Familie Oesterreicher

De achternaam Oesterreicher ontleedt zich met opmerkelijke duidelijkheid. Hij is gevormd op basis van de toponiemen Österreich — « Oostenrijk » — vermeerderd met het suffix van toebehorendheid en herkomst -er, dat in het Duits de inwoner of afkomstige uit een plaats aanduidt. Oesterreicher betekent dus, letterlijk, « degene die uit Oostenrijk is », « de Oostenrijker » [Encyclopaedia Judaica, art. « Names (Personal) »]. De toponiemen zelf gaat terug op het Oudmiddelhoogduits Ostarrîchi, « het rijk van het Oosten », geattesteerd sinds het einde van de Xᵉ eeuw, en aanwijzend voor de oostelijke grensgebieden van het Heilige Rijk.

De spelling Oe aan het begin, in plaats van de umlaut Ö, vormt een volstrekt regelmatige orthografische variant en historisch veel voorkomend, met name in contexten waar de typografische samenstelling niet over het umlaut-teken beschikte, of in transcripties buiten de Duitstalige ruimte — precies het geval wanneer de naam in Italië werd gedragen of in Latijnse en Italiaanse registers werd ingeschreven [Encyclopaedia Judaica, art. « Names (Personal) »].

Deze categorie van namen — achternamen afgeleid van landen, regio's of steden van herkomst — behoort tot de oudste en meest verbreide onder de Joden van Midden- en Oost-Europa. Vóór de algemene invoering van vaste familienamen door de Habsburgse overheden op het moment van de Xviiᵉ en XIXᵉ eeuw, diende de geografische bijnaam al om een individu te onderscheiden : men noemde « de Oostenrijker » degene die in een bepaalde gemeenschap van elders afkomstig was, uit de Oostenrijkse landen. De naam functioneerde dan als een levende herinnering aan verplaatsing.

Het is belangrijk op te merken dat een toponiemische achternaam geen herkomst in biologische zin vaststelt, maar een waargenomen of geclaimde herkomst aangeeft. Oesterreicher duidt dus, binnen de gemeenschappen waar deze zich vestigde, op een familie die als uit Oostenrijk afkomstig bekend stond — zonder dat deze herkomst op zichzelf als rigoureus genealogisch bewijs kan gelden [Encyclopaedia Judaica, art. « Names (Personal) »].

Nederlandse vertaling

De blote aanwezigheid van een Germaanse familienaam onder de joodse families van Italië verwijst naar een van de grote migratiestromen in de joodse geschiedenis van de Middeleeuwen en moderne tijd: de afdaling van asjkenazi joden uit de Rijnvallei, Beieren, Zwaben en Oostenrijkse landen naar Noord-Italië. Deze beweging, die al in de 13de eeuw begon en versneld werd door de uitzettingen en vervolgingen van de 14de en 15de eeuw, bracht veel families ertoe over de Alpen heen te gaan en zich in Friuli, Venetië, Lombardije en Piëmont te vestigen [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy »].

De herhaalde uitzettingen waaraan joden in Oostenrijkse gebieden werden onderworpen — met name de uitzetting van Wenen en Neder-Oostenrijk in 1420-1421, bekend onder de naam Wiener Gesera — dreven hele families naar het zuiden die in hun achternamen de herinnering aan hun geboorteland meebrachten [Encyclopaedia Judaica, art. « Vienna »]. In deze context namen namen als Tedesco (« de Duitser »), Todesco, Morpurgo (van Marburg, in Stiermarken) of Oesterreicher (« de Oostenrijker ») wortel in de Italiaanse gemeentelijke registers, die deze lijnen als verschillend markeerden van de autochtone Italiaanse joden en de joden uit Sefarad die later aankwamen.

Het Venetiaanse gebied was een voorkeurhaardstede van deze asjkenazi-vestiging. De getto van Venetië, ingesteld in 1516, omvatte een « natie tedesca » — de gemeenschap van joden van Germaanse afkomst — die haar eigen synagogen bezat, waaronder de Scuola Grande Tedesca en de Scuola Canton [Encyclopaedia Judaica, art. « Venice »]. Families met een naam als Oesterreicher hoorden natuurlijk in deze beweging thuis, waarin de liturgie van asjkenazi-ritus en het Joods-Duitse taalgebruik vele generaties lang levendig bleven.

Het behoud van een doorzichtige Germaanse familienaam binnen de Italiaanse naamgeving getuigt dus van een dubbele trouw: aan een precieze geografische herkomst en aan een verschillende rituele en culturele identiteit. De naam Oesterreicher, behouden zoals hij is of geïtalialiseerd, is op zich een document van deze geschiedenis van gemeenschappelijke transhumantie.

De referentiebron voor de Italiaanse naamregistratie is ontegenzeggelijk het werk van Samuel Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, gepubliceerd in Florence in 1925 [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925]. Dit repertorium, beschouwd als één van de eerste systematische studies over joodse familienamen op het schiereiland, inventariseert en classificeert honderden familienamen, met aandacht voor hun vorm, betekenis en, waar mogelijk, hun geografische oorsprong.

Schaerf plaatst Oesterreicher onder de joodse familienamen die in Italië voorkomen, stellende dat het een familienaam van Oostenrijkse herkomst betreft. Deze vermelding bevestigt, door een referentiedocumentaire bron, wat de linguïstische analyse suggereerde: de aanwezigheid in Italië van één of meer joodse families met een naam die hen expliciet verbindt aan de Habsburgse gebieden [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925].

Het werk van Schaerf past in de bredere beweging van de Italiaanse joodse geleerdheid van het begin van de twintigste eeuw, bezorgd over het documenteren en behouden van het onomastisch erfgoed van de gemeenschappen op het schiereiland, in een tijd waarin deze diep waren geïntegreerd in de nationale samenleving terwijl zij toch gehecht bleven aan hun eigen geheugen. Zijn repertorium blijft, een eeuw later, een onmisbare ingang voor elk onderzoek naar joodse families in Italië, en door dit werk verkrijgt de linnage Oesterreicher de waardigheid van het archiefstuk.

Echter moet op de beperkingen van deze bron worden gewezen: Schaerf registreert de naam en zijn veronderstelde oorsprong, maar levert noch gedetailleerde genealogie, noch precieze lokalisering in gemeenschappen, noch chronologie. De registratie is dus zeker, maar zij opent meer vragen dan zij sluit — de onderzoeker uitnodigend om deze mijlpaal met andere corpussen, gemeentelijke registers, notariële akten en lijsten van bijdragende leden der getto's te confronteren.

Indien de Italiaanse tak door Schaerf wordt betuigd, was de naam Oesterreicher veel meer verspreid in zijn oorspronkelijk gebied, de Duitssprekende ruimte. Daar figureerde hij onder de gebruikelijke Joodse familienamen van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, Bohemen, Moravië, Hongarije en Duitse landen, waar de vastlegging van Joodse familienamen door de edictale bepalingen van de Habsburgers werd opgelegd, met name het Toleranzpatent van Joseph II (1782) en de patronymiseringsverordeningen van de daaropvolgende decennia [Encyclopaedia Judaica, art. « Names (Personal) »].

In dit administratieve kader werden geografische namen als Oesterreicher regelmatig aan families toegekend of bevestigd wier Oostenrijkse herkomst bekend was, of eenvoudig als generieke aanduiding. De naam werd zo een van de vele « lands »-patronymen — naast Pollak (de Pool), Bayer (de Beier), Unger of Hungerleider (de Hongaar) — die de Joodse registers van Centraal-Europa kenmerken [Encyclopaedia Judaica, art. « Names (Personal) »].

Verschillende persoonlijkheden hebben deze naam in de Duitssprekende sfeer gedragen, wat de verspreiding ervan aantoont. Men kan ter illustratie van de vitaliteit van de familienaam enkele Joodse artsen, geleerden en letterkundigen uit de 18de en 19de eeuw noemen die in Wenen, Praag of Boedapest waren gevestigd. Zonder toe te geven aan genealogische vermenging — want het delen van een topografische familienaam impliceert geen bloedverwantschap —, bevestigen deze aanwezigheden de verankering van de naam in het maatschappelijke weefsel van de Joodse Verlichting en de Midden-Europese emancipatie.

Deze verspreiding tussen Italië en Centraal-Europa schetst het profiel van een « dubbel diasporisch » familienaam: voortgekomen uit een migratie binnen de Duitse ruimte, vervolgens zuidwaarts over de Alpen gedragen, illustreert de naam Oesterreicher de mobiliteit die kenmerkend is voor het Joodse bestaan in Europa, waar de in de naam verklaard gegeven herkomst en de werkelijke vestigingsplaats vaak door verschillende eeuwen en grenzen van elkaar zijn gescheiden.

Wat blijft er, voor een familie zoals de Oesterreicher, van de ontmoeting tussen de doorgegeven herinnering en het gedocumenteerde archief? De naam zelf is een verbindingspunt. Hij draagt, in zijn transparantie, een herinnering aan oorsprong — « wij komen uit Oostenrijk » — die het archief, onder de pen van Schaerf, komt bevestigen door het in te schrijven in de lijst van Joodse families in Italië [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925]. Traditie en document beantwoorden elkaar hier zonder elkaar tegen te spreken: de naam zegt een herkomst, en het repertorium legt die vast.

Het lot van Joodse families uit Midden-Europa en Italië in de twintigste eeuw werd gekenmerkt door de tragedies van die tijd. Joodse gemeenschappen in Italië ondergingen, na de aanname van de fascistische rassenbepalingen van 1938, uitsluiting, en daarna, na september 1943 en de Duitse bezetting, deportatie [Encyclopaedia Judaica, art. « Italy »]. De families van Askenazische herkomst uit het Venetiaanse en noordelijke gebied, evenals de Joodse families uit de Austro-Hongaarse ruimte, behoorden tot de slachtoffers van de Shoah. Elke genealogische reconstructie van de lineage Oesterreicher moet, uit plicht tegenover het geheugen, rekening houden met deze grote cesuur in de overdracht.

Het onderzoek naar zo'n lineage zou tegenwoordig ervan profiteren verschillende corpus met elkaar te verbinden: de registers van Italiaanse gemeenschappen (Venetië, Triëst, en de steden van het Noorden), de patronymicdatabases van Midden-Europa, en de memoriale archieven gewijd aan slachtoffers van vervolging. Het is in deze dialoog tussen het geschreven spoor en de doorgegeven herinnering dat de geschiedenis van een familie, fragment voor fragment, kan worden gereconstrueerd, wiens naam zelf een verklaring van nomadisme is.

Aldus onthult de familienaam Oesterreicher zich als veel meer dan slechts een etiket: hij is een verdichting van geschiedenis, een migratieverhaal ingeschreven in twee lettergrepen, en een contactpunt tussen de familieherinnering van een Oostenrijkse oorsprong en het Italiaanse archief dat ervan getuigt.

Aan het einde van deze zoektocht laat de Oesterreicher-lignée zich niet vatten als een volledig uitgespreid geslachtsboek — de beschikbare bronnen laten dat niet toe — maar als een coherent bundel van convergerende aanwijzingen. De naam betekent « de Oostenrijker » en behoort tot de grote familie van joodse toponymische familienamen uit het Duitstalige gebied [Encyclopaedia Judaica, art. « Names (Personal) »]. De aanwezigheid ervan in Italië, bevestigd door Schaerf in 1925, getuigt van de ashkenazische migratie die van de Middeleeuwen tot de vroegmoderne tijd talrijke families van de Habsburgse landen naar het noorden van het schiereiland voerde [Schaerf, I cognomi degli ebrei d'Italia, Firenze, 1925 ; Encyclopaedia Judaica, art. « Italy »].

Wat men met zekerheid kan stellen betreft onomastiek en documentaire registratie ; wat speculatief blijft, betreft de precieze genealogie, de afstammingslijnen en individuele trajecten. Dit werk heeft zich nauwgezet aan de twee ordeningen onderscheiden, in overeenstemming met de eis van eerlijkheid die alle geschiedschrijving van diaspora's beheerst. De Oesterreicher-lignée blijft in veel opzichten een uitnodiging om de onderzoeken voort te zetten in de archieven van gemeenschapsfondsen en familienaamrepertoria. Maar zijn naam alleen al zegt het wezenlijke: een joodse familie gekenmerkt door verplaatsing, die Oostenrijk in haar familienaam tot aan de kusten van Italië heeft meegenomen.