Familie Pardo-Roques

De samenstelling van de achternaam Pardo-Roques belicht op zichzelf al de diepe bewegingen die het Italiaanse jodendom hebben vorm gegeven. De naam Pardo — die « bruin », « roodbruin » betekent in het Spaans en Portugees — behoort tot het best betuigde Sefardische patrimonium. Gedragen door families van Iberische Joden die na de uitwijzingen uit Spanje (1492) en Portugal (1497) waren verspreid, verbreidde het zich door het hele Middellandse-zeegebied, naar Amsterdam, naar Livorno, naar Venetië, in de Ottomaanse Balkan en tot in de gemeenschappen van het Levant. De traditie verbindt deze naam met de geslachten van kooplieden en geleerden die in gastvrije landen de verspreide netwerken van de Portugese natie heropbouwden.

Het element Roques wordt volgens traditie beschouwd als een aanduiding van geografische oorsprong, die verwijst naar de steenachtige hoogten van het Zuiden en de Provence — die landen waarvan talrijke Joodse families, verdreven uit het koninkrijk Frankrijk aan het einde van de veertiende eeuw, naar Noord-Italië en het Comtat gingen. De samenvoeging van beide namen suggereert, naar alle waarschijnlijkheid, een huwelijksalliantie tussen twee huizen, waarbij het gebruik wilde dat de herinnering aan beide afstammingen in een samengestelde achternaam werd bewaard — een praktijk die wijdverbreid was onder de Joden van Italië en het Westen.

Wat de naam aldus overdraagt, vóór enig document, is de trouw aan de herinnering aan de voorouders. De herinnering aan twee geslachten in je naam bewaren is het vergeten weigeren, is van de identiteit zelf een daad van overdracht maken. Daarin neemt het huis Pardo-Roques deel aan een kardinale deugd van de Israëlitische traditie: de zakhor, het gebod zich te herinneren, dat van elke familie de bewaarder van een schakel in de lange keten der generaties maakt. De verankering van de naam in Italië past in de bredere beweging waarin het schiereiland de ballingen uit alle diaspora's opving en opnam [Attilio Milano, Storia degli ebrei in Italia, 1963].

Om de Pardo-Roques-lijn te begrijpen, moet deze in het lange duurtempo van de Joodse aanwezigheid in Italië worden geplaatst, een van de oudste en meest ononderbroken in de westerse diaspora. Joden leefden al in Rome sinds de 2e eeuw voor onze tijdrekening, en het schiereiland kende nooit een totale breuk in hun aanwezigheid, in tegenstelling tot Engeland, Frankrijk of Spanje [Attilio Milano, Storia degli ebrei in Italia, 1963]. Deze continuïteit maakte van Italië een kruispunt waar drie grote tradities elkaar ontmoetten: de autochtone italkim, de Ashkenazi's uit het noorden, en de Séfaraden die na de Iberische uitwijzingen arriveerden.

In de Renaissance beleefden de Joodse gemeenschappen van Italië een intens intellectueel en economisch leven, gearticuleerd rond de grote centra — Venetië, Ferrara, Mantua, Rome, Livorno en Toscane —, waar hebreeuwse drukkerijen, talmudstudie en internationaal handelsverkeer zich ontvouwden [Robert Bonfil, Gli ebrei in Italia nell'epoca del Rinascimento, 1991]. Livorno werd vooral vanaf het einde van de 16e eeuw, dankzij de privileges van de Medici's, het voornaamste toevluchtsoord voor Sefardische Joden van de "Portugese natie" — een kader waarin families met de naam Pardo langs de Toscaanse kusten floreerden.

Toscane biedt dus de meest waarschijnlijke bodem voor het wortelen van de Pardo-Roques. Florence en zijn gemeenschap, waarvan Roberto Salvadori de geschiedenis van oorsprong tot heden heeft nagegaan, vormden samen met Livorno en Pisa de levendige driehoek van het Toscaanse jodendom [Roberto G. Salvadori, Gli ebrei di Firenze, 2000]. In dit Toscane van kooplieden, bankiers en letterkundigen vond de lijn een plaats, deelnemend aan dit collectieve leven — de kehillah — waar gemeenschappelijke solidariteit, wederzijdse hulp en ondersteuning de basis van het Joodse bestaan vormden. De betrokkenheid bij het leven van de gemeenschap was verre van een keuze, maar was de manier zelf van toebehoren tot het volk van Israël, en de Pardo-Roques-lijn was, als zovele anderen, hiervan deelnemer.

De negentiende eeuw transformeerde radicaal de situatie van de Joden in Italië. Het langdurige debat over emancipatie, dat al in de Verlichting en tijdens de reformatiegolf was begonnen, leidde via het Risorgimento tot burgerlijke en politieke gelijkheid. Gadi Luzzatto Voghera heeft aangetoond hoe omstreden deze weg — van 1781 tot 1848 — was, en hoeveel emancipatie haar « prijs » had: de verwachte integratie stelde vaak een identitaire discretie en volledige aansluiting bij de zich vormende natie voorop [Gadi Luzzatto Voghera, Il prezzo dell'eguaglianza, 1998].

De Italiaanse eenwording maakte van Joden volwaardige burgers. Zij engageerden zich met ijver in het nationale leven: in het leger, de overheid, de vrije beroepen, de universiteit, de financiën en de industrie. Deze emanciperede generatie combineerde trouw aan traditie en volledige deelname aan de stad — een manier om, in het moderne kader, de oude waarde van betrokkenheid bij het collectieve leven, nu uitgebreid tot de hele natie, waar te maken. De Joodse families uit de grote Toscaanse steden, onder wie de Pardo-Roques, sloten zich aan bij deze beweging van sociale stijging en burgerlijke integratie.

Het is in deze context dat de positie die Giuseppe Pardo Roques in Pisa innam, kan worden begrepen — een figuur op wie het gros van de gedocumenteerde herinnering van de lignée berust. Een man van de goede Pisaanse maatschappij, lichaamde hij deze generatie van Italiaanse burgers van Joodse geloof die volledig in hun stad waren geworteld, actief in het economische leven ervan en gehecht aan het beheer van gemeenschapszaken. Maar deze eeuw van integratie droeg een kwetsbaarheid in zich die niets deed vermoeden: de gelijkheidsbelofte, zo duur verworven, zou brutal worden verloochend door het fascistische regime en zijn rassenwetten van 1938 [Enzo Collotti, Il fascismo e gli ebrei, 2003]. De geschiedenis van de Pardo-Roques verschuift hier van de kroniek van integratie naar die van vervolging.

In het hart van de familieherinnering staat Giuseppe Pardo Roques, voorzitter van de joodse gemeenschap van Pisa in de donkerste jaren. Een gerespecteerd man, van diepe vroomheid en bekende liefdadigheid, wijdde hij zijn bestaan aan de dienst van de zijnen. De familiewoning aan de via Sant'Andrea, vandaag bekend als Casa Pardo Roques, blijft verbonden aan zijn herinnering en aan die van het drama dat zich daar afspeelde; zij behoort tot de plaatsen van joodse herinnering in Pisa [Casa Pardo Roques, Comune di Pisa – Turismo].

Zijn functie van voorzitter maakte hem de vertegenwoordiger en beschermer van een gemeenschap verzwakt door de rassetwetten van 1938, die Joden uitsloten van scholen, beroepen en het Italiaanse openbare leven [Michele Sarfatti, Gli ebrei nell'Italia fascista, 2000]. In deze periode waarin vervolging van wetten overgaat in hetze, vervolgens naar deportatie na de Duitse bezetting in september 1943, bleef Giuseppe Pardo Roques op zijn post. De traditie verhaalt dat, gekweld door een fobie die hem belettte uit te gaan, hij niet kon — of niet wilde — vluchten, en van zijn huis een toevluchtsoord maakte waar andere Joden en bedreigde personen samenkwamen.

Dit gebaar, waarin persoonlijke zwakheid zich in een beschermend centrum voor anderen omzette, verheft tot het hoogste twee deugden die de traditie van Israël op het hoogste stelt: de hessed, de werkzame goedertierenheid, en de zorg voor de ander, tot zover dat men van zijn eigen woning een schuilplaats maakt. Door op zich te nemen de lasten van een vervolgde gemeenschap, terwijl hij alleen aan zichzelf had kunnen denken, belichaamde Giuseppe Pardo Roques de figuur van de parnass, de gemeenschapsleider die voor zijn volk recht staat. Zijn trouw sluit aan bij de lange rij van hen die in de diaspora rechtop stonden te midden van de hunnen wanneer alles instortte — collectieve herinnering van een volk voor wie het verlaten van de zwakken de kardinale schuld is, en solidariteit de eerste wet.

De naam Pardo Roques is in de geschiedenis overgegaan vanwege de tragedie die het huis aan de via Sant'Andrea trof. Op 1 augustus 1944, toen het front zich Pisa naderde en de stad spoedig zou worden bevrijd, vielen Duitse soldaten het huis binnen waar Giuseppe Pardo Roques verschillende personen had ondergebracht. Ze begingen er een bloedbad: Giuseppe Pardo Roques werd gedood samen met de Joden en niet-Joden die onder zijn bescherming stonden, evenals leden van het huispersoneel. Dit gebeurde, bekend als de eccidio Pardo Roques, behoort tot de meest aangrijpende misdaden van de bezetting in de regio [Carla Forti, Il caso Pardo Roques. Un eccidio del 1944 tra memoria e oblio, Einaudi].

Juist de datum — op de vooravond van de bevrijding van de stad — geeft het drama zijn karakter van absurde wreedheid: de dood trof op de drempel van redding. Het huis dat een toevluchtsoord was geweest, werd een graftombe. De historica Carla Forti heeft aan dit gebeuren een nauwgezette onderzoek gewijd, zich erop toeleggend de feiten vast te stellen en het onzekere verdeeld zijn tussen herinnering en vergetelheid in vraag te stellen dat lange tijd het bloedbad omgaf [Carla Forti, Il caso Pardo Roques, Einaudi]. Haar werk stelt zowel de omstandigheden van de moord als het langzame proces waaruit de stad erkende en vervolgens herrimpelde wat zich in haar muren had afgespeeld.

Deze moord maakt deel uit van het wijd martelddom van de Joden van Italië onder de bezetting, waarvan Liliana Picciotto een onverbiddelijke inventaris heeft opgesteld in Il libro della memoria, een werk dat, één voor één, de Joden benoemt die tussen 1943 en 1945 uit Italië werden gedeporteerd en vermoord [Liliana Picciotto, Il libro della memoria, 1991]. De diaristen en briefschrijvers uit die jaren, bijeengebracht door Avagliano en Palmieri, hebben rechtstreeks getuigenis gegeven van de angst, de jacht en de vernietiging van een hele wereld [Mario Avagliano, Marco Palmieri, Gli ebrei sotto la persecuzione in Italia, 2011]. In dit verwoestingslandschap zegt het einde van Giuseppe Pardo Roques de prijs die betaald werd door hen die weigerden de hunnen in de steek te laten.

Het lot van Pardo-Roques kan niet buiten de vervolgingsmachine die het verpletterde worden begrepen. De rassenwetten die door het fascistische regime in 1938 werden uitgevaardigd, waarvan Fabio Isman de beschuldigende documenten heeft bijeengebracht, hadden Italiaanse Joden methodisch van hun rechten, hun bezittingen en hun waardigheid beroofd, al lang voordat de Duitse bezetter hun uitroeiing zou organiseren [Fabio Isman, 1938. L'Italia razzista, 2018]. Marie-Anne Matard-Bonucci heeft aangetoond hoe deze vervolging, lange tijd geminimaliseerd in het nationale geheugen, het werk was van een eigenlijk Italiaans staatantisemitisme, en niet louter een vreemde invoer [Marie-Anne Matard-Bonucci, L'Italia fascista e la persecuzione degli ebrei, 2008].

Het geval Pardo Roques illustreert voorbeeldig de spanning tussen Geheugen en Historie. Lange tijd bleef de eccidio in een zone van halvegekheid liggen, alsof de stad aarzelde om recht in het gezicht te kijken wat zich op haar grondgebied had afgespeeld. Het werk van de historici — vooral dat van Carla Forti — voerde de gebeurtenis van het domein van het begraven geheugen over naar dat van de vastgestelde Historie, stellende de namen, feiten en verantwoordelijkheden hersteld. Hiermee raakt de geschiedenis van deze lignage aan een essentiële deugd: rechtvaardigheid als plicht tot waarheid, de verplichting de slachtoffers te noemen en de misdaad niet in vergetelheid te laten opgaan.

Deze verplichting verlengt, op de schaal van een familie en een stad, het grote geheugenwerk dat over de Shoah in Italië is verricht, van de baanbrekende opsommingen tot de synthesen van Sarfatti en Collotti [Michele Sarfatti, Gli ebrei nell'Italia fascista, 2000] [Enzo Collotti, Il fascismo e gli ebrei, 2003]. Dat de woning aan de via Sant'Andrea een plaats van herinnering is geworden, getuigt van deze omkering: het schuilplaats geworden graf is nu een plaats van onderwijs, waar de stad en haar Joden zich herinneren [Casa Pardo Roques, Comune di Pisa – Turismo]. Zo draagt de lignage Pardo-Roques, door haar eigen einde, bij aan de vervulling van de zakhor — zich herinneren opdat rechtvaardigheid worde gedaan.

Aan het einde van deze reis verschijnt de geslacht Pardo-Roques als een waterdruppel waarin de gehele geschiedenis van de Joden van Italië zich weerspiegelt: de Iberische ballingschap bewaard in een naam, de Toscaanse wortelvorming in de handelssteden, de emancipatie van de negentiende eeuw en zijn volledige integratie in de natie, gevolgd door de verraad van deze belofte door vervolging en bloedbad. Van de geleerde vermelding van Schaerf in 1925 tot het drama van de via Sant'Andrea in 1944, reist de naam door de eeuwen om zich vast te stellen op een gezicht: dat van Giuseppe Pardo Roques.

Wat dit geslacht boven alle deugden het best heeft uitgedrukt, is de zorg voor de ander die tot het offer toe wordt voortgezet — het hessed van een man die, verhinderd te vluchten, van zijn zwakheid een toevlucht maakte, en van zijn huis het laatste bolwerk van een bedreigde gemeenschap. Door bij de zijnen te blijven toen de dood naderde, vervulde Giuseppe Pardo Roques de meest eisende van de wetten van Israël: zich niet af te wenden van zijn broer in het ongeluk. Zijn tragische einde, lange tijd begraven onder stilte, vervolgens aan het licht gebracht door het werk van historici, voegt aan deze deugd die van rechtvaardigheid als plicht van herinnering toe.

Aldus neemt het huis Pardo-Roques, obscuur onder zovele anderen en toch lumineus door wat het onthult, zijn plaats in in de lange keten van de herinnering van Israël. Het herinnert eraan dat de grootheid van een geslacht niet wordt gemeten aan het aantal van zijn beroemdheden, maar aan de trouw van zijn leden, op het moment van beproeving, aan de geboden van goedheid en herinnering.