Familie Padovani

Voordat Padua een naam was, was het een plaats, en een plaats van eerste orde voor de Joden. De Israëlische aanwezigheid daar was oud en goed gedocumenteerd. Padua bleef een belangrijk centrum voor Hebreeuwse studies dankzij zijn rabbijnse academies en het feit dat Joden uit heel Europa naar zijn universiteit stroomden om te studeren. De universiteit van Padua, een van de oudste ter wereld, speelde een bijzondere rol: zij liet Joodse studenten toe aan haar medische faculteit op een moment toen de meeste Europese universiteiten hen de toegang weigerde, waardoor de stad een kosmopolitisch kruispunt werd waar artsen, talmudisten en geleerden uit Duitsland, Polen, Bohemen en de rest van Italië elkaar ontmoetten.

Het is deze aantrekkingskracht die de geboorte van een naam als Padovani verklaart. In de middeleeuwse en moderne naamgeving wordt men nooit « de Paduaan » genoemd wanneer men in Padua woont: het is door uit te wijken dat men de naam van zijn geboorteplaats erft. De familienaam geeft dus bijna altijd familien aan die Padua verlieten en naar andere steden trokken — Venetië, Ferrara, Mantua, Rome, of de gemeenschappen van Zuid-Italië — waar het geografische bijvoegsel een onderscheidend kenmerk werd en vervolgens een doorgegeven naam. Het toponymische karakter van de naam, afgeleid van de plaats, maakt het een aanwijzing van geografische mobiliteit. De naam draagt dus een dubbel geheugen in zich: dat van de geleerde stad en dat van het vertrek.

De Italiaanse joodse naamkunde heeft sinds de Middeleeuwen een repertorium vormd dat grotendeels op plaatsnamen was gebaseerd. Naast namen van bijbelse oorsprong, bijnamen en beroepsnamen vormen toponimen een dominante categorie: Modena, Ravenna, Ancona, Recanati, Pisa, Volterra, Genazzano, en uiteraard de varianten met betrekking tot Padua. De vorm Padovani is de meervoudsvorm of familiale vorm van het adjectief padovano; men treft ook de varianten Padova, Padoa, Padova(h) en de geleerde latinisering Paduanus aan. In Hebreeuwse bronnen verschijnt het epitheton regelmatig in de vorm מפדואה (mi-Padova, « uit Padua ») aangehecht aan de persoonsnaam van rabbijnen en geleerden.

Deze veelheid aan vormen is geen willekeurige spreiding maar een weerspiegeling van de linguïstische contexten die doorlopen werden: Italiaanse spelling, Hebreeuwse transcriptie, latinisering van de notariële en academische registertaal. Het toponiemische karakter van de naam, verankerd in de stad Padua, doorloopt al zijn varianten. De opname van Padovani in het repertorium van Schaerf bevestigt zijn verankering onder de familienamen die feitelijk door joodse families in Italië werden gedragen, en onderscheidt het van gelijkluidende niet-joodse namen: want Padovani is ook een wijdverbreide Italiaanse naam zonder confessionele connotatie, wat bij familiegeschiedenis voorzichtigheid bij attributie vereist.

De grootheid van de naam rust op de glans van de rabbijnse traditie van de stad waaraan hij zijn oorsprong dankt. Padua was de zetel van beroemde yeshivot en de bakermat van geleerde dynastieën, waarvan de meest illustere precies de naam van de stad droeg. De beschermfiguur daarvan is Meir ben Isaac Katzenellenbogen (1473–1565), bekend onder de naam Maharam van Padua (Meir mi-Padova), meester van de yeshiva van Padua en erkend halakhisch gezag in heel Europa. Zijn nakomelingen, soms aangeduid met het epitheton Padova, verspreidden zich over het continent en telden vooraanstaande rabbijnen. Volgens de Joodse historiografie is deze tak verbonden, door huwelijken en migraties, met uitgebreide Askenazische en Italiaanse netwerken.

Het is hier passend onderscheid te maken tussen Geheugen en Archive. De traditie verbindt graag de dragers van de naam Padovani of Padova met dit rabbijnse prestige; maar aangezien het topografische epitheton onafhankelijk aan elke familie uit de stad kan worden toegeschreven, berust een rechtstreekse genealogische band tussen een gegeven Padovani-huishouding en de dynastie van de Maharam meestal op giswerk, behalve bij documentair bewijs. Wat de Archive met zekerheid vaststelt, is dat Padua een belangrijke centrum van Hebreeuws onderwijs bleef dankzij zijn rabbijnse academies en de toeloop van Joodse studenten uit heel Europa. De naam Padovani baadt dus in een echt geleerde glans, waarvan de details van de afstamming echter geval voor geval moeten worden geverifieerd.

De geschiedenis van joodse families uit Padua, en dus van de huishoudens die hun naam daarvan afleidden, is onlosmakelijk verbonden met die van de ghetto. Net als Venetië, waarvan de Geto van 1516 zijn naam aan de instelling gaf, kende Venetië de gereglementeerde opsluiting van Joden in aangewezen wijken. In Padua werd de ghetto in de 16ᵉ eeuw ingesteld en bleef het kader voor het beperkte gemeenschapsleven tot de napoleontische tijd. Gedurende deze eeuwen leefden de families uit Padua volgens het ritme van 's nachts gesloten poorten, specifieke belastingen en beroepsbeperkingen, terwijl zij tegelijkertijd een intensa studiebezigheid, Hebreeuwse drukkerij en handel onderhielden.

In deze context werden de familienamen blijvend vastgesteld, aangezien het bestuur van de Italiaanse staten en vooral de eisen van de moderne burgerlijke stand de stabiliteit van familienamen eisten. De huishoudens die Padua verlieten voor andere gemeenschappen behielden de naam Padovani als een geografisch identiteitsbewijs. De emancipatie, voortgebracht door de Franse revolutionaire legers en vervolgens versterkt door de Italiaanse eenheid in de 19ᵉ eeuw, opende de muren van de ghettos en maakte volledige burgerlijke integratie mogelijk. De joodse Padovani, evenals alle Italiaanse Joden, kregen toen toegang tot vrije beroepen, universiteit, leger en openbaar leven, in een land waar de integratie tot de rassenbepalingen van 1938 bijzonder ver gevorderd was.

Het lot van Italiaanse joodse families in de twintigste eeuw volgt de dramatische baan van de hele gemeenschap. Na tientallen jaren van voorbeeldige integratie in het liberale Italië kwam de omslag met de invoering door het fascistische regime van de leggi razziali van 1938, die Joden uitsloten van scholen, bestuur en veel beroepen. Venetië, en Padua in het bijzonder, waar een oude gemeenschap bleef bestaan, werd vol getroffen. Na de Duitse bezetting van 1943 decimeerden deportaties naar de vernietigingskampen de gemeenschappen in Noord-Italië.

Voor een zo verspreide toponymische naam als Padovani — gedragen door zowel joodse families als door een veelheid van Italiaanse families zonder kerkelijk verband — vereist de reconstructie van individuele trajecten voortdurende methodologische waakzaamheid. De historicus kan zonder naamgeving documenten (gemeenschapsdaden, registers van de Comunità israelitica, deportatielijsten, gedenkstenen) de toebehoringness van een gegeven drager aan de joodse linie niet stellen. Deze voorbehoud verzwakt het verhaal niet, maar garandeert eerlijkheid: de herinnering aan een naam wordt opgebouwd uit bronnen, niet uit naamgelijkenis. Wat we kunnen stellen, is dat de joodse huishoudens Padovani het collectieve lot van de joodse Italianiteit deelden — zijn opkomst, zijn beproeving en zijn voortbestaan.

Aan het einde van deze reis blijkt Padovani een palimpsestnaam te zijn. Voor de families die het dragen in de joodse traditie, is het een doorgegeven herinnering: die van een moederstad, Padua, waarvan men zich van generatie op generatie aansprekend voelt, zelfs lang nadat de voorouders haar hadden verlaten. In de familiale herinnering vertelt deze naam graag over een gouden eeuw — die van de jeshiva's van Padua, van artsen opgeleid aan de universiteit, van drukkers en handelaren. Deze kostbare mondeling traditie moet met respect worden verzameld, terwijl zij duidelijk wordt onderscheiden van de documentaire vastlegging.

De nawerking van de naam is vandaag af te lezen in zijn brede verspreiding, in Italië en in de mediterrane en atlantische diaspora's waar de Italiaanse Joden zich uitbreidde. Toponymische naam ontstaan in de Middeleeuwen en afgeleid van de plaats, reisde het mee met degenen die het droegen. De plicht van de historicus evenals van de genealoog is beide registres samen te houden: de trots van een doorgegeven herinnering en de nauwkeurigheid van een gezochte bewijsvoering. Alleen onder deze voorwaarde behoudt de naam Padovani al zijn draagkracht — niet als een gesloten legende, maar als een open uitnodiging tot onderzoek.

De geschiedenis van de naam Padovani is die van een geografie die lignage is geworden. Ontstaan uit het adjectief dat Padua aanduidt, geattesteerd onder de patroniemen van Italiaanse joden door het repertorium van Schaerf, condenseert het in twee lettergrepen een van de grote avonturen van de Italiaanse diaspora: de aantrekkingskracht van een geleerde stad, het vertrek dat de naam vaststelt, de inworteleling in nieuwe gemeenschappen, de beproeving van het getto, de belofte van emancipatie en de afgrond van de twintigste eeuw. Maar de zeer aard van deze toponimische naam, gedeeld met ontelbare niet-joodse families, legt een methodologische bescheidenheid op: dit Grote Boek heeft de geschiedenis van een naam en zijn omgeving nagestreeft, meer dan die van een unieke en continue afstammingslijn. Het komt nu aan de dragers van de naam, joods of niet, om hun familieherinnering te confronteren met de archieven — gemeentelijke registers, notariële akten, rabbijnse bronnen — om de waarschijnlijkheid in zekerheid om te zetten, en de herinnering in geschiedenis.