Familie Piha

De documentaire grondslag van de familie Piha berust op het gezag van Samuele Schaerf, wiens werk uit 1925, I cognomi degli ebrei d'Italia, nog steeds het referentiecatalogus voor Italiaanse Joodse onomastiek is. Schaerf inventariseert daarin Piha onder de op Italiaans grondgebied geattesteerde familienamen, en klassificeert de lignée onder de Joodse families van het schiereiland [Schaerf, 1925]. Deze inschrijving in een referentiecatalogus geeft de naam een solide documentaire status: het gaat niet om een latere reconstructie, maar om een attestatie verzameld door een methodische filoloog binnen het Italiaanse gemeenschapsleven van het begin van de twintigste eeuw.

De etymologie van de naam daarentegen behoort eerder tot het waarschijnlijke dan tot het vastgestelde. Meerdere sporen bestaan naast elkaar. Een hypothese koppelt Piha aan een Semitische wortel — het Arabische of Hebreeuwse peh (de mond), waarvan een bijnaam met descriptieve waarde zou zijn afgeleid, zoals zoveel Mediterrane familienamen die uit een scheldnaam zijn ontstaan. Een ander spoor, frequent voor korte Sefardische namen, ziet daarin een verkorte of ggehispaniseerde vorm van een ouder naam, getransformeerd naar gelang van Italiaanse, Iberische en Noord-Afrikaanse transcripties. De schrijfwijze zelf — Piha, Pia, Pihha naar gelang van de registers — getuigt van deze orthografische plasticiteit die karakteristiek is voor Joodse namen die tussen talen en alfabetten circuleren.

Deze grafische instabiliteit is geen documentaire zwakte: het is het teken zelf van diasporische mobiliteit. Zoals Robert Bonfil in zijn studie over het Joodse leven in het Renaissance-Italië heeft opgemerkt, waren de Italiaanse Joodse gemeenschappen kruispunten waar Joden van diverse herkomst elkaar ontmoetten — inheemse Italiërs, Askenazim uit het Noorden, en Sefarden die na de Iberische verbanningen aankwamen — elk met hun eigen namen, rituelen en transcripties. De Joodse samenleving in Renaissance-Italië was veelzijdig, gekenmerkt door de coëxistentie van verschillende tradities binnen dezelfde stedelijke ruimte [Bonfil, 1994]. Een naam als Piha, geattesteerd in Italië maar waarschijnlijk van Sefardische afkomst, illustreert precies deze stratificatie.

Het is hier nodig een methodologische grens te stellen: zonder een etymologische notitie waarover consensus bestaat, onthouden we ons ervan een unieke oorsprong te beweren. De naam is vastgesteld als Italiaanse Joodse familienaam; zijn primaire betekenis blijft gissing.

Omdat de naam Piha in Italië wordt gedocumenteerd, vormt de geschiedenis van Italiaanse joodse gemeenschappen het eerste begrijpbare kader van de lignée. Deze geschiedenis is oud en voortdurend: aanwezig sinds de Romeinse Oudheid, heeft de Italiaanse joodse gemeenschap tijdens de Renaissance een opmerkelijke intellectuele en economische bloei gekend, vóór de gettoisering die in de 16de eeuw werd ingesteld.

Bonfil heeft aangetoond dat de toestand van Italiaanse joden in de Renaissance paradoxaal was: zowel geïntegreerd in de omringende culturele dynamieken als gehandhaafd in een juridische en religieuze andersheid. De joden namen deel aan de humanistische cultuur terwijl zij de structuren van hun eigen gemeenschaps- en religieus leven bewaarden [Bonfil, 1994]. Een familie als de Piha, als zij zich in deze wereld inscreef, zou zich hebben bewogen tussen de synagoge, de handel en, voor de meer geleerden, de studie van teksten en handschriftproductie.

Over dit laatste punt herinneren de werken van Giulia Tamani over versierde Hebreeuwse handschriften uit Italië aan de buitengewone rijkdom van de boekcultuur in Italiaanse gemeenschappen. De verlichte Hebreeuwse handschriften die in Italië werden vervaardigd, getuigen van een hoge mate van artistieke verfijning en een integratie van de esthetische modellen van de Renaissance [Tamani, 2010]. Ook al laten geen bronnen toe om aan een Piha de bestelling of kopiëring van een bepaald handschrift toe te schrijven, deze context werpt licht op de culturele omgeving waarin Italiaanse joodse families, inclusief de meer bescheidene, hun relatie tot het heilige geschrevene leefden.

De Italiaanse havensteden, en vooral Livorno, speelden een bepalende rol in het welkom voor de Sefarden. Lionel Lévy heeft fijntjes de geschiedenis van de « Portugese joodse Natie » gereconstrueerd, waarvan Livorno vanaf het einde van de 16de eeuw een van de belangrijkste polen was. Livorno werd, dankzij de privileges die door de Medici werden verleend, een welvarend toevluchtsoord voor joodse Sefardische en Portugese kooplieden afkomstig van het Iberisch schiereiland [Lévy, 1999]. In deze Livornese smeltkroes werd een Sefardisch-Italiaanse identiteit gesmeed die op de Middellandse Zee gericht was, en door hem moet men waarschijnlijk de aanwezigheid van een naam als Piha op Italiaanse bodem begrijpen: niet als een geïsoleerd feit, maar als een schakel van de Iberische diaspora die opnieuw was opgebouwd.

Als het Italiaanse archief de naam vastlegt, werpt de Sefardische traditie waarschijnlijk licht op de oorsprong ervan. De verdriving van 1492 verspreidde de joden van Spanje naar Noord-Afrika, het Ottomaanse Rijk, Italië en de Verenigde Provinciën. Veel Sefardische families dragen korte en ondoorzichtige namen die deze migraties hebben doorstaan, zij het vervormd. Dat de naam Piha zowel in Italië als, door familiale herinnering, in het Noord-Afrikaanse gebied wordt aangetroffen, pleit voor een gemeenschappelijke Iberische oorsprong die langs de routes van de Middellandse-Zeehandel opnieuw werd verspreid.

Lionel Lévy heeft dit netwerk dat Livorno met Tunis, Amsterdam en verder verbond, meesterlijk beschreven — een ruimte waar mensen, goederen, kapitaal en patroniemen circuleerden. De Portugese Natie vormde een transmediteraan en transatlantisch netwerk dat Livorno, Amsterdam en Tunis verbond door dichte familiale en commerciële banden [Lévy, 1999]. In dit netwerk kon dezelfde naam tegelijkertijd in verschillende havens voorkomen, gedragen door takken van een dezelfde, verspreide stam. De geschiedenis van Livorno laat zien hoe een Sefardische gemeenschap ver buiten de stad kon uitstralen, haar families uitzaaiend naar het gehele Middellandse-Zeebecken [Lévy, 1996].

Het Algerijnse gebied biedt een bijzonder relevant terrein. Eliahou-Éric Botbol toonde in zijn geschiedenis van de joodse gemeenschap van Tlemcen de diepte en oudheid van het jodendom in West-Algiers aan, waar inheemse joden zich mengden met Sefardische bijdragen. De joodse gemeenschap van Tlemcen, een van de oudste in Noord-Afrika, ontving na 1492 een stroom van uit Spanje verbannen joden die het religieuze en intellectuele leven ervan vernieuwden [Botbol, 2000]. De rabbijnse archieven van naburige gemeenschappen, zoals die van Sidi Bel Abbès, bewaren het spoor van deze Sefardische families die zich in de regio vestigden [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès].

Wij noemen deze afdeling « kruispunt » omdat de traditie (die de naam aan de Noord-Afrikaanse Sefardische wereld verbindt) en het archief (dat hem in Italië vastlegt) elkaar beantwoorden zonder elkaar tegen te spreken: zij tekenen samen het silhouet van een verspreide Iberische familie. De status blijft « waarschijnlijk »: tot op heden verbindt geen acte namentelijk een Italiaanse tak en een Algerijnse tak van de Piha. De hypothese is samenhangend, waarschijnlijk, maar niet bewezen.

Wat deden de Piha? In het ontbreken van een toegewijde familiebiografie kunnen we slechts antwoord geven door af te leiden uit de algemene toestand van Sefardische Joodse families in het Middellandse-Zeegebied — vandaar de status « waarschijnlijk » van dit hoofdstuk. Handel, zeehandel, ambacht, rabbinaat en onderwijs vormden de gebruikelijke centra van Joodse activiteit in deze samenlevingen.

Te Livorno en in Italiaanse havensteden onderscheidden de families van de Natie zich door lange-afstandshandel, makelaardij en financiële zaken, artikelgewijze gekoppeld aan netwerken van gelijkgelovige correspondenten. De families van Livorno bouwden hun welvaart op internationale handel, krediet en een door de Natie gestructureerde communautaire solidariteit [Lévy, 1996]. In Noord-Afrika was het weefsel anders: naast grote handelaren bestond een volk van ambachtslieden, marskramers en geleerden. Te Tlemcen was het Joodse leven georganiseerd rond synagogen, talmoedische scholen en ambachten die van generatie op generatie werden doorgegeven [Botbol, 2000].

In het hart van dit leven de overdracht. De rabbijnse archieven — ketubot, scheidingsakten, contracten, responsa — vormen het documentaire skelet van het communautaire geheugen. De Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès illustreren hoe deze registers huwelijken, afstammelingen en geschillen vastlegden, waarbij namen en allianties voor het nageslacht werden vastgesteld [Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès]. Precies in dergelijke collecties zou ooit een nominatieve bewijsstelling van de Algerijnse Piha kunnen opduiken, die onze waarschijnlijke hypothese in een vastgesteld feit zou omzetten.

De overdracht was niet alleen juridisch maar ook spiritueel. Het Joodse denken, zoals uiteengezet door Armand Abécassis en Léon Askénazi, vormt diep de identiteit van deze families. Het Joodse denken voortkomt uit een beweging van woestijn naar verlangen, dat wil zeggen van een ervaring van gemis naar een ethiek van relatie [Abécassis, 1987]. En Léon Askénazi herinnerde eraan dat het bedenken van de Joodse traditie vandaag de dag veronderstelt dat we trouw aan de ontvangen erfenis en de eis van een vernieuwd begrip moeten verbinden [Askénazi, 1999]. In deze horizon droegen families als de Piha, van generatie op generatie, meer over dan materieel erfgoed: een manier om in de wereld te wonen.

Buiten de feiten leeft een lignée van het bewustzijn dat zij van zichzelf heeft. Dit hoofdstuk behoort opzettelijk tot de overgedragen mémoire eerder dan tot het archief: het stelt de vraag wat het betekent, voor een familie als de Piha, deel uit te maken van het volk der Joden in de lange duur van de ballingschap.

De middeleeuwse Joodse filosofie, bestudeerd door Colette Sirat via de manuscripten, toont aan hoeveel de reflectie op identiteit, ballingschap en verlossing de cultuur van Sefardische gemeenschappen doordrenkte. De Joodse filosofie van de Middeleeuwen ontvouwt zich in de manuscripten als een levende traditie, waarin de metafysische speculatie voortdurend in dialoog staat met de religieuze ervaring [Sirat, 1983]. Maurice-Ruben Hayoun, in zijn recente synthese, verlengde deze geschiedenis door de continuïteit van het Joodse denken van de Oudheid tot de moderniteit aan te tonen [Hayoun, 2023]. Een familie is niet slechts een reeks van namen: zij is depositaris, al dan niet onbewust, van deze intellectuele erfenis.

De vraag naar Joodse identiteit in de diaspora werd met scherpte gesteld door Isaiah Berlin, die de spanning analyseerde tussen toebehorning en emancipatie, tussen bijzondere trouw en universaliteit. Berlin beschreef de moderne Joodse voorwaarde als een moeilijke oscillatie tussen assimilatie, behoud van identiteit en zoeken naar een volledig erkend gevoel van toebehorning [Berlin, 1973]. De Piha, evenals zoveel families die door Italië, Noord-Afrika en vervolgens, voor velen, Frankrijk of Israël in de twintigste eeuw trokken, hebben deze oscillatie meegemaakt.

Ten slotte is de mémoire zelf het onderwerp van reflectie. Yerushalmi toonde aan dat het jodendom lange tijd de liturgische mémoire boven kritische geschiedenis verkoos. Voor Yerushalmi structureerde het gebod zich te herinneren — zakhor — de Joodse verhouding tot het verleden lang vóór het ontstaan van moderne historiografie [Yerushalmi, 1984]. Dit Groot Boek bevindt zich op het keerpunt van beide: het eert de overgedragen mémoire terwijl het deze onderwerpt aan het onderzoek van het archief. De « overgedragen » status van dit hoofdstuk aanvaardt volledig dat wat hier gezegd wordt behoort tot de ontvangen betekenis, niet tot het bewezen document.

Aan het einde van deze route, wat weten we van de Piha? Een feit staat vast: de naam is als Joods-Italiaans patroniem geattesteerd door Samuele Schaerf in zijn catalogus van 1925 [Schaerf, 1925]. Rond dit ankerpunt tekent zich een samenhangende hypothese af: die van een familie van waarschijnlijk Sefardische afkomst, na 1492 herverdeeld langs de mediterrane wegen die Italië — met name Livorno — met Noord-Afrika verbinden, waarvan Tlemcen en omgeving een aannemelijk toneel bieden.

Deze reconstructie blijft in wezen van orde van waarschijnlijkheid. Ze steunt op de algemene kennis van Sefardische diasporadynamica eerder dan op een keten van namentelijk gerelateerde akten. Het model van de Portugese Natie, dat Livorno, Amsterdam en Tunis verbindt, biedt het meest passende raamwerk om de verspreiding van een dergelijke familie over het mediterrane bekken te begrijpen [Lévy, 1999]. De Noord-Afrikaanse rabbijnse collecties, zoals de archieven van Sidi Bel Abbès, vormen het voorkomen waar morgen de attestaties kunnen worden gevonden die de hypothese in zekerheid zouden omzetten.

Epistemische eerlijkheid gebiedt: dit Grote Boek verzint geen genealogie die geen enkele bron ondersteunt. Het stelt een kader voor — Italiaans en Sefardisch, mediterraan en diasporisch — waarbinnen de naam Piha zijn intelligibiliteit vindt. Zoals Léon Askénazi eraan herinnerde, sluit getrouwheid aan het erfgoed kritieke eis niet uit [Askénazi, 1999]. In deze geest, op het kruispunt van geschiedenis en memorie, sluit dit Grote Boek zich. Het staat open voor de archivistische ontdekkingen die op een dag zijn pagina's zullen preciseren.