Familie Ottolenghi Vallepiana

De oorsprong van de naam bepaalt de oorsprong van het volk dat het draagt. De Ottolenghi stammen, volgens de constante onomastische traditie van geleerden, af van Joden uit Ettlingen, verdreven of teruggedrongen uit Duitse landen tijdens de golven van uitwijzingen en vervolgingen die, van de 14e tot de 15e eeuw, hele asjkenazische gemeenschappen op de wegen naar het zuiden joegen. Noord-Italië, verdeeld in rivaliserende vorstendommen, bood aan de Joden toen brieven van condotta — deze contracten waarmee hertogen en gemeenten uitlening tegen pand en handel toestonden in ruil voor belastingen en financiële diensten. Het is door deze smalle maar werkelijke deur dat de toekomstige Ottolenghi zich in Piëmont vestigden, in het hertogdom Savoye en de Montferrat, notamment rond Acqui, Asti, Moncalvo en Casale.

Deze migratie was niet slechts een materiele verplaatsing: zij was ook het transport van een kennis. De Joden uit Duitse taalgebieden brachten de Rijnlandse talmudische traditie met zich mee, die van de tosafisten, en de strikte rituele eis van de asjkenazische observantie. Hun ontmoeting met de oudere Italiaanse joodse wereld, met eigen rite, produceerde precies die intellectuele vruchtbaarheid die Bonfil beschrijft als één van de merktekenen van de Italiaanse joodse Renaissance: een vermogen om erfenissen samen te voegen zonder ze op te lossen [Robert Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994]. In deze bijdrage van de lignage aan het geestelijke leven — de getrouwe overdracht van talmudische kennis op vreemde grond — herkent men één van de kardinale deugden die Israël door de eeuwen heen heeft gedragen: van studie niet een sieraad maar een vorm van overleven maken, een middel om jezelf te blijven terwijl je gast van een nieuw land wordt.

De familie Ottolenghi gaf aan het Italiaanse judaïsme verschillende rabbijnse en geleerde figuren wier sporen grondig gedocumenteerd zijn. De meest illustere blijft die van de rabbi Joseph b. Nathan Ottolenghi (gestorven in Cremona rond 1570), die in de zestiende eeuw de yeshiva van Cremona leidde en toezicht hield op een van de grote Hebreeuwse drukkerijen van de stad, wat bijdroeg aan de gedrukte verspreiding van de Talmud en rabbijnse teksten op een moment waarop de Italiaanse Hebreeuwse drukkunst op haar hoogtepunt was. Zijn redactionele en pedagogische activiteit getuigt ervan dat de lignée zich zeer vroeg in het hart van de schriftelijke overdracht van de traditie plaatste — precies die band tussen het boek en de Herinnering die Yerushalmi aan de basis van de Joodse identiteit stelt [Y. H. Yerushalmi, Zakhor, 1984].

De halakhische eis gedragen door deze rabbijnen illustreert een van de grote Joodse deugden: de opvatting van de Wet als levende discipline, geduldig uitgelegd en toegepast. Een yeshiva leiden, leerlingen vormen, vragen over ritueel en recht beslechten, betekende het collectieve verantwoordelijkheid van de gemeenschap op zich nemen — de betrokkenheid bij het gemeenschappelijk leven verheven tot plicht. Maar het handgeschreven en gedrukte Italië van die tijd heeft ons daarvan materiële getuigenissen nagelaten: de verlichte Hebreeuwse codices, bestudeerd door Giulia Tamani, onthullen de zorg voor de heilige tekst, de bescheiden weelde van de gebedenboeken en Wetteksten die geleerde families bestelden en kopieerden [Giulia Tamani, Manoscritti ebraici decorati in Italia, 2010]. In deze cultus van de exacte tekst neemt de lignée deel aan een deugd die Israël overal heeft gekweekt: de liefde voor het boek als plaats van aanwezigheid.

Zoals de meeste joodse families in Piëmont onder het Ancien Régime, stelden de Ottolenghi zich lange tijd in staat door geldlening op onderpand en handel — activiteiten waartoe de christelijke autoriteiten hen beperkt hielden, terwijl zij daar tegelijk van afhankelijk waren. Dit was voor de Italiaanse joodse gemeenschappen niet zozeer een blote gedwongen beperking, maar veeleer een kunst der noodzakelijkheid: zij financierden synagogen, scholen, liefdadigheidsbonden en losgeldranzoeningsuitkeringen. Bonfil heeft de nadruk gelegd op hoe de kredietactiviteit, moreel verdacht in de ogen van de omringende samenleving, door de Italiaanse Joden werd omgekeerd tot een instrument van interne solidariteit en gemeenschappelijke waardigheid [Robert Bonfil, Jewish Life in Renaissance Italy, 1994].

Hier verschijnt, door de feiten ondersteund, de deugd van de georganiseerde liefdadigheid — de tsedaka niet als sentimentele aalmoezen maar als toekomende rechtvaardigheid. De banquiers en handelaren van Piëmont, onder wie de Ottolenghi, voedden de fondsen van de hevrot die wezen uitzetten, zieken bijstonden en armen begraven. De economische activiteit bij deze lignée staat niet los van de zorg voor de ander: zij is de materiële voorwaarde ervoor. Daarin sluit de familie zich aan bij het lange geheugen van Israël, dat steeds heeft gesteld dat de verdiende levensonderhoud een verplichting tegenover de arme oplevert, en dat rijkdom alleen rechtmatig is wanneer zij wordt herverdeeld.

De negentiende eeuw transformeerde radicaal de toestand van het gezin. De emancipatie, eerst gebracht door de Franse revolutionaire legers en later bevestigd door het Statuto Albertino van 1848 in het koninkrijk Sardinië, opende voor de Piëmontese Joden de liberale beroepen, de universiteit, het leger en de administratie. De Ottolenghi's grepen deze nieuwe vrijheden aan: de naam verschijnt vanaf toen onder de artsen, juristen, universitaire figuren en officieren van het verenigde Italië. De meest eminente figuur van deze opkomst was Giuseppe Ottolenghi (1838-1904), generaal van het Italiaanse leger, senator, en minister van Oorlog van het Koninkrijk Italië van 1902 tot 1903 — een van de eerste Joden die zo'n rang bereikten in het Europa van zijn tijd.

De loopbaan van een Ottolenghi die minister van Oorlog werd, betreft een delicaat thema uit de Joodse traditie: de verhouding tot oorlog en staatsdienst. Het jodendom heeft, hoewel het kracht nooit als waarde op zich beschouwde, altijd de plicht erkend om de stad die ontvangt en beschermt te verdedigen. Loyaal Italië dienen, zelfs in zijn wapens, was voor deze generatie de burgerlijke vertaling van een dankbaarheid — en de uitdrukking van een integratie die niet afzag van trouw aan de afkomst. Deze ingang in het collectieve leven van de natie, zonder afzwering, belichaamt een deugd die de emancipatie mogelijk maakte: betrokkenheid ten dienste van het algemeen belang, beschouwd als vervulling en niet als verraad van jezelf.

De geschiedenis van de lignage kan niet worden verteld zonder haar schaduwen. De fascistische rassenvisies van 1938 troffen het gehele Italiaanse jodendom, intrekkend leerkrachten, schrappend officieren, sluitend kinderen uit openbare scholen uit; de meest geïntegreerde Joden — juist degenen die de vorige eeuw had geëerd — werden brutaal teruggebracht naar hun toestand van uitgeslotenen. Na de Duitse bezetting van 1943 bereikte de deportatie Italië, en dragers van de naam Ottolenghi figureren onder de slachtoffers van de Shoah, naast duizenden Italiaanse Joden uit hun steden weggerukt. Het geheugenwerk uitgevoerd door historici en pedagogen als Dominique Natanson herinnert eraan dat deze namen geen abstracties zijn maar enkelvoudige existenties, die de levenden de plicht hebben te noemen en door te geven [Dominique Natanson, Mémoire Juive & Éducation, 1997].

Hier antwoorden archief en herinnering elkaar pijnlijk, volgens de dialectiek beschreven door Yerushalmi: de historicus stelt de feiten vast, maar het is het geheugen dat ze bewaart voor de nulheid [Y. H. Yerushalmi, Zakhor, 1984]. De deugd die deze beproeving openbaart is niet heroïsch in spectaculaire zin; zij is die van de eigenzinnige trouw aan een identiteit die men probeert af te schaffen. Doorgaan met de naam te dragen, die door te geven, die in registers en stèles in te graven, is het zakhor — het gebod zich te herinneren — vervullen, dat de gehele bewustzijn van Israël structureert.

Indien de wieg van de Ottolenghi Italiaans en Asjkenazisch van oorsprong is, nam de lignée, zoals zoveel Joodse families, deel aan de grote mediterraneïsche circulaties die de grenzen tussen Asjkenazische en Sefardische werelden vervagden. Livorno, vrije haven waar de « Portugese Joodse Natie » waarin Lionel Lévy onderzoek deed, floreerde, was één van deze smeltkroezen waar Noord-Italiaanse families de Sefardim van de Iberische diaspora ontmoetten, bindingen weefsel van handel, huwelijk en kennis [Lionel Lévy, La Nation juive portugaise. Livourne, Amsterdam, Tunis, 1591-1951, 1999] [Lionel Lévy, La Communauté juive de Livourne, 1996]. Vanuit Livorno breidden de netwerken zich uit naar Noord-Afrika — Tunis, Tlemcen, Sidi Bel Abbès — waar de gemeenschappen de herinnering aan hun lignées bewaarden in rabbijnse archieven waarvan de rijkdom heden erkend is [Eliahou-Éric Botbol, Vie et destin de la communauté juive de Tlemcen, 2000] [Archives rabbiniques de Sidi Bel Abbès].

Men moet hier onderscheid maken tussen het gevestigde en het overgedragen : de familietraditie van dispersies gaat vaak verder dan wat het archief bevestigt, en men zou zonder bewijs geen bepaalde Noord-Afrikaanse tak van de Vallepiana-lignée kunnen stellen. Maar de deugd die deze openheid illustreert is reëel en gedocumenteerd voor de wereld waartoe de familie behoort : de verhouding tot de vreemdeling als broederschap, de welkomst van de geloofsgenoot die van elders komt, de wederzijdse erkenning voorbij de verschillende rituelen. De innerlijke tolerantie van het judaïsme — zijn vermogen om van geografisch gescheiden gemeenschappen één natie te maken — vindt in deze mediterraneïsche netwerken haar meest concrete uitdrukking.

Van de Swaabse Ettlingen die onder dwang werd verlaten naar de valleien van Piëmont, van de yeshiva van Cremona naar de salons van het gëmancipeerde Italië, van kredietbureaus naar de rouwregisters van de twintigste eeuw, tekent de lineage Ottolenghi Vallepiana in miniatuur de gehele geschiedenis van het Italiaanse judaïsme: een geschiedenis van ballingschap omgezet in wortelvorming, van dwang omgekeerd in waardigheid, van trouw volgehouden tegen de prijs van bloed. Ze droeg verschillende van de grote deugden van de traditie — de liefde voor de tekst en talmudische kennis, weldadigheid verheven tot gerechtigheid, loyale dienst aan de stad.

Maar als we moeten benoemen wat deze lineage bovenal het best heeft uitgedrukt, is het de trouwe overdracht — deze discrete deugd die de rabbijn-drukker verenigt die toezicht hield op de nauwkeurigheid van de Talmud, de bankier die de school financierde, de officier die diende zonder af te zwijken, en de overlevende die de namen van de verdwenen graveerde. Door de naam zelf — beladen met de herinnering aan Ettlingen en de Piëmontese vallei — tot een legaat te maken om over te dragen, hebben de Ottolenghi Vallepiana, naar hun vermogen, vervuld wat zakhor gebiedt aan Israël: niets in de vergetelheid te laten verdwijnen [Y. H. Yerushalmi, Zakhor, 1984]. Hun bijzondere geschiedenis sluit zo aan bij de collectieve herinnering van een volk dat van herdenking een vorm van trouw heeft gemaakt, en van trouw een vorm van overleven.