Familie Olper

De eerste documentaire zekerheid aangaande de familie Olper is haar aanwezigheid in het repertorium van Samuel Schaerf. Het werk I cognomi degli ebrei d'Italia, uitgegeven in Florence in 1925 in de collectie van uitgever Israel, catalogiseert enkele honderden familienamen gedragen door Joden in het Schiereiland, vergezeld van summiere aanwijzingen over hun vermoede oorsprong en lokalisering [S. Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925]. De inschrijving van een patroniem in deze catalogus vormt op zichzelf een getuigenis : zij betekent dat de naam gedragen werd door identificeerbare Italiaanse Joodse families op het moment van het onderzoek van de auteur, in de eerste decennia van de twintigste eeuw.

Het werk van Schaerf, journalist en zionistisch verzamelaar, had niet de nauwkeurigheid van een modern etymologisch woordenboek ; het werkte door middel van inventarisering en typologische groeperingen. Hij classificeerde Italiaanse Joodse namen in grote categorieën : namen ontleend aan toponiemen (plaatsen van herkomst), Hebreeuwse of Bijbelse namen, beroepsnamen, en namen met een vreemd voorkomen, vaak komend uit Duitsland of de oostelijke landen via de Asjkenazische migraties naar Noord-Italië. Precies in de context van deze migraties krijgt de klank van de naam Olper zijn betekenis.

De aanwezigheid van het patroniem in dit corpus van 1925 bevestigt een essentieel punt : het betreft een ingewortelde naam, voldoende verbreid om registratie waard te zijn, en niet een geïsoleerde of voorbijgaande vorming. De relatieve zeldzaamheid van de naam, gekoppeld aan zijn voortbestaan tot de twintigste eeuw, pleiten voor een stabiele lignee, waarschijnlijk geconcentreerd in een beperkt aantal gemeenschappen. En precies in de eeuw voorafgaand aan Schaerfs onderzoek was de meest gedocumenteerde figuur van deze lignee ontstaan : Samuele Salomone Olper, waarvan de gedrukte werken bewaard door het Zakhor-corpus vandaag de dag de levendigste en meest sprekende sporen van de naam vormen.

De etymologie van de naam Olper berust eerder op gegronde hypothese dan op zekerheid. De vorm van de familienaam, met zijn uitgang -er, herinnert sterk aan namen van Germaanse of Jiddische oorsprong die geografische afkomst aanduiden: het suffix -er is zowel in het Duits als in het Jiddisch de klassieke indicator van oorsprong (« die van die plaats »). Deze structuur brengt Olper dicht bij een hele familie van Asjkenazische familienamen die op een toponiemgebouwd zijn.

De meest waarschijnlijke hypothese verbindt dus de naam aan een plaats van herkomst, waarbij de wortel Olp- naar een lokaliteit in Centraal-Europa of in de oostelijke Alpenboog zou verwijzen, in de Germaanse invloedssfeer die aan Noord-Italië grenst. Deze interpretatie stemt overeen met wat we weten van de Asjkenazische joodse migraties naar Venetië en Lombardije vanaf de late Middeleeuwen en de moderne periode: veel joodse families gevestigd in Venetië, Padua, Verona of Mantua droegen namen die een transalpijnse oorsprong aangaven, getuigenis van hun aankomst uit de Germaanse landen [A. Beider, A Dictionary of Jewish Surnames from Italy, France and "Holland", 2019].

De biografie van Samuele Salomone Olper bevestigt en verfijnt dit geografische kader. Geboren te Rovigo op 30 mei 1811, zoon van Leon, afkomstig uit Venetië, en Benedetta Finzi, behoorde hij tot een familie die diep geworteld was in de Venetische joodheid — die nevel van gemeenschappen die generaties lang de draden van handel, talmudische kennis en Asjkenazische ritus tussen de steden van Venetië hadden verweven [Dizionario Biografico degli Italiani / Enciclopedia Treccani, artikel « Olper, Samuele Salomone »]. De vermelding van de vaderfamilie in Venetië bevestigt dat de familienaam Olper al vóór de 19de eeuw in dit centrale centrum van de Italiaanse joodheid wortels had geschoten. De naam van de moeder, Finzi, behoort zelf tot een van de oudste en best gedocumenteerde Italiaans-joodse familienamen, wat aangeeft dat zij deel uitmaakten van een milieu waar families met oude lokale wortels en families met Germaans klinkende namen naast elkaar bestonden en zich vermengden.

Deze etymologie moet echter voorzichtig gehanteerd worden. De familietraditie, voor zover die bestaat, kan een ander verhaal van herkomst vertellen — soms met trots op afkomst, soms met een verhaal over migratie. Waar overgeleverde herinnering en onomastisch archief elkaar ontmoeten, hebben zij de neiging elkaar te bevestigen: een naam met Germaanse vorm, gedragen door een familie uit Noord-Venetië, vertelt hetzelfde verhaal van een verplaatsing van uit het noorden. Maar zonder een precies document dat de moederplaats aangeeft, blijft de status van deze oorsprong waarschijnlijk en niet vastgesteld.

Het meest waarschijnlijke geografische kader voor de worteling van de Olper is Noord-Italië, en in het bijzonder het Venetiaans-Lombardse gebied. Deze regio vormde van de 16de tot de 19de eeuw een van de grote centra van het Italiaanse Jodendom. Venetië, met zijn getto dat in 1516 werd ingesteld — het eerste dat deze naam droeg —, was een kruispunt waar Italiaanse Joden van lange datum (italkim), Asjkenazische Joden afkomstig uit het noorden (tedeschi) en Sefardische Joden uit de Middellandse Zee (levantini en ponentini) elkaar ontmoetten. Families met een Germaanse achternaam, zoals de vorm Olper suggereert, behoorden meestal tot de groep tedesco, die van de Joden van Duitse afkomst.

In deze gemeenschappen leefden Jooodse families onder een stelsel van beperkingen: nachtelijke opsluiting in het getto, beroepsbeperkingen die hen voornamelijk tot geldlening, textiel- en tweedehandshandel en een beperkt aantal ambachten beperkte, en religieus leven was daarentegen intens, georganiseerd rond de synagogen — de scole — en een rijke rabbijnse en liturgische productie. In deze dichte, geleterde en handelende wereld bouwde de familie Olper, geworteld in Venetië en later in Rovigo, haar bestaan op vóór het tijdperk van de emancipaties.

De toegang tot het Rabbijnse Seminarium van Padua is in deze context een doorslaggevende aanwijzing voor de sociale en intellectuele positie van de familie. Samuele Salomone Olper ontving hier zijn rabbijnse opleiding en behaalde zijn diploma aan deze instelling, die in 1829 werd opgericht en decennialang een van de grote vormingscentra van het liberale en verlichte rabbinat van Italië was [Gale / Cronache e performances, 1858-1860 : il caso Mortara, Gale Literature Resource Center]. Het Seminarium van Padua was toen een centrum van de Italiaanse Haskalah — het joods denken van de Verlichting in zijn zuidelijke versie, voorzichtiger en minder radicaal dan in Duitsland, maar bezorgd om de talmudische kennis met universele cultuur en de eisen van de moderne wereld te articuleren. Dat een zoon van een Venetiaanse familie zoals Olper deze studies voltooide, getuigt van een geslacht waar rabbijnse kennis zowel een levende traditie als een horizon van ambitie was.

De trajectorie van Samuele Salomone Olper, zoals de bronnen deze documenteren, is een van de meest indrukwekkende die de negentiende-eeuwse Italiaanse jodendom heeft voortgebracht. Zij schetst het portret van een man voor wie vroomheid en burgerlijk engagement nooit twee tegengestelde talen waren, maar één en dezelfde trouw aan waarden die hij onafscheidelijk achtte.

De opleiding aan het Rabbijnse College van Padua had hem geen man van zijn werkkamer gemaakt. Toen de anti-Oostenrijkse opstand van 22 maart 1848 Daniele Manin aan de macht bracht en de Republiek Venetië uitriep, engageerde Samuele Salomone Olper, toen zesendertig jaar oud, zich er volledig voor. Hij werd secretaris van de Voorlopige Regering die in Venetië onder leiding van Manin werd ingesteld [Enciclopedia Treccani, artikel « Olper, Samuele Salomone » ; Gale Literature Resource Center, Cronache e performances]. Dit was geen willekeurige keuze: het aanvaarden van zo'n burgerlijke verantwoordelijkheid, temidden van een opstand tegen het Habsburgse Rijk waarvan hij formeel burger bleef, was een doelbewust politiek handelen, bezwaard met werkelijke risico's voor hemzelf.

Deze inzet werpt licht op een diepe dimensie van de Italiaanse jodendom van de negentiende eeuw, en de manier waarop bepaalde families deze lichaamsden. Voor Olper was het Risorgimento geen buitenstaande zaak waarvoor men uit opportunisme kon kiezen; het was de natuurlijke voortzetting van een gerechtigheidsopvatting die wortels had in de joodse profetische traditie zelf. Het jodendom, in zijn meest veeleisende lezing, is geen religie van terugtrekking uit de wereld: het is, vanaf zijn bijbelse bronnen, een oproep tot gerechtigheid in de stad. Olper maakte deze overtuiging tot de rode draad van zijn leven.

Maar de Republiek Venetië hield niet stand. Belegerd, uitgehongerd, geteisterd door cholera, capituleerde zij op 22 augustus 1849 voor de Oostenrijkse legers. Voor de meest gecompromitteerde patriotten was het moment van ballingschap aangebroken. Olper behoorde daartoe.

Na de val van de Republiek Venetië moest Samuele Salomone Olper uit zijn geboorteland vertrekken. Hij werd naar verschillende steden verbannen voordat hij in Florence een stabiele positie vond: daar bekleedde hij van 1849 tot 1853 het ambt van opperhiersadviseur van de joodse gemeenschap van Toscane [Gemeentearchieven van Casale Monferrato, topografische vermelding « Vicolo Salomone Olper »]. Deze Florentijnse jaren vormen een keerpunt. Florence was toen een levendig centrum van Italiaans-joods denken en van de liberale intelligentsia; de aanwezigheid van Olper in deze stad in ballingschap was niet slechts een toevluchtsoord, maar een voortzetting van zijn intellectueel en gemeenschappelijk engagement.

De geografische en politieke situatie van een Venetiaanse balling op Toscaans grondgebied was echter niet zonder complicaties. Het Oostenrijkse Rijk hield zijn dissidente onderdanen in de gaten, ook degenen die de grenzen waren overgegaan. Toen de israëlitische gemeenschap van de Monferrat — de Università israelitica del Monferrato, omvattende Casale, Acqui, Moncalvo en Nizza Monferrato — hem in 1856 oproep om het voorzitterschap over te nemen na het overlijden van zijn voorganger, rabbijn Giuseppe Levi-Gattinara, stuitte Olper op aanzienlijke belemmeringen [Enciclopedia Treccani, vermelding « Olper, Samuele Salomone »]. Formeel Oostenrijkse burger, was hij onderworpen aan toezicht van de keizerlijke autoriteiten die hem onder huisarrest in Toscane wilden houden. Het lukte hem uiteindelijk dit obstakel te omzeilen door een voorlopig paspoort van de Amerikaanse consul te verkrijgen, waardoor hij naar Genua en vervolgens naar Casale kon gaan.

Dit leuke detail verdient opgemerkt te worden: het was onder de bescherming van een Amerikaans paspoort dat een patriottische Venetiaanse rabbijn zich bij zijn nieuwe Piëmontese gemeenschap voegde. Hierin leest men in het kort de hele positie van de Joodse intellectual in het nationalistische Europa — noch helemaal vrij op de wegen van het rijk dat hij had betwist, noch nog beschermd door die Italiaanse Staat waarnaar hij verlangde, en gebruik makend van een derde diplomatie om zijn missie uit te voeren.

In Casale trad Olper in 1857 in functie. Hij zette zich daar zonder voorbehoud in. In 1856, al bij zijn benoeming, stelde hij zich ten doel het onderwijssysteem van de joodse gemeenschap van Casale te hervormen, opdat, volgens de termen die de plaatselijke kroniek hem toewijst, de jonge leden van de gemeenschap « goede Joden en goede Italianen » zouden worden [Il Monferrato, « Salomone Olper, patriota a Venezia, rabbino a Casale »]. Deze formule, die als een politiek programma kan klinken, was in werkelijkheid de uitdrukking van een diep overtuiging: dat trouw aan de Joodse Wet en het lidmaatschap van de in opbouw zijnde Italiaanse natie geen rivaliserende identiteiten waren, maar verbintenissen die elkaar wederzijds versterkt. Het idee dat de goede Jood ook de goede burger is — en omgekeerd — is een van de karakteristieke stellingen van het liberale rabbinaat van de Risorgimento, en Olper was een van de meest consequente verdedigers ervan.

Hetzelfde jaar steunde hij vol ardor het project voor de uitbreiding en verfraaiing van de synagoge van Casale, ontworpen door architect Archinti. De plaatselijke kroniek heeft ons het weerklinken van de preek bewaard die hij ter gelegenheid hiervan uitsprak, beschreven door zijn tijdgenoot Leone Ottolenghi als « quella magnifica predica che egli lesse, quando fu chiamato a questa Cattedra Rabbinica » [Il Monferrato, ibid.]. Dit is geen bijzaak: de verfraaiing van een plaats van aanbidding in volle periode van secularisering en nationale integratie steunen, betekent stellen dat de schoonheid van het gebouwhuis een waarde op zichzelf is, dat de stoffelijke waardigheid van de synagoge de afspiegeling is van de waardigheid van de gemeenschap. Deze daad draagt het kenmerk van een actieve vroomheid, van een esthetische bezorgdheid in dienst gesteld van het collectieve leven.

Het is te Casale in 1856 dat Samuele Salomone Olper voor de druk een tekst gaf die vandaag de oudste bekende gedrukte sporen van zijn intellectuele werk vormt: Della eccellenza della legge mosaica, gepubliceerd bij uitgever Nani. De titel zelf is een programma: de uitmuntendheid — de eccellenza — van de Mosaïsche Wet.

Deze term eccellenza is niet retorisch van aard. Het betekent, in de Italiaanse filosofische traditie die uit de Renaissance voortspruit, de superioriteit van een object gemeten naar zijn eigen excellentiecriteria, dat wil zeggen naar wat het volledig uit zijn eigen natuur vervult. Deze titel aan het hoofd van een betoog over de Thora plaatsen in 1856, in het hart van een periode waarin het verlicht jodendom de uitdagingen van de moderniteit probeerde tegemoet te treden terwijl het de eigenheid van de Openbaring bewaarde, is een doelbewuste intellectuele gebaar. Olper verdedigt de Mosaïsche Wet niet als reactie op een externe aanval; hij proclameert de uitmuntendheid ervan als een vanzelfsprekendheid die zich niet hoeft te verontschuldigen.

De lokale kroniek vermeldt dat deze toespraak mogelijk werd uitgesproken bij zijn aanstelling in de rabbijnse leerstoel van Casale en kort daarna werd gepubliceerd. Het exemplaar is zeldzaam — hetzelfde lokale artikel merkt op dat er « geen enkel spoor » van over is in de toegankelijke bibliotheken [Il Monferrato, ibid.] —, maar het Zakhor Corpus heeft de tekst ervan bewaard, en het is deze bewaring die vandaag de volle waarde aan het Corpus geeft voor de geschiedenis van het rabbijnse denken van de Risorgimento.

Deze tekst past in een lange en vruchtbare traditie: die van de Italiaanse rabbijnse betogen over de aard en superioriteit van de Joodse Wet, waarvan sommige tot de zestiende eeuw teruggaan en één van de meest karakteristieke genres van de Joodse literatuur van het schiereiland vormen. De Wet denken — de halakha — niet als een ondergane dwang maar als een vervulde uitmuntendheid, betekent deel te nemen aan een opvatting van het jodendom waarin gehoorzaamheid geen slavernij is maar vrijheid vervuld in de vorm. Het is ook, midden negentiende eeuw, een impliciete reactie op de voorstanders van de Religieuze Hervormingen die voorstelden de Wet in naam van de moderniteit lichter te maken: Olper kiest daarentegen voor de weg van de verdieping.

Drie jaar later, op 1 april 1859, hield Samuele Salomone Olper de aantreedrede voor de leerstoel rabbijn van de Israëlitische Universiteit van Turijn, in het grote oratorium van de Italiaanse ritus. De toespraak werd datzelfde jaar gedrukt bij uitgever Vincenzo Bona, een van de grote Toerinse drukkers van die tijd. Deze Discorso d'ingresso alla cattedra rabbinica dell'Università israelitica di Torino is de tweede tekst die door het Zakhor Corpus wordt bewaard, en de meest officieel plechtige.

De datum verdient het om in heel zijn volle betekenis op te merken. Op 1 april 1859, nog maar vijf weken voordat de Tweede Italiaanse Onafhankheidsoorlog begon (op 29 april 1859), die zou leiden tot de bevrijding van Lombardije en tot een doorslaggevende versnelling van het unificatieproces. Turijn, hoofdstad van het koninkrijk Sardinië, is op dat moment het hart van het Italiaanse nationale project. Cavour regeert er; Garibaldi bereidt er zijn expedities voor; en in Turijn zijn het de grote Joodse gemeenschappen van Piëmont, sinds de Albertijnse wetten van 1848 geëmancipeerd, volop betrokken bij het nationale leven.

De opvolger worden van Lelio Hillel Cantoni aan het hoofd van het rabbinaat van Turijn, betekent één van de meest openbare leerstoelen van het Italiaanse jodendom bezetten. De Toerijnse gemeenschap was toen één van de belangrijkste en actievste van Italië, diep verbonden met het lot van de Risorgimento. Het openbare woord van een rabbijn die tien jaar eerder secretaris van de Republiek Venetië was geweest, inmiddels één van de intellectuele figuren van het Piëmontese rabbinaat, had een weerklank die ver voorbij de muren van het oratorium uitreikt.

In Turijn volstond Samuele Salomone Olper niet met alleen voorganger en leraar zijn. Hij engageerde zich in alle dimensies van het communautaire leven en in de grote debatten die het Italiaanse judaïsme van zijn tijd doorkruisten. Onder deze debatten domineerde er één het hele einde van de jaren 1850 in het internationale joodse bewustzijn: de zaak Mortara.

In 1858, te Bologna, was de kleine Edgar Mortara, zoon van een joods gezin, ontvoerd door pauselijke autoriteiten onder het voorwendsel dat hij enkele jaren eerder in het geheim door een katholieke dienstbode zou zijn gedoopt. Het kind werd naar Rome gebracht en werd nooit aan zijn ouders teruggegeven. De zaak veroorzaakte aanzienlijke internationale verontwaardiging en werd het symbool van het clericaal absolutisme dat de Risorgimento wilde afbreken. In de joodse gemeenschap werd het ervaren als een aanval op het natuurlijke recht van families en op alle beloften van de emancipatie.

Olper bevond zich in het hart van deze mobilisatie. Op 5 april 1859, vier dagen na zijn aantreden als opperbrabijn van Turijn, stuurde hij een brief aan de Administratieve Raad van de joodse gemeenschap van Asti, vergezeld van een circulaire die de publicatie van documenten over de zaak Mortara aanbeval [Gale Literature Resource Center, Cronache e performances, 1858-1860 : il caso Mortara]. Deze brief — bewaard in de archieven en vermeld in hedendaagse werken — toont een man die niet wachtte tot zijn gezag was gevestigd om in actie te komen: al in de eerste dagen van zijn functie mobiliseerde hij het netwerk van Piëmontese gemeenschappen om de joodse stem in de meest gevoelige kwestie van het moment te doen horen.

Voorbij dit emblematische episode werden Olpers jaren in Turijn gekenmerkt door aanzienlijke sociale en institutionele actie. In 1866 presenteerde hij persoonlijk, voor de algemene vergadering van de gemeenschap, het Rapporto morale e finanziario van het Joodse Gasthuis van Turijn — een rapport dat hij had opgesteld in zijn hoedanigheid van voorzitter van deze inrichting [Enciclopedia Treccani, artikel « Olper, Samuele Salomone »]. Dit gasthuis was een van de centrale liefdadigheidsinstelling van de Turijnse gemeenschap, die zorg en onderdak verzorgde voor behoeftige leden. Dat een opperbrabijn ook de administratieve voorzitter ervan was en zelf verslag uitbracht van zijn beheer voor de vergadering van gezinshoofden, zegt iets belangrijks over het begrip dat deze man van zijn functie had: niet een zuiver geestelijk gezag, teruggetrokken in liturgie en tekstcommentaar, maar een globale verantwoordelijkheid jegens de gemeenschap in al haar dimensies — materieel, moreel, educatief, institutioneel.

Datzelfde jaar 1866 publiceerde Olper een schoolboek getiteld Prime letture a compimento del sillabario per la prima classe elementare, aangepast voor gebruik door Israëlitische families met varianten en toevoegingen goedgekeurd door de Commissie voor de verspreiding van goede boeken onder de Italiaanse Israëlieten [Enciclopedia Treccani, ibid.]. Dit detail, dat men zou kunnen verwaarlozen, is eigenlijk openbarend: een opperbrabijn van het post-unitaire Piëmont die leesboeken voor basisonderwijs voor Italiaans-joodse kinderen aanpast, is een man die heeft begrepen dat de toekomst van zijn gemeenschap op school wordt beslecht, in alfabetisering, in de vorming van geesten vanaf de jongste leeftijd. Er is hier een rechtstreekse continuïteit met de onderwijshervorming die hij tien jaar eerder in Casale had ondernomen. De herhaalde educatieve bezorgdheid van Olper is een van de meest constante kenmerken van zijn persoonlijkheid.

Samuele Salomone Olper stierf in Turijn in 1877, na achttien jaar aan het hoofd van de belangrijkste joodse gemeenschap van Piëmont. Zijn dood werd ingeleid door een necrologie in Il Vessillo israelitico, het voornaamste blad van het Italiaans judaïsme van die tijd, geschreven door journalist Flaminio Servi [Enciclopedia Treccani, ibid.]. Het steegje dat langs de synagoge van Casale Monferrato loopt, draagt vandaag de dag zijn naam: Vicolo Salomone Olper [The Jewish Community of Casale Monferrato, casalebraica.org]. Een gedenkteken ter ere van hem werd ingehuldigd in de Aula Magna van het Instituut Balbo van Casale in het kader van de Dag van de Herinnering, wat hem tot een van de levende herinneringen maakt die de stad aan toekomstige generaties wil doorgeven [Il Monferrato, « Targhe dedicate a Samuele Salomone Olper e a Giuseppina Gusmano »].

De geschiedenis van Italiaanse Joodse families kan niet worden geschreven zonder de breuk veroorzaakt door de fascistische rassenewetten en de Shoah. In 1938 kondigde het regime van Mussolini de leggi razziali af, antisemitische wetten die Joden brutaal uitsloten van onderwijs, openbare functies, het leger en talrijke beroepen, en die de rechten die sinds de emancipatie waren verworven, ontkenden. Deze wetgeving trof de gehele Italiaanse Joodheid, inclusief de families die het diepst geïntegreerd en patriottisch waren [R. De Felice, Storia degli ebrei italiani sotto il fascismo].

Het is onmogelijk, gezien deze geschiedenis, de tragische ironie niet te beseffen die in de situatie van families als de Olper lag. Samuele Salomone Olper had zijn leven gewijd aan het aantonen dat de goede Jood en de goede Italiaan één en dezelfde persoon waren. Hij had het risico van ballingschap gelopen om de Republiek Venetië tegen Oostenrijk te verdedigen. Hij had scholen hervormd om van jonge Joden verlichte burgers te maken. Hij had liefdadige instellingen voorgezeten en schoolhandboeken in de nationale taal geschreven. En het was precies dit project van dubbele trouw — aan de Torah en aan het vaderland — dat de wetten van 1938 in tweeën scheurden, stellende dat de Joden van Italië moesten kiezen, of beter gezegd hun te kennen gevend dat zij niet het recht hadden te kiezen.

Na het wapenstilstand van september 1943 en de Duitse bezetting van Noord-Italië veranderde vervolging in uitroeiing: razzia's, deportaties naar Auschwitz, vernietiging van hele gemeenschappen. Venetië, Piëmont en heel Noord-Italië — precies de regio's waar de historische wortels van de Olper zich bevonden — werden zwaar getroffen. Documentatiecentra van hedendaagse geschiedenis, zoals het Centro di Documentazione Ebraica Contemporanea (CDEC) in Milaan, hebben een naamlijst van slachtoffers en overlevenden opgesteld, werk dat vandaag de dag het mogelijk maakt specifieke families op te sporen [CDEC, Banca dati delle vittime della Shoah in Italia].

Eerlijkheid gebiedt: we hebben in het kader van dit werk niet over een geverifieerde naamlijst van Olper-slachtoffers of overlevenden uit deze periode. Het stellen van een individueel lot zonder archiefstuk zou een schuld zijn. We stellen daarom het kader vast — dat van een getroffen gemeenschap — terwijl we naar gespecialiseerde databases verwijzen voor nauwkeurig genealogisch onderzoek. Wat vast staat, is de context; wat nog moet worden gedocumenteerd, zijn de details van de lotgevallen.

Verder dan het archief leeft een familienaam door de herinnering van degenen die hem dragen. De voortbestaande van de naam Olper tot het onderzoek van Schaerf in 1925, en daarna, getuigt van een continuïteit van overdracht door de generaties heen, ondanks getto's, migraties en vervolgingen. In de Joodse traditie is de naam een heilig vertrouwd goed: hij verbindt de levende met zijn voorouders en plaatst het individu in de keten der generaties, de shalshelet ha-dorot.

De herinnering gedragen door de gedrukte teksten van Olper — de betoog over de voortreffelijkheid van de Mosaïsche Wet, de intredetoespraak in Turijn, de circulaires en rapporten — is van bijzondere aard: het is niet de herinnering van het bloed, maar de herinnering van denken en openbare woord. Deze teksten behoren nu tot het documentair erfgoed van het Italiaanse judaïsme dankzij het Zakhor-corpus, en zij vormen een vorm van continuïteit van de lignée verder dan wat de genealogische registers kunnen bereiken.

De nakomeling van een zeldzame naam speelt zich ook in de diaspora af: emigratie naar Amerika, naar Palestina en vervolgens naar de Staat Israël, verspreiding die vaak de spelling en uitspraak van de familienaam heeft veranderd. Het vinden van de draad van de Olpers vandaag veronderstelt het kruisen van Italiaanse gemeenschapsregisters — vooral die van Venetië, Rovigo, Casale Monferrato en Turijn —, emigratielijsten en databases van Shoah-herinnering. De steeg in Casale Monferrato die naar Salomone Olper is genoemd, en waarin zich nog altijd de barok synagoge uit de 16e eeuw verheft, is een van de weinige zichtbare en publieke stenen die deze lignée in het stedelijk landschap van Italië heeft achtergelaten.

De familienaam Olper blijkt, aan het eind van dit verrijkt onderzoek, een zeldzame maar echte Italiaans-joodse naam te zijn, waarvan de meest gedocumenteerde historische figuur — Samuele Salomone Olper, geboren in Rovigo in 1811 en gestorven in Turijn in 1877 — op doorslaggevende wijze alles verheldert wat de lignage als geestelijke en burgerlijke erfenis heeft kunnen dragen [Enciclopedia Treccani, artikel « Olper, Samuele Salomone » ; Corpus Zakhor id:0e949e49-f9fa-4109-81eb-5ac684f40689 ; Corpus Zakhor id:27928610-e6f8-438b-9f70-4b3477a8abca].

Wat deze lignage boven alles het best heeft uitgedrukt, is de diepe eenheid — zo kenmerkend voor het judaïsme in zijn beste traditie — tussen de Wet en het leven, tussen de Torah en de stad, tussen de trouw aan de heilige tekst en de inzet in de wereld van de mensen. De halakha zoals Olper deze uitdroeg, was geen terugtrekking uit de wereld: zij was de grondslag waarvan uit men in de wereld stelling nam. De Republiek Venetië verdedigen tegen tirannie, scholen hervormen opdat kinderen zowel goede Joden als goede Italianen zouden zijn, een hospitaal voorzitten en daar openbaar verantwoording over afleggen, Piemontese gemeenschappen mobiliseren tegen de ontvoering van een joods kind in Bologna, de schoonheid van een synagoge vieren temidden van de seculariseringsopgang: al deze gebaren voortvloeien uit één en dezelfde overtuiging, dat de Mozaïsche Wet, in haar excellentie — eccellenza —, geen vesting maar een bron is.

Deze overtuiging wortelt in het collectieve geheugen van Israël. Van Hillel de Oude tot de rabbijnen van de Talmud, van Maimonides tot de wijzen van Piëmont in het Risorgimento, heeft de joodse traditie onafgebroken herhaald dat de kennis van de Wet geen doel op zichzelf is maar een weg naar gerechtigheid, ingetogenheid en zorg voor de ander. Door zijn betoog over de excellentie van de Mozaïsche Wet te publiceren, nam Olper deel aan deze immense keten. Door vijf dagen na zijn aanstelling in de leerstoeluitspraak te doen ter verdediging van de familie Mortara, zei hij hetzelfde op andere wijze: dat de Wet die gebiedt vader en moeder te eren ook de Wet is die gebiedt zich tegen onrecht te verzetten wanneer dit voor men geschiedt. En door leesboeken voor kinderen van Italiaanse gemeenschappen aan te passen, vervulde hij de wellicht meest bescheiden en meest blijvende handeling van allemaal: doorgeven.

De geschiedenis van de Olper blijft, op dit stadium van onze kennis, een grotendeels openliggend boek. De gemeentelijke registers van Venetië, Rovigo, Casale en Turijn wachten erop met genealogische gegevens te worden gekruist die mogelijke afstammelingen van de naam zouden kunnen aanleveren. De CDEC-databanken zouden het beeld van de twintigste eeuw kunnen aanvullen. Het Zakhor-corpus heeft aangetoond dat het nog uit de schaduw van teksten kan voorschijn komen die men voor verloren hield. Moge dit Grote Boek een uitnodiging zijn om voort te gaan.