Familie Oblath

De naam Oblath intrigeert door zijn vorm zelf. In tegenstelling tot de meeste Italiaanse joodse familienamen — die afstammen van plaatsnamen (Modena, Ancona, Ravenna, Volterra), van beroepen of van Hebreeuwse voornamen — heeft Oblath geen duidelijke Italiaanse wortel. De spelling, met deze weinig voorkomende th aan het einde in het Italiaans, en de fonetische nabijheid met vormen uit Hongarije en Centraal-Europa wijzen naar een oorsprong in de Mitteleuropa. De naam Oblát is in Hongarije geattesteerd, en men treft dragers van deze familienaam aan in het gebied van het voormalige Austro-Hongaarse Keizerrijk. Het is daarom waarschijnlijk dat de aanwezigheid van de naam in Italië getuigt van een migratie uit het Noorden of Oosten, een fenomeen dat frequent voorkwam in de havenSteden en grensteden van het schiereiland.

Deze hypothese stemt overeen met de aardrijkskunde van het Noord-Italiaanse jodendom. Triëst, grote haven van het Habsburgse Keizerrijk tot 1918, was precies het ontmoetingspunt tussen de Italiaanse joodse wereld en de joodse wereld van Centraal-Europa. Daar, evenals in de steden van Venetië en Lombardije, vestigden zich families uit Bohemen, Moravië, Hongarije of de Duitse landen, stellende hun namen, hun rituelen en hun kennis in. De Oblath-lignée past zich waarschijnlijk in deze vermenging, op het keerpunt tussen het Italiaanse rite en de Asjkenazische tradities.

Dat Samuele Schaerf Oblath in zijn 1925-telling heeft opgenomen, bevestigt dat de familie op dat moment in Italië voldoende gevestigd was om onder de joodse familienamen van het schiereiland te figureren. Schaerfs werk — de eerste systematische poging tot catalogisering van de familienamen van de joden in Italië — geldt hier als een daad van erkenning: het schrijft Oblath in in het lichaam van de Italiaanse joodse natie, naast duizenden andere namen. Dit gebaar van geleerdheid behoud, deze wil om in te schrijven en over te dragen, neemt deel aan een oude deugd van Israël: de zorg voor het geheugen, de weigering om namen verloren te laten gaan. Door een familienaam uit de vergetelheid te redden, vervult de geleerde een bescheiden maar werkelijke vorm van trouw aan de gemeenschap.

Om de wereld waarin het geslacht Oblath wortels schoot, te begrijpen, moet men zich herinneren hoe oud en uniek de joodse aanwezigheid in Italië is. Volgens historici leven joden in het schiereiland sinds de Romeinse tijd, zonder echte onderbreking, wat hen de oudste diaspora van Europa maakt. Uit deze continuïteit vloeit een eigen cultuur voort, de nusaḥ Italḳi, noch sefaradisch noch asjkenazisch, maar specifiek Italiaans, met zijn synagogen, zijn liturgische gebruiken en zijn taal.

In de loop der eeuwen werd deze oude grondslag verrijkt door opeenvolgende invloeden: joden die na 1492 uit Spanje en Portugal waren verdreven, stroomden naar het zuiden en vervolgens naar de staten in het noorden; de gemeenschappen in het zuiden, in het koninkrijk Napels en Sicilië, kenden verbanningen en verstrooiing. In de Renaissance namen Italiaanse joden intensief deel aan het intellectuele en economische leven van de steden, in geneeskunde, bankwezen, Hebreeuwse boekdrukkunst en talmudische studie. Robert Bonfil heeft aangetoond hoezeer deze periode, ondanks de beperkingen, een moment van intense creativiteit was, waarin de joodse cultuur in dialoog stond met het omringende humanisme.

Het is in het Noorden, vanaf de XVIIᵉ en vooral vanaf de XVIIIᵉ eeuw, dat het meest dynamische Italiaanse judaïsme zich geleidelijk concentreerde. De grote gemeenschappen van Venetië, Livorno, Florence, Mantua en, aan de Oostenrijkse rand, Triëst, werden centra van kennis en uitwisseling. Vervolgens kwam de grote omslag: het debat over emancipatie, dat van 1781 tot 1848 Italië als de rest van Europa in beroering bracht, en dat resulteerde in gelijke burgerrechten voor joden in het Verenigde Koninkrijk. Gadi Luzzatto Voghera heeft de « prijs van gelijkheid » geanalyseerd — deze intrede in het burgerschap dat van joden verlangde dat zij hun collectieve identiteit opnieuw zouden doordenken. Het geslacht Oblath werd, zoals alle joodse families in het Noorden, gedragen door deze integratiebeweging: toegang tot vrije beroepen, tot de universiteit, tot het maatschappelijk leven. Deze inzet voor de stad, dit vertrouwen dat men volledig joods en volledig burger kon zijn, drukt een van de grote aspiraties van het geëmancipeerde judaïsme uit — deelname aan het collectieve leven in dienst van het algemeen belang.

Indien de centro-Europese oorsprong van de naam Oblath waarschijnlijk is, dan dringt Triëst zich op als de natuurlijke plaats van zijn invoering in Italië. Deze haven, lang Oostenrijks-Hongaars, bood aan joods gezinnen uit het Oosten een ruimte van relatieve tolerantie en commerciële voorspoed. De joodse gemeenschap van Triëst, cosmopolitisch en beschaafd, mengde de Italiaanse, Sefardische en Asjkenazische tradities, en gaf aan Italië en Europa schrijvers, kooplieden, geleerden en mecenassen.

In zo'n omgeving zouden families als de Oblath de voorwaarden voor een geslaagde integratie hebben gevonden: zeehandel, verzekeringen, bankwezen, intellectuele beroepen. Men moet hier voorzichtig blijven — de precieze archieven van de familie blijven tot op heden buiten ons bereik, en men kan de leden geen loopbanen toekennen die niets formeel documenteert. Maar het kader is verhelderend: de joden van Triëst en de Noord-Adriatische regio waren in de 19e en het begin van de 20e eeuw actoren van de Italiaanse economische en culturele moderniteit.

Deze inschakeling in het handels- en letterkundig weefsel van havenstad verwees naar een deugd die de joodse traditie lange tijd in de diaspora heeft gekweekt: economische activiteit niet als doel op zichzelf, maar als middel om het onderhoud van de familie te verzekeren, de gemeenschap te steunen en deel te nemen aan het leven van de gaststad. Waar de vreemdeling werd ontvangen — en Triëst ontving veel vreemdelingen, joden en niet-joden —, antwoordden geïmmigreerde families met trouw en arbeid. Het is in deze geest dat het geheugen van een lignée als de Oblath moet worden gelezen: dat van nieuwkomers die, generatie na generatie, integraal deel werden van Israël in Italië.

Een van de meest constante kenmerken van het geëmancipeerde jodendom in Italie was de massale investering in kennis. Aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw stuurden Joodse families uit het Noorden hun zonen — en steeds vaker hun dochters — naar universiteiten, laboratoria, medische praktijken, redacties en gerechtshoven. Het aandeel van joden in de Italiaanse wetenschappelijke en vrije beroepen was, relatief gezien, opmerkelijk hoog. Michele Sarfatti heeft aangetoond hoezeer deze integratie door kennis de Italiaanse joden tot vooraanstaande actoren in het wetenschappelijke en culturele leven van het land had gemaakt.

Het zou verleidelijk, maar onvoorzichtig zijn de Oblath-linie precieze wetenschappelijke figuren toe te schrijven zonder sterke documentatie. Men kan echter, als aangenomen redactionele hypothese, stellen dat de waarschijnlijke loopbaan van een Joodse familie uit Noord-Italie, van Centraal-Europese origine en gevestigd in een geletterd stedelijk milieu, haar inscreef in deze stroom naar kennis. De waardering van studie — erfenis van de talmudische centraliteit van leren, waar studeren zelf een vorm van gebed is — vond in de moderne wetenschap een natuurlijke en seculiere voortzetting.

Deze continuïteit verdient beklemtoond te worden: de Italiaanse jood die in de twintigste eeuw zich over een microscoop of een juridische tekst boog, zette voort — vaak zonder zich hiervan bewust te zijn — het duizendjarig gebaar van zijn voorouders gebogen over de Talmud. Dezelfde eis van nauwkeurigheid, dezelfde overtuiging dat kennis de mens verheft en de gemeenschap dient, bezielden het ene en het andere. Door deze liefde voor kennis in te dragen, zal een linie als de Oblath — zij het bescheiden — hebben deelgenomen aan de oudste van alle deugden van Israël: studie als weg naar heiligheid en dienst.

Het jaar 1938 markeert een plotselinge breuk in de geschiedenis van alle joden in Italië, en dus ook van de lignée Oblath. Het fascistische regime, tot dan toe ambivalent tegenover zijn joodse burgers, promulgeerde dat jaar een reeks rassendecreten die hen uitsloten van het openbaar bestuur, onderwijs, beroepen, scholen en veel aspecten van het maatschappelijke leven. Enzo Collotti heeft de genadeloos logica van deze wetgeving gereconstrueerd, die door de Italiaanse staat zelf was ontworpen en uitgevoerd, en niet eenvoudig van buiten werd opgelegd. Marie-Anne Matard-Bonucci toonde op haar beurt aan hoe fascistisch Italië een staatsantisemitisme construeerde, met zijn bureaucrateën, volkstellingen en dossiers.

De volkstelling van joden, de inbeslagname van rechten, de vernietiging van carrières: dit alles trof zonder onderscheid zowel oude families als de pas gearriveerde families. Fabio Isman verzamelde de documenten van deze vervolging, waardoor de administratieve omvang van de uitsluiting aan het licht kwam. Voor een familie van Midden-Europese oorsprong zoals de Oblath, waarvan enkele leden buitenlander of recent genaturaliseerd konden zijn, was de situatie bijzonder precair: buitenlandse joden waren onder de eersten die het doelwit van verdrijving en internering werden.

De dagboeken en brieven die Mario Avagliano en Marco Palmieri hebben verzameld, geven een indruk van wat deze afdaling naar de hel in het dagelijks leven betekende: onbegrip, vernedering, daarna angst. Deze getuigenissen zeggen ook iets over een deugd die de vervolging niet kon uitdoven — waardigheid. Tegenover staatsonrechtvaardigheid reageerden velen onder de Italiaanse joden met trouw aan hun geloof, onderlinge hulp tussen families, zorg voor de meest kwetsbaren. De tsedaka, de gerechtigheid-liefdadigheid, werd een imperatief voor collectief overleven. In deze donkere jaren kwam de deugd van wederzijdse goedheid — elkaar steunen, verbergen, voeden, beschermen — het sterkst tot uitdrukking, zelfs in de stilte van de archieven waar zoveel anonieme daden verloren zijn gegaan.

Na de Duitse bezetting van Noord-Italië in september 1943 veranderde de aard van de vervolging: van uitsluiting ging men over tot uitroeiing. De joden die in de gebieden onder nazi- en Repubblica di Salò-controle waren gebleven, werden opgespoord, gearresteerd en gedeporteerd naar uitroeiingskampen, voornamelijk Auschwitz. Liliana Picciotto heeft in Il libro della memoria een naamlijst opgesteld van de joden die tussen 1943 en 1945 uit Italië waren gedeporteerd, en heeft elk van hen hun naam, datum en plaats teruggegeven — een monumentaal werk van geheugenrestitutie.

Het was juist in het Noorden — Triëst, Venetië, Milaan, Venetië — dat de lignée Oblath vermoedelijk aanwezig was, en dus in de gebieden die het zwaarst waren getroffen door razzia's en deportaties. Triëst herbergde trouwens de Risiera di San Sabba, het enige kamp met een crematoria op Italiaans grondgebied. Niemand kan, zonder precieze documenten, het lot van bepaalde familieleden vaststellen; maar de geschiedenis gebiedt ons eraan te herinneren dat de naam Oblath, zoals alle joodse namen uit deze landen, het ergste te wachten stond.

Het werk van Picciotto illustreert zelf een kardinale deugd: zakhor, « gedenk ». Elk slachtoffer benoemen, uitwissing weigeren, geheugen tot een daad van gerechtigheid jegens de doden maken — dat is wat de joodse traditie door de eeuwen heen heeft voortgedragen en wat deze historici hebben voortgezet. Dit boek staat in diezelfde verplichting: de lignée Oblath een plaats teruggeven in het groot verhaal van Israël in Italië, niet uit welwillendheid, maar uit trouw aan de plicht om niet te vergeten.

Zakhor - Traduction NL

Na deze reis blijft de familie Oblath een familie met discrete contouren, waarvan het bestaan alleen wordt bevestigd door de zekere hand van Samuele Schaerf in 1925, en waarvan het overige, voorzichtig, uit de historische context wordt afgeleid. Haar naam, van blijkbaar Midden-Europese afkomst, vertelt van een reis: die van een familie waarschijnlijk afkomstig uit het Noorden of Oosten, gevestigd in de joodse steden van Noord-Italië, op het kruispunt van de Italiaanse en Ashkenazi-werelden. Haar geschiedenis, in haar vastgestelde delen zowel als in haar waarschijnlijke delen, volgt die van het gehele Italiaanse jodendom: de ouderdom van een aanwezigheid, de emancipatie en intrede in de samenleving, de drang naar kennis, vervolgens de afgrond van de raciaalwetten en deportatie, en ten slotte de plicht tot herinnering.

Van alle deugden die deze familie zou hebben kunnen belichamen, is het misschien de trouw aan de herinnering die haar het best bepaalt — niet zozeer door haar eigen daden, die het archief grotendeels onttrekt aan het zicht, maar door de manier waarop haar naam zelf de herinnering oproept. Een zeldzame achternaam, gered uit de vergetelheid door een geleerde, blootgesteld aan vernietiging, vervolgens hersteld: dat is een trajectorium dat van de familie Oblath een embleem maakt van wat de joodse traditie zakhor noemt. Daarmee sluit het singuliere lot van deze familie aan bij het collectieve geheugen van Israël: dat van een volk dat door de eeuwen en continenten heen van de herinnering een heilige plicht heeft gemaakt en van de overdracht van de naam een daad van verzet tegen uitwissing. De Oblath benoemen is al een fragment van deze trouw vervullen.