Familie Ouaki

Elke judeo-Berberse familienaam is een samenvatting van geschiedenis. Deze sluit, in enkele lettergrepen, een geografie, een taal, soms een beroep, vaak een deugd in. De naam Ouaki, en zijn vollediger variant Ouakil, wordt volgens de naamkundigen gelinkt aan de Arabische wortel w-q-y, waaruit het deelwoord wâqî voortkomt: « degene die bewaart, die beschermt, die zich wacht », vandaar, in zijn religieuze betekenis, « degene die God vreest » [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord et leur origine — Dafina]. Deze interpretatie past in de goed bewaarde logica van piëteitsnamen die de joodse gemeenschappen van Noord-Afrika gaarne in de taal van hun Arabophone omgeving hebben aangenomen.

Het is echter nuttig hier een filologische nuance in te voegen. De vorm Ouakil kan ook verwijzen naar het Arabische wakîl, « de gemachtigde, de vertegenwoordiger, de intendant » — een term die in de Maghreb-samenlevingen degene aanduidt aan wie men zaken of vertegenwoordiging van anderen toe vertrouwde, ook tegenover de autoriteiten. Deze dubbele mogelijke etymologie — wâqî (de vrome) en wakîl (de vertegenwoordiger) — is geen tegenspraak maar een rijkdom: zij herinnert eraan dat de overdracht van namen mondeling is geschied, gedurende eeuwen waarin de spelling wisselde naar gelang van schrijvers en dialecten. De Hebreeuwse en Arabische component van het Maghrebijnse judeo-Arabisch heeft precies dit soort verstrengeling voortgebracht, waarin dezelfde klank meerdere herinneringen kan bergen [Bar-Asher, 1992].

De overgang van het judeo-Arabisch naar het Franse vocalisme — Ouaki, Ouakil — is het gevolg van de administratieve transcriptie uitgevoerd in het koloniale tijdperk, met name in Algerije na het decreet Crémieux van 1870, daarna in de Tunesische en Marokkaanse protectoraten. Franstalige schrijvers hebben in een ongeveer Latijns schrift namen vastgesteld die tot dan toe in de vloeiendheid van het gesproken woord en het Hebreeuwse schrift leefden. De variant Waki, ontdaan van de initiële diftong, getuigt van een vereenvoudiging die plaatsvond in contact met andere grafische systemen. Over deze mechanismen van linguïstische fixatie bieden de werken van Joshua Blau over het judeo-Arabisch van de Maghreb een rigoureus analysetraject [Blau, 1999], evenals die van Haggai Ben-Shammai over het ontstaan van het judeo-Arabisch als literaire taal [Ben-Shammai, 2004].

Of de naam « de vrome » of « de gemachtigde » betekent, in beide gevallen duidt het een man van vertrouwen aan: degene die God vreest en degene aan wie men zich vertrouwt zijn, in de gemeenschapsfantasie, slechts één en dezelfde figuur. Het naslagwerk van Abraham Laredo over de namen van de Joden van Marokko plaatst dit type familienamen in de grote familie van deugd- en functienamen die de Sefardische en Maghrebijnse naamkunde structureren [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc].

Om een familie te begrijpen waarvan de naam zelf Arabisch is en het geloof joods, moet men zich de beschaving voorstellen die haar heeft doen ontstaan: die van het judaïsme in islamitisch land. Sinds de veroveringen van de zevende eeuw hebben de joodse gemeenschappen rond de zuidelijke Middellandse Zee geleefd in een wereld waar het Arabisch hun dagelijks spreektaal is geworden, van huiselijk gebed tot handel, zonder ooit op te houden ook de taal van het omringende moslimse religieuze weten te zijn. Uit deze symbiotische relatie is het Judeo-Arabisch geboren, een volwaardige taal, geschreven in Hebreeuwse karakters, waarin filosofische, juridische en poëtische literatuurschatten werden samengesteld [Ben-Shammai, 2004].

De documenten uit de Genizah van Caïro, opgegraven uit een vertrek van de synagoge Ben Ezra in Fostat, hebben de buitengewone dichtheid van dit mediterrane joodse leven aan het licht gebracht. Via de duizenden handelsbrieven, contracten en akten die door S. D. Goitein werden verzameld en geanalyseerd, ontdekt men een mobiele koopmanssamenleving, geweven uit verbanden tussen Egypte, de Maghreb, Sicilië en Andalusië [Goitein, 1993]. In dit netwerk namen de Joden van de Maghreb — collectief aangeduid als de Maghâriba — een eminente plaats in, circulerend tussen Kairouan, Fès, Tlemcen en Fostat. Een Maghrebijnse lignage als de Ouaki, welke onzekerheden ook over haar precieze oorsprong bestaan, past zich noodzakelijk in deze horizon van mobiliteit en uitwisseling in.

De geschiedenis van de Joden van Egypte, van de Arabische verovering tot de Ottomaanse invasie, zoals deze door de geleerde Qâsim ʿAbduh Qâsim is nagegaan, toont aan hoeveel deze gemeenschappen hebben weten stand te houden en zich opnieuw in te stellen door de Fatimidische, Ayyubidische en Mamelukse dynastieën heen [قاسم عبده قاسim, اليهود في مصر منذ الفتح العربي حتى الغزو العثماني]. Deze lange duur is de voedingsbodem waarop de lignages zich afzetten: een naam wordt alleen doorgegeven waar een gemeenschap voortbestaat.

Literaire schepping ontbrak niet aan dit leven. De liturgische poëzie — de piyyutim — gezongen in de synagogen van de Maghreb vormden het kloppend hart van het gemeenschappelijk geheugen, zoals hebben aangetoond de grondstellende werken van Haïm Zafrani over de judeo-maghrébijnse liturgische literatuur [Zafrani, 1970] en die van Joseph Chetrit over de judeo-Arabische literatuur van Tunesië, Algerije en Marokko [Chetrit, 2007]. Een familie onder het teken van de vrees Gods vond in deze liederen de uitdrukking van haar eigen naam.

De precieze geografische oorsprong van de Ouaki-lignee is niet gedocumenteerd in de bronnen die tot ons zijn gekomen, en het zou oneerlijk zijn deze met zekerheid vast te stellen. Wij moeten hier door aanwijzingen redeneren, en duidelijk het conjecturele karakter van onze voorstellen aangeven.

De morfologie van de naam, zuiver Arabisch en ontbloot van elk schijnbaar Berberisch, Hispanisch of Hebraïsch element, wijst naar een diep gearabiseerde omgeving. De meest volledige arabisering van Joodse gemeenschappen wordt historisch waargenomen in de grote steden van het binnenland en de oostelijke kust van de Maghreb — Tunis, Kairouan, Constantine, Algiers, Tlemcen — meer dan in de Berberestalige zones van de Atlas. Het is dus mogelijk, zonder dat dit iets vaststelt, dat de Ouaki-lignee haar eerste brandpunten in de Algerijnse-Tunesische ruimte heeft gehad.

De Joodse gemeenschap van Tlemcen, een van de oudste en meest geleerde van centraal Maghreb, biedt een voorbeeld van het type omgeving waar een dergelijke naam wortel kon schieten: een stad van karavanendoorvoer, een centrum van rabbijnse geleerdheid, heeft zij lignees opgenomen en voortgebracht die Arabische familienamen van deugd droegen, zoals Norbert Bel-Ange heeft gedocumenteerd [Bel-Ange, 1998]. Wij formuleren deze lokalisering als redactionele hypothese, niet als vastgesteld feit.

Een ander spoor, eveneens conjectural, verdient vermelding. De vorm Ouakil / Wakîl — « de gemachtigde » — roept een in de gemeenschappen van het Machrek zowel als van de Maghreb verspreide sociale functie op. In het Egypte van de Genizah-documenten speelden de vertegenwoordigers der kooplieden, de wukalâʾ, een centrale rol in de Middellandse-Zeehandel [Goitein, 1993]. Het is niet uitgesloten dat de naam, in sommige van haar takken, van een functie veeleer dan van een deugd afkomstig is, en dat deze takken wortels hebben in het Oosten, verschillend van de Maghebbijnse takken. Bij gebrek aan bronnen die de lignee expliciet aan een plaats of datum koppelen, houden wij ons aan deze hypothesen, naar behoren als zodanig aangeduid.

Een naam van deugd is niet neutraal: zij configureert een manier van zijn in de wereld en wordt doorgegeven als een moreel programma. Door de naam van degene die God vreest te dragen, erft de familie Ouaki een notie die door heel het judaïsme loopt en die de Arabische taal heeft weten op te vangen in zijn eigen vocabulaire van vroomheid.

De yir'at shamayim, de vrees voor de Hemel, is in de joodse traditie geen laffe angst maar een scherp bewustzijn van de goddelijke aanwezigheid, een waakzaamheid van het hart. De denker Emmanuel Levinas heeft aangetoond hoe deze relatie met God zich nooit tot kennis beperkt, maar zich aftekent als een komst, een « God die tot de idee komt » zonder zich daar ooit in opgesloten te laten [Levinas, 1982]. De vrees die in de naam Ouaki is ingeschreven, behoort tot deze ervaring: zij is openheid voor een transcendentie die verplicht, niet angst die onderwerpt.

De geschiedenis van het goddelijke begrip zelf, zoals de exegeet Thomas Römer die heeft nagetekend door het ontstaan van de God van Israël te onderzoeken, herinnert eraan dat de relatie tussen de mens en de Hemel zich langzaam heeft opgebouwd, door opeenvolgende theologische transformaties [Römer, 2014]. De vrees voor God die de naam Ouaki draagt, is de erfgenaam van deze lange uitwerking: zij is als het ware het naamkundige sediment ervan.

In de joodse mystiek wordt deze vrees daad: de rituelen, volgens de lezing die Charles Mopsik ervan geeft, beperken zich niet tot het eren van God, zij nemen deel aan zijn economie zelf, zij « maken God » in de wereld [Mopsik, 1993]. Een familie wier naam de eerbiedige vrees betekent, bevindt zich dus, door haar benaming zelf, verbonden met deze theologie van het vroom handelen. En toen de trouw aan God ter toets werd gesteld — zoals zij zo vaak werd gesteld in de geschiedenis van de Joden op islamitisch en christelijk grondgebied — voerden sommigen haar tot de martelaarschap, een fenomeen dat Daniel Boyarin heeft geanalyseerd in de gemeenschappelijke wortels van het judaïsme en het christendom [Boyarin, 2004]. De naam Ouaki, hoewel geen gedocumenteerde martelaar zich eraan verbindt, behoort tot dit spirituele universum waar God vrezen betekent dat men bereid is hem trouw te blijven.

De geschiedenis van een naam in de moderne tijd is ook die van zijn grafische metamorfoses. De varianten Ouaki, Ouakil, Ouakki en Waki duiden niet noodzakelijk op verschillende families: zij zijn vaak slechts verschillende verschijningsvormen van dezelfde stam, gebroken door administraties en migraties.

De vorm Ouakki, met zijn medeklinkerverdubbeling, herstelt een werkelijke geminatie in het Arabisch dialect, die het Frans soms behield, soms uitwiste. De vorm Ouakil bewaart de uitgang -il die de naam nadert tot wakîl, terwijl Ouaki deze heeft laten vallen. De vorm Waki ten slotte correspondeert met een Engelstalige of Hebraïseringstranskriptie, zoals men aantreft in emigratiedocumenten naar Israël, Frankrijk of Amerika in de 20e eeuw. Deze variaties behoren tot dezelfde verschijnselen van taalcontact die Joshua Blau bestudeerde met betrekking tot het judeo-Arabisch in Maghreb [Blau, 1999] en die Moshe Bar-Asher onderzocht voor zijn Hebraïsche component in Algerije [Bar-Asher, 1992].

De grote exodus van Noord-Afrikaanse Joden, vanaf het midden van de 20e eeuw, verspreidde de Maghrijnse geslachten naar Israël, Frankrijk en Canada. In deze beweging reisden de namen en werden soms gHebraïseerd of verfranci seerd. Zonder document dat namentlijk de geslacht Ouaki verbindt aan een bepaalde migratiegolf, is het redelijk aan te nemen dat de dragers ervan het gemeenschappelijke lot volgden van de gemeenschappen waaruit zij afkomstig waren, voortgaande uit Maghreb naar nieuwe kusten. Deze verspreiding is een vastgesteld historisch feit voor het gehele Noord-Afrikaanse jodendom; de toepassing ervan op het geslacht Ouaki alleen blijft een waarschijnlijke gevolgtrekking in plaats van een archivale zekerheid.

Wat de hedendaagse verdeling van de varianten suggereert — zonder het te bewijzen — is het bestaan van verschillende takken, mogelijk afkomstig van verschillende centra, die convergeerden in eenzelfde onomastische identiteit. De onomastiek van J. Toledano, overgenomen in de repertoria van familienamen van Noord-Afrikaanse Joden, situeert precies dit type naam in de Maghrijnse sfeer, zonder er een unieke geografische oorsprong aan toe te kennen [Les noms de famille des Juifs d'Afrique du Nord et leur origine — Dafina].

Aan het einde van deze reis blijft de familie Ouaki wat zij van het begin af aan was: een naam die bidt. Wij hebben in de bronnen geen oprichtingsdatum gevonden, geen moederstad, geen eponieme voorouder waarvan het verhaal kon worden verteld. Maar wij hebben ontmoet, in de enkele lettergrepen van deze familienaam, een hele wereld: die van het Arabietalige judaïsme van de Maghreb, met zijn taal geweven van Hebreeuws en Arabisch, zijn vroomheid ingeschreven tot in de eigennamen, zijn handelsnetten lopend van de ene oever naar de andere oever van de Middellandse Zee.

De naam Ouaki — wâqî, « hij die God vreest », of misschien wakîl, « de vertrouwde gemachtigde » — heeft ons niet een kroniek gegeven, maar een morele identiteit. Hij duidt op de betrouwbare man, degene die zich staande houdt en van wie men niet bang is anderen toe te vertrouwen. Waar het archief zwijgt, spreekt de etymologie nog, en wat zij zegt is niet zonder belang: zij draagt een deugd over zoals men een erfgoed overdraagt.

Dit Grote Boek is dus een openstaand boek. Het wacht erop dat nieuwe manuscripten, nieuwe akten, nieuwe getuigenissen er de nog ontbrekende eigennamen in schrijven — de Ouaki's van vlees en geschiedenis, waarvan dit deel slechts de beschavingsmatrix en het spirituele blazoen kon schetsen. Intussen legt het getrouw vast wat vastgesteld kan worden: dat een familie, door de eeuwen van het Maghebjins judaïsme heen, de schone last van een naam droeg die haar voortdurend herinnerde aan de vreze des Hemels.