va'ad Arba Aratsot, de Raad van de Vier Landen, de volmaakte vorm van communale autonomie [Levenson, 2012]. Het is binnen dit kader dat een familie genoemd naar een Poolse plaats betekenis krijgt: de Podemski behoren tot de gewone stof van deze gemeenten, noch vorsten noch paria's, maar leden van een kehillah die haar scholen, haar rechtbanken, haar liefdadigheid beheerde.

Want de Poolse communale structuur rustte op een vereiste: die van de betrokkenheid bij het collectieve leven. Elke familie droeg, naar vermogen, bij aan de instellingen van solidariteit — de tsedaka voor de armen, de hevra kadisha voor de doden, de heder voor de kinderen. Deze organisatie, rechtstreeks voortgezet uit de in de Middeleeuwen heilige gemeenten beschreven door Woolf, maakte van liefdadigheid niet een vrijwillige aalmoes maar een verplichting van gerechtigheid [Woolf, 2015]. De naam Podemski, als hij ons ook geen schitterend rabbijnisch archief heeft nagelaten, smelt samen in deze menigvuldige getrouwe waarvan de voornaamste deugd precies was, generatie na generatie, de instellingen van onderlinge zorg te onderhouden.

Men moet hier een deel schaduw aanvaarden: de beschikbare documentaire bronnen maken het niet mogelijk een precieze filiatiereeks voor de Podemski-lignage voor het tijdperk van de naamsvasthelling te reconstrueren. Deze archivale terughoudendheid is die van de meeste gewone Joodse families van Polen, wier geschiedenis zich in communale registers en begraafplaatsstenen in plaats van in grote verhalen heeft ingeschreven. De eerlijkheid van het Grote Boek gebiedt het te zeggen: wat wij van de lignage weten, weten wij vooral door de wereld die zij deelden.

De moderne tijd plaatst Joden uit Polen en Midden-Europa op het kruispunt van economie en kennis. Daniel Jutte heeft deze wereld verkend waar Joden, christenen en geleerden uitwisselden in de « economie van geheimen » — geneesmiddelen, technieken, alchemie, praktische kennis — wat van sommigen gezochte tussenpersonen tussen culturen maakte [Jutte, 2015]. Economisch handelen en wetenschappelijke kennis waren niet gescheiden: de Joodse koopman, geldlener, arts of ambachtsman namen deel aan een kenniscirculatie die de religieuze grenzen oversteeg.

Deze inschakeling had haar groosdeden en haar gevaren. Yair Mintzker heeft in zijn studie over het proces en de executie van Joseph Süss Oppenheimer aangetoond hoe fragiel de positie van de « hofjood » was, wiens economisch succes op elk moment in beschuldiging kon omslaan [Mintzker, 2017]. Gewone Joodse families — en men kan redelijk de Podemski ertoe rekenen, wier naam van lokale verankering wijst op een bestaan in dorp of klein stadje veeleer dan aan het vorstenhof — beleefden een bescheidener en veiliger versie van deze inschakeling: nabijhandel, ambacht, lokale geldverstrekking, herbergierij, allemaal beroepen die de Old Regime-maatschappij vaak aan Joden voorbehield.

Het was in deze beroepen dat een discrete maar essentiële deugd zich uitsprak: gerechtigheid in uitwisseling, eerlijkheid van gewichten en maten, die de halakha tot religieuze plicht verheft. Edward Fram, uitgever van de dagboeken van het tribunal van rabbijn Hayyim Gundersheim in Frankfurt, heeft doen zien hoe rabbijnse tribunalen dag in dag uit handelsgeschillen, huwelijks- en burenruzies regelden volgens een geleefde wet, bezorgd om billijkheid en sociale vrede [Fram, 2012]. Maoz Kahana, het overgangsmoment van Praag naar Bratislava van het halakhische schrijven navertellend, heeft aangetoond hoezeer deze Wet zich kon aanpassen aan een veranderende wereld zonder haar principes te verloochenen [Kahana, 2015]. De familie Podemski neemt, als Joodse familie van de Pools-Germaanse ruimte, deel aan deze wereld waarin de opvatting van de Wet tot in de gewoonste transacties structureerde.

De wending van de 19de naar de 20ste eeuw was voor Joden in Polen en Midden-Europa een tijd van bruisende activiteit. Delphine Bechtel analyseerde deze « joodse culturele renaissance » die tussen 1897 en 1930 de taal, literatuur en nationaal bewustzijn van Joden opnieuw uitvond — van de vernieuwing van het Jiddisch en Hebreeuws tot de politieke en artistieke bewegingen [Bechtel, 2002]. Een familie als de Podemski, dragende een Poolse naam maar voortkomend uit de Askenazische wereld, bevond zich precies op dit kantelpunt waar traditionele verbondenheid de mogelijkheden en spanningen van de moderniteit ontmoet.

Het is in deze context dat de referentienotitie aangeeft dat de familienaam Podemski door joodse persoonlijkheden werd gedragen [Q36922213 — Wikidata]. Deze aanwijzing, hoe beknopt ook, getuigt ervan dat de lignée in de hedendaagse tijd figuren voortgebracht heeft die zichtbaar genoeg waren om een spoor na te laten in biografische naslagwerken. Zij behoort dus tot de wijdverspreide beweging van emancipatie en toegang tot de publieke sfeer die zoveel Joden uit Midden- en Oost-Europa deed toetreden tot de letteren, wetenschappen, kunsten en burgerlijk leven.

Deze ingang in de moderniteit draagt een eigen deugd met zich mee: de bijdrage aan denken en kennis — literair, wetenschappelijk, artistiek — die de renaissance die Bechtel beschreef op nieuwe schaal mogelijk maakte [Bechtel, 2002]. De familie Podemski draagt, door persoonlijkheden aan het openbare joodse leven af te staan, bij aan deze betrokkenheid bij het collectieve leven dat nu uitgebreid was tot de naties waar Joden leefden. De naam die van het Poolse stadje erfenis is geworden, wordt dan de naam van een burger, een schepper, een actor van de eeuw.

Geen verhaal van een Joodse Poolse familie kan de catastrofe van de twintigste eeuw verzwijgen. Polen, demografisch hart van het Asjkenazische jodendom, was ook het epicentrum van zijn vernietiging. Families met namen zoals Podemski werden, samen met alle gemeenschappen, meegevoerd in de totale vernietiging van de werelden die de voorgaande hoofdstukken hebben beschreven: de kehillah, de heder, het rabbijnse tribunaal, de dorpssynagoge. Historische nauwkeurigheid gebiedt te zeggen dat het zwijgen van de archieven over veel takken van deze families vaak het zwijgen zelf van de vernietiging is.

Tegenover deze afgrond is de deugd die overblijft die van de mémoire — zakhor, « gedenk », kardinaal gebod van Israël. Het gedeeltelijk reconstrueren van de geschiedenis van een naam zoals Podemski behoort tot deze plicht: een lignage zijn plaats teruggeven in de lange keten van generaties. De grote syntheses, van Levenson tot Toch, stemmen erover in dat deze geheugencontinuïteit de draad vormt die de middeleeuwse Rijnse gemeenschappen verbindt met de Joden van het moderne Polen, voorbij alle breuken [Levenson, 2012] [Toch, 2013].

Hier antwoorden traditie en archief elkaar. Waar het archief zwijgt, neemt de doorgegeven herinnering — familieverhalen, gegraveerde namen, familienamen bewaard in repertoria — het over en getuigt dat de lignage heeft bestaan, dat zij naar de Wet heeft geleefd en heeft bijgedragen aan het leven van haar volk. Dit is de betekenis van dit Grote Boek: bij elkaar houden wat het document vaststelt en wat de herinnering bewaart.

Aan het einde van deze reis laat de lineage Podemski zich minder lezen als een opeenvolging van illustere figuren — die de bronnen, eerlijk gezegd, niet toelaten in detail te reconstrueren — dan wel als een draad die zich door de geschiedenis van het Asjkenazische en Poolse judaïsme spant. Geboren uit een plaats waarvan zij de naam draagt, gevormd door het Jiddisch en door de Wet, ingebed in de ambachten en instellingen van de kehillah, deelde zij het lot van die talrijke getrouwen die de discrete grootheid van de Joodse wereld van Oost-Europa hebben uitgemaakt.

Van al de deugden die dit verhaal naar voren heeft gebracht — de rechtvaardigheid van de uitwisseling, de vroomheid van het dagelijks leven, de kennis, de bijdrage aan het moderne denken —, is het die welke de lineage Podemski boven alles het best heeft uitgedrukt de betrokkenheid bij het gemeenschappelijk leven : deze inwortelding van een familie in een gemeenschap, deze naam gedragen als een toebehorendheid aan een plaats en een volk, deze manier van bestaan door en voor de kehillah. Daarin neemt de lineage volledig deel aan de deugd die Israël door de eeuwen en over de continenten heen heeft gedragen : van de gemeenschap de plaats maken waar de Wet, de liefdadigheid en de herinnering zich voortplanten, en waar iedere naam, hoe bescheiden ook, een plaats inneemt in de lange trouw der generaties.