Familie Platz

Voordat een Jood zich Platz kon noemen, moest Ashkenaz hebben bestaan: deze culturele en religieuze entiteit ontstaan aan de grenzen van de Rijnland en Noord-Frankrijk rond het jaar duizend. De stichtingsgemeenschappen van Mainz, Worms en Speyer — de SchUM — ontwikkelden daar een onderscheiden Joodse beschaving, voorzien van eigen liturgische gebruiken, eigen recht, vroomheid en instellingen. Het onderzoek heeft aangetoond dat het religieuze leven van middeleeuws Ashkenaz berustte op de vorming van heilige gemeenschappen, collectieve structuren waarin wet en gewoonte het dagelijkse leven van de gelovigen verweven [Woolf, The Fabric of Religious Life in Medieval Ashkenaz, 2015].

Deze vroomheid was niet alleen een zaak van geleerden. Recent onderzoek naar gewone observantie heeft een beleefde religiositeit aan het licht gebracht, belichaamd door mannen en vrouwen in gelijker mate, in de gebaren van de kalender, het huis en de synagoge [E. Baumgarten, Practicing Piety in Medieval Ashkenaz, 2014]. Deze huiselijke en populaire dimensie is essentieel om een toponymisch naam te begrijpen: want de Jood van het plein was geen abstract theoloog maar een lid van een stedelijk weefsel, waarvan het huis uitkeek op de markt.

De Asjkenazische rabbijnse cultuur ontwikkelde parallel daaraan een intens intellectueel leven, bestaande uit commentaren, verzamelingen van gebruiken en een nauwe overdracht van talmudische kennis [Kanarfogel, The Intellectual History and Rabbinic Culture of Medieval Ashkenaz, 2013]. Deze lettered elite coëxisteerde met een massa Joden die zich aan handel en ambacht wijdden. De economische geschiedenis heeft eraan herinnerd dat Joden in Europa al sinds de late Oudheid en de vroege Middeleeuwen waren ingebouwd in uitwisselingsnetten, zonder dat zij gereduceerd kunnen worden tot de enkele rol van kooplieden die de legende hun heeft toegewezen [Toch, The Economic History of European Jews, 2013]. Het is in deze spanning tussen studie en handel, tussen het studiehuys en het marktplein, dat de achtergrond van een naam als Platz zich aftekent: die van een Joodse aanwezigheid verankerd in de openbare ruimte van de Germaanse stad.

Ten slotte moet worden onderstreept hoezeer de Asjkenazische halakha, verre van star, het product was van een voortdurende inspanning tot aanpassing en interpretatie. De grote verhandelingen gewijd aan deze juridische traditie tonen een denken in beweging, reageerend op crises, migraties en maatschappelijke transformaties [Soloveitchik, Collected Essays, Volume II, 2014]. De wereld die, veel later, vaste familienamen zou voortbrengen, is dus geen onbeweeglijke wereld: het is een dynamische beschaving, waarvan de naam Platz één van de sedimenten is.

Een patroniem bestaat niet buiten een taal, en de taal van de Joden van Asjkenaz was het Jiddisch. Voortgesproten uit de ontmoeting tussen een Germaans substraat, een Hebreeuwsch-Arameesch fundament en Romaanse en later Slavische invloeden, vergezelde deze taal de Joodse gemeenschappen in hun lange migratie van west naar oost. Men heeft het Jiddisch inderdaad gekarakteriseerd als de « zwervende » taal bij uitstek, zich aanpassend aan de verplaatsingen van een volk door de Europese ruimte [J. Baumgarten, Le Yiddish. Histoire d'une langue errante, 2002].

Nu behoort de naam Platz juist tot deze contactzone waar het Duits en het Jiddisch samenvallen. Het woord Platz, « plein », komt in beide talen voor, en zijn aanwezigheid in een patroniem getuigt van de diepte van de Germaanse inbedding van de Asjkenazische cultuur. Het feit dat de naam tegelijk wordt opgesomd als Duits en als Asjkenazisch Joods [Geneanet, Last name PLATZ] illustreert dit mengsel exemplarisch : het Joodse patroniem onderscheidt zich niet altijd van het christelijke patroniem door zijn vorm, maar door de gemeenschappelijke context van de drager ervan.

Deze taalkundige gemeenschap verklaart ook waarom zoveel Joodse namen uit Midden- en Oost-Europa Germaanse vorm hebben. De grote naslagwerken — of het nu gaat om de Joodse patroniemen van het Russische Keizerrijk, het Koninkrijk Polen of Galicië opgesteld door Alexander Beider, of het woordenboek van Judeo-Duitse namen van Lars Menk — inventariseren een enorm aantal namen afkomstig uit het Germaanse lexicon, of ze nu toponiemisch, beroeps- of beschrijvend zijn [Beider ; Menk, Dictionnaires des patronymes juifs]. De naam Platz valt in de goed geïdentificeerde categorie van toponiemische namen die het woonduurplek aanduiden : degene die auf dem Platz woont, op het plein.

De wisseling van de 20ᵉ eeuw zag deze taal, lange tijd veracht als een eenvoudig « jargon », uitgroeien tot instrument van een culturele renaissance. De beweging van Joodse culturele renaissance in Midden- en Oost-Europa, tussen het einde van de 19ᵉ eeuw en de jaren 1930, maakte van het Jiddisch en het Hebreeuws de dragers van een nieuwe nationale en literaire constructie [Bechtel, La Renaissance culturelle juive en Europe centrale et orientale, 2002]. Een naam als Platz, van alledaags aanzicht, is aldus verbonden met een hele taalkundige geschiedenis : die van een taal gedeeld met Duitsland, maar gerelateerd door de Joodse ervaring.

Hoe komt een man er toe om zich Platz te noemen? Het antwoord betreft de geschiedenis van mentaliteiten evenzeer als de administratie. Gedurende het grootste deel van de Middeleeuwen en de moderne tijd droegen Joden van Asjkenazi geen erfelijke familienaam in de moderne zin: men noemde zichzelf naar afstamming, ben of bat — zoon of dochter van zus — waaraan soms een bijnaam, een beroep of een plaats van herkomst werd toegevoegd. De naam Platz, in zijn eerste betekenis, behoort tot deze laatste categorie: het was, voordat hij erfelijk werd, een aanduidingen van woning, die van degene die op het marktplein of het marktplein woonde [Geneanet, Last name PLATZ].

Men kan redelijkerwijs het mechanisme vermoeden. In een kleine gemeenschap moesten meerdere mannen met dezelfde Hebreeuwse voornaam worden onderscheiden: de ene door zijn beroep, de andere door zijn plaats van herkomst, een derde door de plaats waar zijn huis zich bevond. Degene wiens woning of winkel uitkeek op het plein werd « Zus-en-zo van het plein ». Deze redactionele hypothese steunt op het goed gedocumenteerde functioneren van bewoningsnamen in pre-moderne stedelijke samenlevingen, zonder dat men deze aan een specifiek document voor de familie Platz kan toekennen.

De verschuiving naar de erfelijke en officiële familienaam voltrok zich laat, en onder dwang van de Staat. In de Duitse gebieden en het Habsburgse Imperium stelden de hervormingen van het einde van de 18de en het begin van de 19de eeuw de Joden voor de eis om vaste familienamen aan te nemen, ten behoeve van belastingheffing, dienstplicht en administratieve controle. Het was toen dat een gebruikelijke bijnaam als Platz zich in een erfelijke naam kon verstijven, doorgegeven van vader op zoon. De referentiewoordenboeken documenteren nauwkeurig deze uitgebreide naamgevingsoperatie in het Russische Imperium, het Koninkrijk Polen en Galicië [Beider; Menk, Dictionnaires des patronymes juifs].

Hier antwoorden familiaal geheugen en archief elkaar zonder altijd samen te vallen. De traditie heeft de neiging om de naam een nobele of betekenisvolle oorsprong te geven — een noemenswaardige voorouder van het plein, een welgestelde koopman —, terwijl het archief vaak slechts een bureaucratische dwang en een soms willekeurige keus vastlegt. Het is dit snijpunt, deze dialoog tussen het doorgegeven verhaal en het koude document, dat heel de smaak van de geschiedenis van een patroniem oplevert. De naam Platz is waarschijnlijk tweemaal geboren: een eerste keer als levende bijnaam, een tweede keer als administratieve categorie.

Omdat de naam de marktplaats aanduidt, is het nuttig stil te staan bij deze plaats en wat zij betekende in het joodse bestaan. De plaats was niet slechts decor: zij was het kloppende hart van de stedelijke economie, en de Joden namen daarin een positie in die even centraal als precair was. In tegenstelling tot het beeld van een volk uitsluitend gewijd aan geldleningengifte en handel, heeft recente economische geschiedschrijving dit beeld genuanceerd door de diversiteit van joodse activiteiten door de eeuwen heen aan te tonen [Toch, The Economic History of European Jews, 2013].

Naast deze zichtbare markteconomie bestond er een discretere economie, gemaakt van voorbehouden kennis, ambachtsgeheimen en bevoorrechte informatie. De studie van « de leeftijd van het geheim » heeft het bijzondere rol van Joden in een economie van geheimen gedeeld met christenen, tussen 1400 en 1800, aan het licht gebracht: houders van zeldzame kennis, tussenpersonen, informatiebezorgers tussen gescheiden werelden [Jütte, The Age of Secrecy, 2015]. De Jood op de plaats was dus niet alleen een verkoopman: hij kon een makelaar, een tolk, een bewaarder van kennis zijn.

Het dagelijks leven van deze stedelijke gemeenschappen is ons bekend uit uitzonderlijke bronnen, zoals rabbijnse gerechtelijke registers. De tribunaalsjournalen van de rabbijn Hayyim Gundersheim, bijgehouden te Francfort aan de Main tussen 1773 en 1794, openen een opmerkelijk venster op geschillen, zaken en gewoonten van een grote Duitse joodse gemeente op de vooravond van de emancipatie [Fram, A Window on Their World, 2012]. Daarin kunnen wij heel een wereld vermoeden van handelaren, ambachtslieden en gezinnen waarvan een Platz-voorouder deel zou hebben kunnen uitmaken.

Deze wereld van de plaats was ook die van voortdurende blootstelling. De openbare plaats, handelsplek, was ook die van de schandpaal, van terechtstelling en vernedering. De geschiedenis van de hofJoden en de stedelijke Duitse gemeenschappen wordt doorkruist door deze dubbelzinnigheid: dezelfde plaats die voedde kon het toneel van straf worden. Aldus condenseert de naam Platz, schijnbaar zo alledaags, een historische ervaring: die van een joodse aanwezigheid in het zichtbare centrum van de stad, in het felle en gevaarlijke licht van de markt.

De Germaanse en Donauische ruimte waar de naam Platz floreerde was tevens die van de « Hofjoden », deze financiers en vorstelijke leveranciers wier snelle opkomst gepaard ging met extreme kwetsbaarheid. Het meest opvallend blijft het geval van Joseph Süss Oppenheimer, wiens « meervoudige doden » — juridisch, symbolisch, memorabel — door de historicus werden nagegaan door middel van zijn beroemd proces en terechtstelling in de XVIIIᵉ eeuw [Mintzker, The Many Deaths of Jew Süss, 2017]. Dit lot illustreert de paradoxale plaats van de Jood op het hoogtepunt en in het blootgestelde centrum van de Staat.

De rabbijnse wereld van dit gebied kende ook zijn centra en circulaties. De studie van de overgang « van Praag naar Pressburg » toonde aan hoe de halakische productie veranderde in een veranderende wereld, tussen de grote joodse metropolen van Centraal-Europa, naarmate de kenniscentra zich verplaatsten [Kahana, Mi-Prag li-Presburg, 2015]. Praag, Wenen, Pressburg (Bratislava): steden wier marktpleinen joodse families zagen leven, en waarvan er een de naam Platz kon vestigen.

De intrede in de moderniteit transformeerde de toestand van deze families radicaal. In de Oostenrijkse ruimte voltrok de constructie van een moderne joodse identiteit zich in de spanning tussen nationale toebehorheid en culturele bijzonderheid. Het werd aangetoond dat de Joden van Oostenrijk zich tussen de twee wereldoorlogen inspanden om « Oostenrijkers te worden » terwijl zij onderhandelden over hun plaats in de omringende cultuur [Silverman, Becoming Austrians, 2012]. Een Duitse familienaam als Platz kon in deze context integratie vergemakkelijken terwijl zij de joodse herkomst van de drager slecht verborg.

Deze ambivalentie van de naam — vooldoende Germaans om op te gaan in de menigte, vooldoende gemarkeerd om te worden opgemerkt — werd tragisch beslissend in de XXᵉ eeuw. Dezelfde patroniemen die assimilatie hadden mogelijk gemaakt, dienden onder het nazisme ter herkenning en vervolging. De geschiedenis van de naam Platz, als die van zovele joods-Duitse schijnbaar namen, omvat dus de gehele trajectorie van de Centraal-Europese joodse moderniteit: emancipatie, aculturatie, vervolgens catastrofe.

Wat in de voorgaande hoofdstukken onder archief en onderzoek viel, wordt hier een zaak van geheugen. Want een naam blijft niet alleen in registers voortleven: hij blijft voortleven in familiale verhalen, op grafstenen, in deportatieregisters, in emigratiedocumenten. De dragers van de naam Platz, zoals zoveel Asjkenazische joodse families, kenden de grote verspreiding van het einde van de 19e en de 20e eeuw: de emigratie naar West-Europa, naar Amerika, naar Palestina en later Israël.

De inleidende vermelding herinnert eraan dat de naam Platz door joodse persoonlijkheden werd gedragen [Q37014847 — Wikidata]. Deze voorzichtige formule verhult een veelheid van individuele lotgevallen die deze uitgave, in afwezigheid van gecentraliseerde archieven voor een enkele lignée, niet zonder het risico van verzinsel nader zou kunnen uitwerken. Wij houden ons daarom aan het eerlijke register van het geheugen: de naam blijft bestaan, van generatie op generatie doorgegeven, beladen met verhalen waarvan de waarachtigheid meer berust op getuigenis dan op bewijs.

Deze geheugensoort heeft haar eigen waardigheid. In de joodse traditie vormt het gedenken — zakhor, « gedenk » — een religieuze plicht en een bindmiddel van de gemeenschap. Eraan herinneren dat een voorouder op het marktplein van een stadje in Bohemen, Galicië of het Rijnland woonde, is het vervullen van een trouweact die verder gaat dan eenvoudige genealogische nieuwsgierigheid. De culturele renaissance van de eeuwwisseling had van dit geheugen inderdaad een collectief project gemaakt, dat de taal en het erfgoed van de gemeenschappen van Oost-Europa herstelde [Bechtel, La Renaissance culturelle juive, 2002].

Vandaag staat de naam Platz ingeschreven in de burgerlijke registers van meerdere continenten. Elk voorkomen ervan is een dun draadje dat een hedendaags individu verbindt met het marktplein van een verdwenen of getransformeerde stad in Duitse landen. Het familiale geheugen, wanneer het een bepaalde herkomst, beroep of bijzondere vroomheid stelt, verdient met respect te worden vastgelegd — en geplaatst, zonder deze door elkaar te halen, naast de gegevens die het archief kan bevestigen. Dit boek heeft zich aan deze dubbele trouw willen houden: trouw aan het document en trouw aan het verhaal.

Aan het einde van deze reis verschijnt de naam Platz voor wat hij is: een geconcentreerde weergave van asjkenazische geschiedenis. Toponymisch in zijn oorsprong, duidt hij degene aan die in het centrum van de stad woonde, op het marktplein, tegelijk voedend en gevaarlijk [Geneanet, Last name PLATZ]. Germaans in zijn vorm, getuigt hij van de diepe verankering van het asjkenazische jodendom in het Duitse taalgebied, die gedeelde taal die het Jiddisch zowel zou omarmen als transformeren [J. Baumgarten, Le Yiddish, 2002].

We hebben gezien hoe deze naam, voordat hij erfelijk werd, waarschijnlijk een bijnaam was voor een woonplaats, vastgesteld als officiële familienaam onder druk van de administraties van het einde van de 18de en het begin van de 19de eeuw, zoals de grote naslagwerken documenteren [Beider; Menk, Dictionnaires des patronymes juifs]. We hebben zijn dragers teruggplaatst in de wereld van middeleeuwse vroomheid, van stedelijke handel, van bewegende halakha en van Midden-Europese moderniteit — van de stichtingsgemeenschappen van Aschenaz [Woolf, 2015] tot de Joden die tussen de twee wereldoorlogen Oostenrijks werden [Silverman, 2012].

Geen van deze lagen kan op zichzelf de naam uitputten. Het is hun opeenstapeling die betekenis geeft: het marktplein is niet alleen een etymologie, het is een metafoor voor de Europees-joodse toestand, zichtbaar blootgesteld in het centrum van de stad, beurtelings geïntegreerd en bedreigd. Het Grote Boek van de Platz-lignée heeft niet beoogd een ononderbroken genealogie te reconstrueren, wat de verspreide bronnen onmogelijk maken. Het wilde, bescheidener en eerlijker, de wereld verlichten die deze naam voortbracht, en aan een simpele familienaam de historische diepte geven die hij verdient. Mogen degenen die hem dragen daarin vinden — bij gebrek aan een uitputtend stamboom — de herinnering aan een plaats — en het gedenken van een wereld.