Familie Piperno

Priverno, dat de middeleeuwse documenten Piperno noemen, was een dorpje in de Pauselijke Staten waar een joodse aanwezigheid wordt geattesteerd vóór de grote concentraties die door het pausdom werden opgelegd. Toen in de zestiende eeuw de bul Cum nimis absurdum van Paulus IV (1555) het getto van Rome instelde en de Joden uit kleine plaatsen in de Kerkelijke Staten dwong zich naar de hoofdstad terug te trekken, droegen veel families voortaan, als een onwillekeurig burgerlijk register, de naam van de stad die zij hadden moeten verlaten [Encyclopaedia Judaica, « Rome »]. Het is zeer waarschijnlijk uit deze beweging dat de familienaam Piperno voortvloeit, zoals hij verschijnt in de Romeinse gemeenschap.

Hier antwoorden familiale mémoire en gedocumenteerde geschiedenis elkaar. De naam zelf is een spoor: hij zegt dat een familie op een moment uit haar grondgebied werd losgerukt en achter de muren van het getto van Trastevere, aan de oever van de Tiber, samengebracht. In deze opsluiting — de Romeinse gemeenschap, een van de zeldzame ter wereld die een eigen ritus heeft behouden, de minhag italiano of nusaḥ Roma — ontwikkelde een buitengewone vermogen tot doorzettingsvermogen. De deugd die de lignée hier deelt met het collectieve geheugen van Israël is die van trouw onder dwang: de Wet, de studie en het gebed handhaven terwijl de vrijheid werd ontkend. De Romeinse Joden, onder wie de Piperno, belichaamden deze geduldig uithoudingsvermogen dat de traditie kabbalat ha-din noemt, de aanvaarding van de beproeving zonder verleugening, stellig bewarend, eeuw na eeuw, de oudste liturgische continuïteit van Europa.

Als Rome de antieke verankering vertegenwoordigt, belichaamt Livorno de openheid en renaissance. Gesticht als vrije stad door de groothertogen van Toscane, onderging de stad zijn beslissende verandering met de Livornine, de octrooien die in 1591 en 1593 door Ferdinand I de' Medici werden uitgevaardigd. Deze handvesten boden buitenlandse kooplieden — en in het bijzonder Joden, inclusief conversos die tot het judaïsme waren teruggekeerd — vrijheid van godsdienst, veiligheid, vrijstelling van onderscheidingstekens en afwezigheid van getto, bijna uniek geval in Italië [Encyclopaedia Judaica, « Leghorn (Livorno) »]. De daaruit voortvloeiende gemeenschap, bekend als « Nazione Ebrea », werd een van de rijkste, meest beschaafde en meest autonome van de hele diaspora.

Het is in deze context van intellectuele welvaart dat men de aanwezigheid van rabbi Piperno in Livorno moet begrijpen. De Toscaanse haven was ook een hoofdstad van het Hebreeuwse boek : zijn drukkerijen voorzagen het gehele mediterrane judaïsme, van de Maghreb tot het Ottomaanse Rijk, van liturgische, halakhische en kabbalististische werken. De omvang van deze uitstraling blijkt uit het feit dat de grote Noord-Afrikaanse meesters zelf naar daar kwamen om hun werken te laten drukken : de Marokkaanse rabbi Abraham Ankawa (Ankaoua) publiceerde in Livorno verschillende van zijn belangrijkste verzamelingen, waaronder zijn Zekhor le-Avraham [Ankawa, 1838], zijn Hukkat ha-Pesah [Ankawa, 1843], zijn Hesed le-Avraham / Sha'ar ha-Shamayim [Ankawa, 1845] en zijn responsa Kerem Hemed [Ankawa, 1871], editorisch werk bestudeerd door Paul Fenton [Fenton, 2012]. Dit voorbeeld, buiten de familie maar gelijktijdig met haar activiteit, werpt licht op de wereld waarin een rabbi van Livorno werkzaam was : een kruispunt waar de halakha van de Maghreb en de Italiaanse geleerdheid elkaar ontmoetten onder de drukpersen van dezelfde stad [Encyclopedia.com, « Ankawa »] [Wikipedia, « Abraham Ankawa »].

De hier verlichte waarde is tweeledig : de ontvangst van de vreemdeling — Livorno maakte van de vluchteling een burger, van de vervolgde converso een vrij man — en de dienst aan de kennis. Door de rabbijnen die daar de Wet lieten drukken te herbergen en de hunnen tot studie op te voeden, droegen de stad en de familie Piperno met haar ertoe bij aan deze kardinale deugd van het judaïsme : de overdracht van de tekst tot een daad van liefdadigheid jegens de generaties die zullen komen.

In het hart van de lignée staat Abraham Piperno, aangewezen door de familiale traditie en de stichtingsnotitie als rabbi in Livorno. De livornese gemeenschap, geleid door zijn massari (bestuurders) en voorzien van een gerenommeerd rabbijns tribunaal, telde onder zijn notabelen geleerden wiens gezag zich ver buiten Toscane uitstrekte. Het uitoefenen van de rabbijnse functie in een dergelijke stad vereiste een beheersing van de Talmoed, de halakha en vaak de kabbala, maar ook competentie in civiele aangelegenheden van de "Nazione": erfenissen, zeescheepvaartcontracten, geschillen tussen handelaren van verspreide joodse "naties".

Bij afwezigheid van een hier volledig onderzocht archiefsdossier gebiedt voorzichtigheid om Abraham Piperno eerst door zijn functie en zijn milieu voor te stellen. Maar de functie zelf spreekt van deugd. De rabbi van Livorno was de waarborg van het recht binnen een handelsgemeenschap: zijn taak was om gerechtigheid (din) tussen de mensen uit te spreken, geschillen over geld met billijkheid bij te leggen zonder ooit de band van broederschap te verbreken. Deze verbinding van recht en barmhartigheid — din gematigd door ḥesed — is een van de meest delicate evenwichten in het Joodse denken, en het rabbijnse ambt was ervan, in Livorno zoals elders, de dagelijkse werkplaats. Door dit ambt te belichamen, verlengde Abraham Piperno de keten van de massorah, deze ononderbroken overdracht van de meesters die, van generatie op generatie, het bestuderen van de Wet tot het kloppende hart van het collectieve leven van Israël hebben gemaakt.

De kennisgeving preciseert dat uit deze familie « verschillende geleerden, artsen en rabbijnen voortkwamen die actief waren in de Romeinse en Toscaanse gemeenten ». Deze triade — geleerde, arts, rabbijn — is niet willekeurig: zij vat het ideaal van de volmaakte joodse man samen zoals Italië en de Sefardische Middellandse Zee dit sinds de Renaissance hebben gevormd. De figuur van de rabbijn-arts, erfgenaam van Spanje en de Arabisch-Andalusische wereld, had het Italiaanse judaïsme diep beïnvloed, waar de studie van de Torah en die van geneeskunde zich verenigden in eenzelfde zoeken naar zorg — van de ziel door de Wet, van het lichaam door de kunst [Encyclopaedia Judaica, « Medicine »].

Geneeskunde was voor de Joden van Italië en Toscane overigens één van de zeldzame geleerde beroepen die toegankelijk was ondanks de verboden, en de universiteit van Pisa, dicht bij Livorno, vormde in de moderne tijd talrijke joodse praktijkmensen op. Dat een familie als Piperno artsen voortbracht behoort dus volledig tot het historisch mogelijke en sluit aan bij een gedocumenteerde traditie. De deugd die hier op de voorgrond treedt is die van de zorg voor de ander (bikkur ḥolim, refuʾah): in de joodse traditie is genezen geen gewoon vak maar een deelneming aan het scheppingswerk, waarbij de arts wordt beschouwd als de gemachtigde medewerker van de goddelijke genezing. En de geleerde, of hij nu rabbijn of man van letters was, diende hetzelfde doel: de gemeenschap rechtvaardiger, beter onderwezen en beter bestuurd maken. Zo zal de lignée, als men de lijn van haar kennisgeving volgt, de karakteristieke eenheid van het Mediterrane judaïsme hebben uitgedrukt tussen de wetenschappelijke kennis en de talmudische kennis, weigering om deze tegen elkaar af te zetten.

De circulatie van de Piperno tussen Rome en Toscane tekent een betekenisvolle geografie. Rome, de gemeenschap van de getto, arm en vroom, gehecht aan zijn oude ritus ; Livorno, de vrije, handelaarsgemeenschap en geletterd : tussen deze twee werelden woven Italiaanse joodse families bondgenootschappen, rabbijnse correspondentie, huwelijken en overdracht van werken. Dat dezelfde lignée « actief in de Romeinse en Toscaanse gemeenschappen » was, illustreert deze interne mobiliteit in het Italiaans judaïsme, waar de eenheid van het joodse volk de diversiteit van lokale statussen transcendeerde.

Dit dubbele lidmaatschap draagt een les over de betrokkenheid in het collectieve leven. Een gemeenschap dienen — als rabbijn, als arts, als administrator — betekende het aanvaarden van verantwoordelijkheid voor de klal, het geheel, het grondend principe van de joodse ethiek volgens welke niemand alleen wordt gered. Door van Rome naar Livorno en van Livorno naar Rome te gaan, droegen familieleden eraan bij om het netwerk levend te houden dat de verspreide gemeenschappen met elkaar verbond : deze mesh van solidariteit, wederzijdse hulp en steun die sinds de Oudheid het judaïsme in staat stelde te overleven zonder staat. De familie Piperno was, naar haar maatstaf, één van de knooppunten van dit weefsel — en daarin voegt een enkelvoudige familiegeschiedenis zich bij het collectieve geheugen van Israël.

De eerlijkheid van een Groot Boek vereist dat men zijn grenzen noemt. Over de Piperno blijft de gemakkelijk toegankelijke documentatie fragmentarisch: de oprichtingsnotitie, de naamkunde van de plaats van herkomst, het kader van de gemeenschappen van Rome en Livorno werpen meer licht op de lignée door haar omgeving dan door het detail van individuen. Veel blijft op dit moment tot het domein van de doorgegeven herinnering behoren in plaats van het volledig vastgestelde archief — en het is juist dit zonder omhaal te zeggen, want de stiltes zijn deel van het verhaal evenzeer als de feiten.

Maar deze stiltes zijn geen tekortkoming maar een deel van de voorwaarde van joods zijn in de diaspora. De registers van de getto van Rome waren vaak onvolledig; de archieven van Livorno ondergingen de wisselvalligheden van oorlogen en, in de twintigste eeuw, de vernietiging van de Grote Synagoge in 1944. Wat de familietradditie heeft bewaard — de herinnering aan een rabbi Abraham, die aan geleerden en artsen — behoort tot deze vroomheid van het geheugen (zakhor, « gedenk »), welke een van de oudste geboden van Israël is. De namen der voorvaderen doorgeven, al zou het zonder al hun daden zijn, is reeds het vervullen van een heilige plicht. In dezen is de trouw der nakomelingen om de naam Piperno en de herinnering aan haar figuren te bewaren zelf een deugd: die van de nederigheid voor het verleden en de weigering van het vergeten.

Aan het einde van deze reis presenteert de lineage Piperno zich als een exemplarische trajectorie van het Italiaanse judaïsme: een naam geboren uit een innerlijke ballingschap, van het kleine Piperno van Latium naar het getto van Rome; een stijging, van het pauselijke getto naar het vrije en geleerde Livorno; een roeping, die van rabbijn, arts en geleerde in dienst van de gemeenschappen van Rome en Toscane. Tussen de trouwe oudheid van Rome en de open moderniteit van Livorno zou de familie twee tijdperken en twee gezichten van het judaïsme van het schiereiland verbinden.

Van al de deugden die deze geschiedenis naar voren brengt — de rechtvaardigheid van de rabbijn, de gastvrijheid van de toevluchtstad, de talmudische en wetenschappelijke kennis, de vroomheid van de herinnering — is het misschien de dienst van kennis ten bate van de gemeenschap die de lineage boven alles het best heeft uitgedrukt. Rabbijnen als garanten van de Wet, artsen als beschermers van lichamen, geleerden als doorgeevers van teksten: door deze drie figuren hebben de Piperno het Joodse ideaal van de talmid ḥakham belichaamd, die niet alleen voor zichzelf studeert maar om zijn naasten te verlichten en te genezen. Daarin neemt een bescheiden Sefaradisch-Italiaanse familie deel aan een deugd die de traditie van Israël door al zijn ballingschappen heeft gedragen: kennis tot een daad van liefdadigheid maken, en trouw aan de naam tot een vorm van gebed.