Familie Oberdorfer

De achternaam Oberdorfer behoort tot een goed geïdentificeerde familie van Joodse namen: namen van topografische oorsprong. Toen vanaf het einde van de 18de eeuw, en vooral rond de 19de eeuw, de autoriteiten van de Duitse staten de Joden dwongen een vaste en erfelijke familienaam aan te nemen, kozen of kregen een groot aantal families een naam afgeleid van hun plaats van oorsprong of woonplaats. Oberdorf betekent letterlijk het « bovenste dorp » en komt herhaaldelijk voor in het Zwabische en Beierse landschap; verschillende van deze dorpen herbergden in de moderne tijd belangrijke rurale Joodse gemeenschappen, deze Landjudentum die het judaïsme van Zuid-Duitsland uniek maakten.

Het belang van deze naam ligt in zijn transparantie: in tegenstelling tot abstracte of decoratieve achternamen (Rosenthal, Goldstein) verwijst Oberdorfer naar een echte plaats en dus naar een controleerbare geschiedenis van mobiliteit. Dat deze naam zich in Italië bevindt, vastgesteld door Schaerf, geeft aan dat de familie — of een van haar takken — de Alpische grens was overgestoken voordat de naam zich vaststelde. De aanpak van Schaerf zelf sluit aan bij een oude deugd van Israël: die van de zorg voor de herinnering, van nauwgezet optekenenen van namen. Door de catalogus van Italiaanse Joodse achternamen op te stellen, voerde de lexicograaf een gebaar uit dat Yosef Hayim Yerushalmi in het hart van de Joodse ervaring heeft geplaatst, die opdracht van de zakhor, « gedenk », die van het herinneren geen geleerde vrijetijdsbesteding maakt, maar een gebod [Yerushalmi, 1984]. Benoemen, inventariseren, behouden: de simpele aanwezigheid van « Oberdorfer » in een catalogus van 1925 maakt al deel uit van deze lange keten van overdracht.

Om te begrijpen hoe een Zwabische naam in Italiaans grondgebied terechtkwam, moet men zich wenden tot de geschiedenis van de Askenazische migratie naar het schiereiland. Al vanaf de 14de en 15de eeuw vluchtten Duitse Joden, weg van vervolgingen, stadsverwijderingen en rituele beschuldigingen die het Rijk teisterden, naar Noord-Italië, aangetrokken door de relatieve tolerantie van bepaalde steden en door de behoeften van de vorstendommen op het gebied van krediet. Zij vestigden zich in Piëmont, in Lombardije, in het hertogdom Milaan, in Trentino en in Venetië, waar zij hun ritus (minhag Ashkenaz), hun Judeo-Duitse taal en hun geleerde tradities meebrachten.

Robert Bonfil heeft op verfijnde wijze beschreven hoe deze nieuwkomers zich integreerden in het sociale weefsel van de Italiaanse gemeenschappen, terwijl zij een onderscheiden identiteit bewaarden, tot aan de vorming van synagogen met Duitse ritus naast de Italiaanse en Spaanse synagogen [Bonfil, 1994]. Deze coëxistentie van riten binnen dezelfde stad — Venetië biedt het meest volmaakte voorbeeld met zijn scole — toont een deugd die de Joodse traditie zeer waardeert: het vermogen om verschillende liturgische herinneringen in dezelfde kehilla samen te laten leven, zonder deze op te lossen. De Oberdorfer, als dragers van een naam van de Duitse ritus, behoren waarschijnlijk tot deze beweging. Hun waarschijnlijke trajectory — van een Zwabisch dal naar een handelsstad in Lombardije of Piëmont — illustreert hoe ballingschap, in plaats van identiteit te vernietigen, deze opnieuw samenstelde als mozaïek. Hier nam de gastvrijheid jegens de vreemdeling, een kardinale waarde van het jodendom die gebiedt om te « gedenken dat gij vreemdeling waart in Egypte », concreet gestalte aan: de Italiaanse gemeenschappen verwelkomden broeders uit het koude noorden, en deze broeders werden Italiaans zonder op te houden Askenazisch te zijn.

De Joodse Italië was tijdens de Renaissance een van de grote centra van de cultuur van het Hebreeuwse boek. Kopiisten, verluchters, drukkers en geleerden maakten er van het schiereiland een centrum waar het middeleeuwse handschrift en het gedrukte boek lange tijd naast elkaar bestonden. Giulia Tamani heeft de rijkdom van de versierde Hebreeuwse handschriften die in Italië werden vervaardigd of bewaard, bestudeerd — getuigen van een kunst waarin de versiering ten dienste stond van de heilige tekst [Tamani, 2010]. De in het Noorden gevestigde asjkenazische families namen actief deel aan deze gisting: talrijke schriftgeleerden van Duits ritueel werkten voor Italiaanse opdrachtgevers, en de talmudische kennis van de Duitse wereld voedde de academies van het schiereiland.

Het zou onverstandig zijn om de Oberdorfer zonder precieze documenten een bepaald werk of atelier toe te schrijven; maar hun omgeving — die van het gëitalianiseerde asjkenazische jodendom — was bij uitstek die van de liefde voor kennis en de Wet. Colette Sirat heeft eraan herinnerd hoeveel de circulatie van filosofische en halakhische teksten, via de afgeschreven en overgeschreven handschriften, het intellectuele leven van de Joden in de Middeleeuwen en de vroege moderniteit structureerde [Sirat, 1983]. In deze wereld werd het prestige van een familie niet allereerst gemeten naar haar rijkdom, maar naar haar bijdrage aan studie: een geleerde schoonzoon was meer waard dan een rijke schoonzoon. Het is deze voorrang van de studie van de Torah — de talmud Torah keneged kulam, « de studie is gelijk aan al het overige » — dat de lignée, door toebehoren tot deze omgeving, zeer waarschijnlijk deelde, zelfs wanneer het archief van de familie slechts de drogheid van een naam in een register bewaart.

De vestiging van Asjkenazische Joden in Noord-Italië was aanvankelijk voor veel families verbonden aan geldleningsactiviteiten en handel. Vorsten en steden, die krediet nodig hadden dat het kerkelijk recht christenen verbood, verleenden aan Joodse families condotta, deze contracten die het openen van leenbureaus toestonden in ruil voor belastingen en garanties. Deze activiteit, vaak gestigmatiseerd, was in werkelijkheid een essentieel tandwiel van de stedelijke economie van de Renaissance, en Joodse bankiers speelden een vooraanstaande rol in de financiering van ambachten, handel en soms van de vorsten zelf [Bonfil, 1994].

Naarmate Joden geleidelijk uit de geldlening werden verdreven door de concurrentie van Franciscaanse muntpanden, bekeerden velen zich tot de handel in textiel, gebruikte voorwerpen en beurzengoederen. Het verkeer van families droeg de namen van de ene stad naar de andere, en een toponymisch patroniem als Oberdorfer werd op deze manier langs commerciële routes overgedragen. Deze economische handeling was niet, in het Joodse bewustzijn, een doel op zich: rijkdom werd gedacht in relatie tot tsedaka, de rechtvaardigheid-liefdadigheid, die de rijke verplichte de arme van zijn gemeenschap te ondersteunen. De regelingen van de Italiaanse gemeenschappen voorzagen in hulpkassen, bruidsschatten voor wezen, gelden voor de vrijkoping van gevangenen. De familie Oberdorfer, als elke familie geïntegreerd in een kehilla, was gebonden aan dit netwerk van wederzijdse verplichtingen waar het welzijn van de ene hulpbron werd voor de nood van de ander. Hier knoogt zich één van de meest voortdurende deugden van Israël aan: het besef dat de zorg voor de ander geen facultatieve deugd is maar een pijler van de wereld.

De geschiedenis van de Joden van Italië kantelde in de achttiende en negentiende eeuwen met de emancipatiebeweging. De Franse Revolutie, de opening van de getto's, en vervolgens de Italiaanse eenwording van de Risorgimento integreerden de Joden geleidelijk in de natie, wat hun de vrije beroepen, universiteit, leger en openbaar leven opende. De families, tot dan toe beperkt, verspreidden zich over grote steden — Turijn, Milaan, Florence, Livorno — en adopteren de gebruiken van de burgerij. Het is zeer waarschijnlijk in deze context van verhoogde mobiliteit dat de naam Oberdorfer zich definitief vestigde en door Schaerf in 1925 werd aangemerkt als een van de Joodse familienamen van Italië [Schaerf, 1925].

De grote vrijhaven Livorno, een stad zonder getto waar de « Portugese Joodse Natie » een van de meest welvarende en meest open gemeenschappen van de Middellandse Zee had gebouwd, was het beeld van een judaïsme dat tegelijkertijd geworteld en kosmopolitisch was [Lévy, 1996] [Lévy, 1999]. Vanuit Livorno straalden Joodse handelsnetwerken uit naar Noord-Afrika — Tunis, Algiers, Tlemcen — en weefden een Middellandse Zee diaspora waar Italiaanse families elkaar tegenkwamen met Sefardische en Magrebijnse gemeenschappen [Botbol, 2000]. Deze openheid voor het universele, dit vermogen om mannen, boeken en ideeën van oever naar oever te laten circuleren, verlengde op moderne schaal de oude diasporische roeping van Israël.

Maar de twintigste eeuw bracht beproeving. De fascistische rassenw etten van 1938 troffen alle Joden van Italië, en de deportatie die volgde op de Duitse bezetting van 1943 vernietigde hele families. De plicht van herinnering ten aanzien van deze gebroken levens, die wordt gedragen door het pedagogische werk van Dominique Natanson rond Joodse herinnering, verplicht dit verhaal niet louter op een zuiver helder toon af te sluiten [Natanson, 1997]. De geschiedenis van de Oberdorfer van Italië, evenals die van alle Joodse families van het schiereiland, bevindt zich op deze kam tussen geslaagde integratie en tragische kwetsbaarheid — waarheid die historische eerlijkheid gebiedt uit te spreken, ook al ontsnappen de details van individuele lotgevallen vandaag aan de beschikbare documentatie.

Wat blijft er over van een familie waarvan het archief soms slechts een naam in een catalogus heeft bewaard? Veel, op voorwaarde dat men weet te lezen. De naam Oberdorfer is zelf een document: hij getuigt van een Germaanse herkomst, van een verplaatsing naar Italië, van een inschrijving in de uitgebreide beweging van de Ashkenazim naar het Zuiden. Hij spreekt van een dubbele toebehorigheid — tot de wereld van de Duitse ritus en tot de Italiaanse aarde — en deze dualiteit zelf is een rijkdom.

De Joodse traditie heeft de naam altijd een bijzondere waardigheid toegekend. Léon Askénazi herinnerde in zijn meditatie over overdracht eraan dat de Hebreeuwse naam, shem, de identiteit en roeping van degene die hem draagt, bepaalt, en dat het overdragen van een naam betekent dat men een Geheugen en een Missie overdraagt [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis en Maurice-Ruben Hayoun hebben beiden onderstreept hoezeer het Joodse denken van de filiale herinnering de grondslag van de trouw aan het Verbond maakt [Abécassis, 1987] [Hayoun, 2023]. Dus, vandaag de dag de naam Oberdorfer dragen, of hem slechts in een register terugvinden, betekent dat men een overdrachtsketen opnieuw activeert die het Zwabische dorp, de Lombardische jaarbeurs, de verlichte salon van de negentiende eeuw en het hedendaagse bewustzijn verbindt. De meest intieme deugd die deze lignée ons nalaat, is misschien deze discrete trouw: die van families die geen grote verdragen noch beroemde fortuin hebben nagelaten, maar die van generatie op generatie een naam, een geloof en een manier van in de wereld zijn hebben gedragen.

Aan het einde van deze reis tekent de figuur van de Oberdorfer zich minder af als die van een illustere dynastie dan als die van een getuigenis-geslacht: getuigenis van de grote Asjkenazische migratie naar Italië, getuigenis van de ontmoeting van rituelen en herinneringen binnen het Italiaanse jodendom, getuigenis tenslotte van de emancipatie en haar tragedie. De naam, verzameld door Schaerf in 1925 [Schaerf, 1925], is een dun maar zeker draadje dat een hoog Germaans dal verbindt met de steden van het schiereiland en daarboven heen met de gehele mediterrane diaspora bestudeerd door Lionel Lévy en zijn navolgers [Lévy, 1999].

Van alle deugden die de traditie van Israël door de eeuwen heen heeft gedragen, is het die welke deze lignée van alle het best heeft uitgedrukt de trouw van het geheugen in de migratie — dit vermogen, eigen aan het Joodse volk in de verstrooiing, om met zich mee te dragen van het ene land naar het andere het wezenlijke van zijn identiteit samengeperst in een naam. Door de Alpen over te steken zonder afstand te doen van hun ritueel, door Italiaans te worden zonder op te houden Asjkenazisch te zijn, door hun familienaam door te geven totdat een geleerde deze optekende, hebben de Oberdorfer op hun bescheiden schaal belichaamd wat Yerushalmi het plicht van zakhor noemde [Yerushalmi, 1984]. Hun geschiedenis, gemaakt van sporen meer dan van monumenten, herinnert eraan dat een Joodse familie niet beroemd hoeft te zijn geweest om trouw te zijn geweest, en dat de voortduring van een naam, over grenzen en beproevingen heen, reeds in zich zelf een vorm van overwinning van het geheugen op de vergetelheid is.