Familie Perpetuo

De hoeksteen van elk onderzoek naar de familie Perpetuo blijft de nota van Samuele Schaerf. In I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925, ondernam de auteur een systematische inventarisatie van joodse patroniemen op het schiereiland, onderscheidende die van bijbelse, topografische, beroeps- of augurale oorsprong. De opname van de naam Perpetuo in deze repertorium plaatst hem van rechtswege onder de vastgestelde familienamen van de Italiaanse jodendom [Schaerf, 1925].

Om de reikwijdte van deze inschrijving te begrijpen, moet men de context in herinnering brengen waarin de joodse patroniemen in Italië zich hebben vastgesteld. In tegenstelling tot andere diasporische gebieden waar stabiele naamgeving zich laat doorzette, kende Italië zeer vroeg al een verscheidenheid van familienamen, voortkomend uit de lange joodse aanwezigheid op het schiereiland en uit de ontmoeting tussen autochtone groepen, Asjkenazische immigranten uit de Alpen en Sefardische ballingen die na 1492 aankwamen. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer de joodse samenleving van de Italiaanse Renaissance werd doorkruist door deze dynamiek van lokale wortelvorming en gedeeltelijke integratie in de omringende wereld, waar de naam zowel een teken van toebehorend als van sociale onderscheiding werd [Bonfil, 1994].

Namen met augurale waarde als Perpetuo berusten op een goed geïdentificeerde culturele logica. In de Italiaanse en Romaniote gemeenschappen antwoordde het gebruik van namen die leven, langlevigheid of zegen uitdrukten — vaak Romaanse calques van Hebreeuwse termen zoals Hayyim (het leven) of formules van goed voorteken — aan een gevoeligheid die door de gehele mediterrane wereld werd gedeeld. De naam Perpetuo, door zijn wortel die duurzaamheid zonder einde betekent, behoort tot deze semantische familie. Men moet evenwel voorzichtig zijn tegen overinterpretatie: Schaerf inventariseert de naam zonder er het zekere etymologie van te geven, en men dient zich te hoeden voor het reconstrueren van een enig oorsprong voor een patroniem dat op verschillende plaatsen onafhankelijk van elkaar kan zijn ontstaan [Schaerf, 1925].

De afwezigheid in de referentienota van een precieze gemeentelijke lokalisering nodigt tot voorzichtigheid uit. De naam kon zich zowel aansluiten bij de oude gemeenten van het Centrum en Zuiden — die zuidelijke gemeenten, wier erfenis tot de late Oudheid terugging vóór de verwijzeringen van de zestiende eeuw — als bij noordelijke centra. Deze onduidelijkheid zelf is leerzaam: zij getuigt van de interne mobiliteit van de Italiaanse jodendom, waar families zich verplaatsten naar gelang van verbanningen, woonvergunningen en commerciële kansen [Bonfil, 1994].

Om een naam vlees te geven, moet men de wereld die eraan droeg herstellen. Het Joodse leven in Italië tijdens de Renaissance en het barokperiode, lang gelezen door het enige perspectief van de getto, was werkelijk van aanzienlijke rijkdom. Robert Bonfil heeft dit begrip diepgaand vernieuwd door aan te tonen dat de instelling van de getto, ingesteld te Venetië in 1516 en veralgemeend na de bul Cum nimis absurdum van 1555, zich niet reduceerde tot een zuiver negatieve opsluiting: zij ging paradoxaal gepaard met een versterking van het interne gemeenschapsleven, een intensivering van de intellectuele productie en een identiteitsbewering [Bonfil, 1994].

In dit kader ontwikkelden Italiaanse Joodse families een cultuur die trouw aan de rabbijnse traditie mengde met deelname aan de vormen van de omringende beschaving. De beoefening van de geneeskunde, de bedrijvigheid van uitlening en handel, de Hebreeuwse drukkunst — waarvan Italië een van de wereldwijd wiegels was — en de productie van verfijnde handschriften karakteriseerden deze Joodheid. Giulia Tamani heeft de pracht van de verlichte Hebreeuwse handschriften bestudeerd die in Italië werden vervaardigd, getuigen van een esthetische smaak gedeeld met de christelijke Renaissance en vaak voortkomen uit bestellingen van welgestelde Joodse families bezorgd om prestige en vroomheid [Tamani, 2010].

Het was in deze wereld dat families zoals de Perpetuo, wanneer men hun waarschijnlijke Italiaanse verankering volgt, zich moesten bewegen. Hoewel geen enkel document ons in staat stelt hen daar individueel aan vast te stellen, deelden zij waarschijnlijk het gemeenschappelijk lot: de toegewezen woonplaats, het begeleide gemeenschappelijke autonomie, de onderlinge hulpbotheden, de school en de synagoge als polen van het leven. De cultuur van het boek hield daar een centrale plaats in, en men kan redelijk veronderstellen dat een familie langdurig ingeschreven in het schiereiland, in uiteenlopende mate deelnemer was aan deze tekstbeschaving die de Italiaanse Joodheid bepaalt [Bonfil, 1994] [Tamani, 2010].

Het intellectuele leven van deze periode beperkte zich niet tot halakhische geleerdheid. De Joodse filosofie, erfgename van de grote middeleeuwse meesters, bleef de geesten voeden. Colette Sirat heeft de overdracht van deze filosofie getraceerd via handgeschreven en gedrukte teksten, stellende hoezeer Italië een brandpunt was van kopiëren, verspreiding en bespreking van werken van de Joodse rationalistisch traditie [Sirat, 1983]. Een geletterde Italiaanse familie was ondergedompeld in dit erfgoed, tussen liturgische vroomheid en filosofische speculatie.

De geschiedenis van de Joden van Italië kan niet begrepen worden zonder de grote beweging die vanaf het einde van de zestiende eeuw van de Tyrreense havens draaischijven van de westerse Sefaradische diaspora maakte. De stichting van de vrijhaven van Livorno, aangemoedigd door de Livornine — de handvesten van de groothertogen van Toscane uitgevaardigd in 1591 en 1593 — bood aan de Joden, en in het bijzonder aan marranen die tot het judaïsme waren teruggekeerd, uitzonderlijke voorwaarden van vrijheid en bescherming voor die tijd [Lévy, 1996].

Lionel Lévy heeft meesterlijk de trajectorie van deze « Portugese Joodse natie » gereconstrueerd die Livorno met Amsterdam en Tunis verbond, vormend een handels- en cultureel netwerk van opmerkelijke cohesie. Deze natie, verschillend van de oude Italiaanse gemeenschappen, leefde tussen verschillende oevers, verbindend trouw aan een herwonnen Iberische identiteit en insluiting in de mediterrane economieën [Lévy, 1999]. Livorno werd aldus, volgens de gangbare uitdrukking, een hoofdstad van de westerse Sefaradische diaspora en de smeltkroes van een kosmopolitische Joodse cultuur [Lévy, 1996].

De naam Perpetuo, vanwege zijn Romaanse klank en zijn bevestigde Italiaanse verankering, kon in deze netwerken circuleren. De vrijhavens trokken families uit alle herkomsten aan, Italiaans en Iberisch, en men vond er een mozaïek van familienamen. Het is waarschijnlijk — hoewel we dit niet kunnen bevestigen zonder hier beschikbare naamlijsten — dat een familie met een voorbetekende naam op de een of andere manier deelnam aan deze mediterrane mobiliteit die Livornese kooplieden naar Noord-Afrika, het Levant en de handelsschalen voerde. Deze hypothese blijft een verlichte gissing, geformuleerd uit de algemene logica van Sefaradische migraties en niet uit een document eigen aan de lignée [Lévy, 1999].

De gemeenschappen van Noord-Afrika, waarheen de invloed van Livorno uitstraalde, vormden een van de uitkomsten van deze beweging. De Gorneyim — de Joden afkomstig uit Livorno, aldus genoemd naar de gehebreeuwde naam van de haven — vestigden zich in Tunis en verspreidden zich in de Maghreb, brengende rituelen, taal en Italiaanse familienamen. De studie van gemeenschappen zoals Tlemcen of Sidi Bel Abbès toont de diepte van deze uitwisselingen tussen Italië en het Ottomaanse en later koloniale Algerije [Botbol, 2000] [Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès].

Één van de grote lessen van de recente historiografie is dat Joodse familienamen niet de grenzen respecteren die men hen wil toewijzen. Een naam geboren in Italië kon, door migratie, terechtkomen in de rabbijnse registers van Noord-Afrika, en omgekeerd. Deze circulatie verklaart waarom de studie van een Italiaanse lignée noodzakelijkerwijs de zuidelijke kusten van de Middellandse Zee moet omvatten.

De Joodse gemeenschappen van Algerije bieden in dit opzicht een bevoorrecht observatiegebied. Eliahou-Éric Botbol heeft in zijn studie van de gemeenschap van Tlemcen de complexiteit aangetoond van dit jodendom van West-Algerije, gevormd door opeenvolgende lagen — autochtoon, Andalusisch, Livornees en Frans — en door de bijdrage van families uit Italiaanse havensteden [Botbol, 2000]. De Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès documenteren eveneens het leven van een gemeenschap waar deze erfenissen vervlochten waren, en waar familienamen van Iberische en Italiaanse oorsprong naast autochtone namen stonden [Rabbijnse Archieven van Sidi Bel Abbès].

De aanwezigheid van een naam als Perpetuo in deze ruimten behoort precies tot het snijvlak van familiale mémoire en archive: waar de mondelinge traditie de herinnering aan een Italiaanse of Livornese oorsprong zou bewaren, zouden de gemeentelijke registers dit verhaal bevestigen of nuanceren. Bij gebrek aan een raadpleegbare namenlijst in het kader van dit onderzoek, houden wij ons aan de structurele waarschijnlijkheid: families met Italiaanse voornamen van gunstige betekenis maakten inderdaad deel uit van deze circulatiewereld, en hun spoor kan, volgens de logica, zowel in Livorno als in Tunis, Tlemcen of Oran gezocht worden [Lévy, 1999] [Botbol, 2000].

Deze dubbele toebehoring — Italiaans naar naam, mediterraan naar lot — heeft niets uitzonderlijks. Het is integendeel de handtekening zelf van de westerse Sefardische jodendom, waarvan de eenheid minder aan een grondgebied dan aan een netwerk was gebonden, en waarvan de identiteit werd overgedragen door taal, ritueel en de herinnering aan namen. De familienaam Perpetuo wordt hier, door zijn in zijn betekenis ingeschreven blijvendheid, onwillekeurig het embleem van deze diasporische continuïteit.

Buiten feiten en migraties om, wordt een lignée bepaald door wat zij doorgeeft. En de overdracht, in het jodendom, is het voorwerp van een nadenken van duizend jaar waarvan hedendaagse denkers het begrip hebben vernieuwd. Begrijpen wat « een naam dragen » en « geheugen maken » betekent binnen een joods gezin vereist toevlucht te nemen tot dit denken.

Yosef Hayim Yerushalmi heeft de doorslaggevende termen van het debat gesteld in Zakhor, en onderscheid makend tussen joods geheugen — collectief, liturgisch, ritueel — en geschiedenis in de moderne en kritische betekenis. Hij heeft aangetoond dat de Joden zich gedurende eeuwen meer herinnerden door ritueel en herdenking dan door historiografie, waarbij zakhor — « gedenk » — een religieus imperatief was voordat het een geleerdendiscipline werd [Yerushalmi, 1984]. Voor een lignée als Perpetuo betekent dit dat familiaal geheugen onder een ander waarheidsregime valt dan het archief: het wordt doorgegeven door verhaal, zegening van namen, huiselijke liturgie.

Dit denken over overdracht heeft bij hedendaagse meesters vruchtbare voortzettingen gevonden. Léon Askénazi, in La parole et l'écrit, heeft nagedacht over de manier waarop de joodse traditie zichzelf denkt als levende overdracht, verbindend de ontvangen tekst en het woord dat bij elke generatie wordt vernieuwd [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis, in Du désert au désir, heeft de anthropologische en spirituele veren van het joodse denken verkend, aantonend hoe identiteit zich vormgeeft in beweging, ballingschap en verlangen, eerder dan in vastheid [Abécassis, 1987].

De geschiedenis van de joodse filosofie, zoals nagestreeld door Maurice-Ruben Hayoun, herinnert aan haar beurt aan de continuïteit van een nadenken dat, van middeleeuwse meesters tot moderne denkers, niet is opgehouden het verband tussen rede en openbaring, tussen individu en gemeenschap in twijfel te trekken [Hayoun, 2023]. Deze intellectuele traditie vormt de achtergrond waaruit elke geleterde joodse familie haar verhouding tot kennis en geheugen putte.

Ten slotte heeft Isaiah Berlin, in zijn Drie essays over de joodse toestand, de bijzondere situatie van Joden in de moderniteit belicht, verscheurd tussen toebehoren en universaliteit, trouw en emancipatie [Berlin, 1973]. Een lignée als Perpetuo, wier naam zelf de duur proclameert, belichaamt op haar wijze deze spanning: die van een erfdeel dat zich eeuwig wil verklaren in een wereld die tot verandering gedoemd is. Dit hoofdstuk, gesteund op eerder doorgegeven denken dan op archiefhandeling, behoort bewust tot het register van ontvangen geheugen.

Na afloop van dit onderzoek blijft de lignée Perpetuo, voor een deel, een naam op zoek naar haar volledige geschiedenis. Het archief levert ons er een vaste steen voor — de inschrijving in het repertorium van Schaerf, die haar verankert in de Italiaanse Joodheid [Schaerf, 1925] — maar het heeft ons in het kader van dit onderzoek niet het detail van generaties, plaatsen en individuele lotgevallen geleverd. Deze voorzichtigheid is geen mislukking: zij is de eerlijke voorwaarde van elke serieuze genealogie, die eerlijke stilte verkiest boven verbeeldingskrachtige reconstructie.

Wat wij daarentegen hebben kunnen vaststellen, is solide: de naam Perpetuo behoort tot de augurische onomastiek van Italisch Jodendom, die wereld waarvan Robert Bonfil en Giulia Tamani de intellectuele en materiële rijkdom hebben gerechtvaardigd [Bonfil, 1994] [Tamani, 2010]. Wat wij aannemelijk hebben kunnen maken, is ook waar: de mogelijke inschakeling van zulk een familie in de mediterrane netwerken van de Portugese natie en de Magrebijnse diaspora's, die Lionel Lévy en Eliahou-Éric Botbol hebben in kaart gebracht [Lévy, 1999] [Botbol, 2000]. En wat wij ten slotte hebben willen eren, is de eigen orde van familiale mémoire, die niet alleen aan het archief kan worden afgemeten [Yerushalmi, 1984].

De naam Perpetuo draagt een belofte in zich — die van duurzaamheid. Dat deze duurzaamheid zich in een Joodse familie uit Italië heeft belichaamd, en misschien voorbij de zeeën, is wat de geschiedenis suggereert en wat de mémoire beweert. Het Grote Boek is niet bedoeld om het onderzoek af te sluiten, maar om de huidige staat ervan vast te leggen: een naam waarvan het bestaan is aangetoond, een waarschijnlijke horizon, een mémoire die moet worden overgedragen. Aan toekomstige generaties om, register na register, het onderzoek voort te zetten dat deze bladzijden slechts hebben geopend.