Familie Nosik

Het meest zekere startpunt is de naam zelf, want hij is het enige document dat met zekerheid blijft bestaan. Beider, in zijn woordenboeken gewijd aan het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië, classificeert Joodse patroniemen naar hun vormingswijze: toponymisch, patronymisch in strikte zin, beroepsmatig, en tot slot die voortkomend uit bijnamen — de categorie waar Nosik zijn meest waarschijnlijke plaats vindt [Woordenboeken van Joodse familienamen van Oost-Europa en Jiddisch]. Het Russische nos (« neus »), voorzien van het hypocoristische achtervoegsel -ik, geeft letterlijk « kleine neus »; de naam ontstaat zo uit een waargenomen fysiek kenmerk, omgevormd tot bijnaam, en vervolgens vastgelegd in familienaam bij administratieve inschrijving.

Deze late geboorte is geen lokaal toeval maar een feit uit de keizerlijke geschiedenis. De grote meerderheid van de Joden van Oost-Europa droeg geen vaste familienaam voordat de decreten van russificering van de eigennamen in het begin van de 19de eeuw deze stabilisatie oplegden voor fiscale en militaire doeleinden. De naam, gekozen of toegewezen, werd toen een staatsinstrument zowel als erfenis. De soberheid zelf van Nosik — een bijnaam zonder voornemen, zonder geleerdheid noch nobele geografische verwijzing — getuigt van een bescheidenheid van afkomst die in de Joodse traditie eerder een deugd dan een ondergeschiktheid is: de anavah, de bescheidenheid, een kardinale waarde die het Askenazische denken boven vele glanzen plaatste. De naam die « kleine neus » zegt, streeft niet naar veredeling noch naar verberging; hij aanvaardt een bescheiden identiteit, naar het beeld van die talloze families waarvan het Oost-Europese judaïsme zijn substantie heeft gemaakt.

Hier is de nauwgezetheid van de filoloog vereist: wij beschikken over geen naamgevend document dat de moderne dragers van de naam aan een unieke stam verbindt. Nosik kon op verschillende plaatsen onafhankelijk ontstaan, zoals voor namen voortkomend uit gewone bijnamen regel is. Van een « Nosik-geslacht » spreken berust dus op een aanvaarde redactionele conventie: wij volgen niet een bewezen stamboom, maar een gemeenschap van naam en lot, die der Russiëtalige Joden van de Woonzone.

Om te begrijpen wat de civilisatie was waarvan de Nosik de erfgenamen zijn, moet je veel verder teruggaan dan hun naam. De Ashkenazische judaïciteit vormde zich eerst aan de oevers van de Rijn, in de Xᵉ-XIIIᵉ eeuwen, in de gemeenschappen van Mayence, Worms en Spire, waar een religieuze cultuur van opmerkelijke dichtheid zich vormde. Jeffrey Woolf heeft aangetoond hoe deze middeleeuwse gemeenschappen zichzelf beschouwden als heilige gemeenschappen, waarbij recht, liturgie en solidariteit in dezelfde weefsel van religieus leven waren verweven [Woolf, 2015]. Deze cultuur was niet het voorrecht van een elite: Elisheva Baumgarten heeft vastgesteld dat de dagelijkse vroomheid — die van mannen zowel als vrouwen, in de gewone gebaren van praktizering — de levende basis van de Ashkenazische identiteit vormde [E. Baumgarten, 2014].

Dit Ashkenaz was ook een buitengewoon intellectueel centrum. Ephraim Kanarfogel heeft de rijkdom van de middeleeuwse rabbijnse cultuur aan het licht gebracht, waar de Talmudische exegese een ongelijkmatige virtuositeit bereikte [Kanarfogel, 2013], terwijl Haym Soloveitchik analyseerde hoe de joodse wet, de halakha, zich daar ontwikkelde in contact met economische en sociale werkelijkheden, zonder ooit haar eis op te geven [Soloveitchik, 2014]. De Talmudische kennis, de nauwgezette gehechtheid aan de Wet, de zorg voor de gemeenschap: deze drie deugden, op hun hoogtepunt aan de Rijn gebracht, migreerden met de Joden naar het oosten van Europa toen vervolgingen en verbanningen hen uit de Duitse landen verdreven.

Dit is dezelfde beweging die Michael Toch documenteert voor eerdere perioden, door de economische grondslagen van joodse gemeenschappen en hun rol in ruilcircuits na te gaan [Toch, 2013]. De veronderstelde voorouders van de Nosik namen deel aan deze langzame en massale verschuiving naar Polen-Litouwen, en vervolgens, naar gelang van de delingen van Polen, naar het Russische Rijk. Ze brachten daarheen niet alleen een taal mee — het Jiddisch, deze « zwervende taal » waarvan Jean Baumgarten de geschiedenis heeft geschreven [J. Baumgarten, 2002] — maar een hele wereld van waarden: studeren als de hoogste vorm van vroomheid, de georganiseerde liefdadigheid (tsedaka) als collectieve verplichting, en deze opvatting van de Wet die van elk huishouden een fragment van heiligdom maakte.

Het is in het Russische Rijk dat de naam Nosik zijn gedocumenteerde vorm aanneemt, en het is daar dat men de lignée aan het begin van de moderne tijd moet plaatsen. De Joden van het Rijk leefden toegewezen aan de Vestigingszone, dit westelijke grondgebied — Litouwen, Wit-Rusland, Oekraïne, Russisch Polen — waarbuiten het hun in principe verboden was zich te vestigen. De Russische vorm van de patroniem Nosik, eerder dan Pools of Galicisch, wijst naar deze provincies in het binnenland van de Zone, waar het Russisch zich als administratieve taal opdrong [Q56540069 — Wikidata] [Woordenboeken van Joodse patroniemen van Oost-Europa en Jiddisch-Duits].

Het leven daar was nauw en precair, maar het was ook de smeltkroes van een uitzonderlijke communale intensiteit. Zonder toegang tot land en vrije beroepen concentreerden Joden zich in ambachten, kleine handel, rondreizende handel — deze « economische bedrijvigheid » van subsistentie die, om te overleven, een onwrikbare solidariteit vereiste. De kehila, de georganiseerde gemeenschap, zorgde voor het onderwijs, het rituele bad, het ziekenhuis voor armen, de begrafenis van behoeftigen. Een man met een « kleine neus », ambachtsman of anonieme handelaar van een dorp in de Zone, nam aldus deel, door zijn bijdrage en aanwezigheid in de synagoge, in een machine van collectief weldoen waarvan de Joodse traditie het een wettelijke verplichting maakt en geen eenvoudige vrijgevigheid: geven was geen keuze maar een plicht van rechtvaardigheid.

Het was ook in deze wereld dat aan het einde van de 19de eeuw een ongekende culturele gisting ontstond, waarvan Delphine Bechtel de meesterlijke geschiedenis heeft geschreven: de Joodse culturele renaissance, die tussen 1897 en 1930 van het Jiddisch en het Hebreeuws de talen maakte van een moderne literatuur en een nationale constructie [Bechtel, 2002]. Russischsprekende families zoals die welke door onze naam wordt aangeduid bevonden zich op het kruispunt van drie taalwerelden — het Jiddisch van het huishouding, het Hebreeuws van de synagoge, het Russisch van de school en de Staat — en deze meertalige toestand zou, in de volgende generatie, een buitengewone bloei van intellectuelen en schrijvers voortbrengen.

Als vandaag de naam Nosik « gedragen wordt door joodse persoonlijkheden » [Q56540069 — Wikidata], is het allereerst in het domein van de Russische letterkunde en geest dat zijn spoor openbaar wordt. De meest opmerkelijke van de moderne dragers was Boris Mikhaïlovitch Nosik (1931-2015), Sovjet-Russische en Russische schrijver, essayist en vertaler, biograaf en kroniekschrijver van de Russische emigratie. Gevestigd in Parijs en bedreven in de geschiedenis van de Russische diaspora in het Westen, wijdde hij een belangrijk deel van zijn werk aan het geheugen van de Russen in ballingschap, schrijvend over de geschiedenis van hun begraafplaatsen, hun kunstenaars en hun verspreide bestemmingen — een memorialistische taak die zich, langs een wereldlijke weg, aansluit bij de onheuglijke joodse roeping van zakhor, « gedenk ».

Deze ingang in de Russische cultuur illustreert het fenomeen bestudeerd door Bechtel : de modernisering van de Joden van Oost-Europa leidde hen er vaak toe de talen en letterkundes van de naties waar zij leefden te beoefenen, zonder zich echter helemaal op te lossen [Bechtel, 2002]. De overgang van de wereld van de kehila naar die van de Russische of Sovjetletters was geen verraad maar een metamorfose : de eis van studie, de hartstocht voor de tekst, de liefde voor overdracht — deugden geërfd uit de talmoedische wereld — werden opnieuw ingezet in het profane schrijven. We treffen hier, getransponeerd, de « Asjkenazische intellectuele fabriek » aan beschreven door Kanarfogel [Kanarfogel, 2013] : dezelfde eerbied voor het boek, hetzelfde geloof dat kennis redt.

De kruising is hier duidelijk, maar deze moet voorzichtig blijven. We kunnen geen gedocumenteerde genealogische verbinding vaststellen tussen de Parijse schrijver en een bepaalde familie van de Pale of Settlement ; we constateren een continuïteit van waarden, niet een bewezen afstamming. Eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de draad die de anonieme ambachtsman van de negentiende eeuw en de twintigste-eeuwse biograaf verbindt, een draad van betekenis is, geweven door de historicus, meer dan een draad van bloed zeker gesteld door het archief.

De twintigste eeuw betekende voor alle families uit de Woonzone de absolute breuk. De Eerste Wereldoorlog, de pogroms van de Russische burgeroorlog en daarna de Shoah verwoestten de wereld die in de vorige hoofdstukken is beschreven. De joodse gemeenschappen van Litouwen, Wit-Rusland en Oekraïne, waar de naam Nosik waarschijnlijk zijn wortels had, werden onder de zwaarste massamoorden van 1941-1944 gebukt. De Jiddisch sprekende beschaving die Jean Baumgarten heeft beschreven als een « zwervende » taal en cultuur [J. Baumgarten, 2002] werd in enkele jaren uit haar grond gerukt.

Degenen die het overleefden dankte dit dikwijls aan een eerder vertrek: emigratie naar het Westen al voor 1914, evacuatie naar het binnenland van de Sovjet-Unie in 1941, of integratie in de Russische samenleving van de grote steden, ver weg van de dorpen die tot vernietiging waren bestemd. Dit laatste pad verklaart de aanwezigheid in het Sovjet-Russische en post-Sovjetse Rusland van dragers van de naam die volledig ingebed zijn in het intellectuele leven van het land. De joodse wederopbouw na de oorlog — in Israël, Amerika en West-Europa — vond plaats in rouw en inventarisatie van verloren namen. Het feit alleen dat een naam als Nosik voortleeft en is geregistreerd, is op zichzelf al een overwinning op uitwissing: elk bewaarde familienaam is een fragment gered uit het collectieve geheugen van Israël [Woordenboeken van Oost-Europese en Judeo-Duitse joodse familienamen].

Het contrast met andere modellen van joodse integratie werpt licht op dit lot. Lisa Silverman heeft aangetoond hoe Weense Joden in het interbellum onderhandelden over een complexe culturele identiteit tussen joodsheid en germaanse identiteit [Silverman, 2012], terwijl Alan Levenson deze trajecten in het lange durée van de joodse geschiedenis plaatste [Levenson, 2012]. De Russischsprekende Nosiks ondergingen een oostelijke variant van diezelfde dilemma: hoe jezelf blijven in een machtige en vaak vijandig gastcultuur. Hun antwoord was, zo lijkt het, dat van bijdrage — de Russische cultuur verrijken zonder afstand te doen van het bewustzijn van hun afkomst.

Wat blijft er na dit traject over van een zo discrete familienaam? Precies dat wat de joodse traditie voor essentieel houdt: de overdracht. In een cultuur waar men de namen van de overledenen opzegt, waar men de generaties inschrijft, waar de Yizkor elk jaar de verdwenen herinnert, is een naam nooit een eenvoudig administratief label. Het is een schakel. Nosik, gesmeed onder de druk van een keizerlijk decreet, is door slijtage van tijd en trouw van generaties een vrijwillig aanvaard erfgoed geworden.

Deze herinneringsdimensie sluit aan bij een breder nadenken over geheimhouding en behoud. Daniel Jutte heeft bestudeerd hoe Joden in het pre-moderne Europa de bewaarders waren van kennis en geheimen die circuleerden tussen de christelijke en joodse werelden [Jutte, 2015]; en Maoz Kahana, die de passage van Praag naar Presbourg natrekt, heeft de plasticiteit van joodse juridische schrijfkunst tegenover een veranderende wereld aangetoond [Kahana, 2015]. Wat deze werken onderwijzen, toegepast op onze lignée, is dat joods overleven vaak afhing van dit vermogen tot aanpassing zonder verleochening: van taal, land, beroep veranderen, terwijl de kern werd behouden — de naam, de herinnering, de Wet.

De traditie overgedragen rond een naam als Nosik bestaat niet uit grote daden maar uit bescheiden trouwen: de kaarsjes aansteken, de alef-bet aan kinderen onderwijzen, de buurman helpen, de doden gedenken. Dit zijn de gebaren die Elisheva Baumgarten in het hart van de asjkenazische vroomheid plaatst [E. Baumgarten, 2014], en zij zijn het, meer dan enige roem, die de deugd van een gewone lignée bepalen — dat wil zeggen, in het jodendom, van een voorbeeldige lignée.

Van het bescheiden Russische bijnaam die "kleine neus" betekent tot de Parijse schrijver die memorialiste van de ballingschap is, overspant de lignée die door de naam Nosik wordt aangeduid de hele geschiedenis van het judaïsme van Oost-Europa: de migratie uit het Rijnlandse Ashkenaz, de vestiging in de Zone van Vestiging, de drietalige toestand van het Jiddisch, het Hebreeuws en het Russisch, de catastrofe van de twintigste eeuw en de overleven door inpassing in de Russische cultuur. Op geen enkel moment konden we een zeker stamboom vaststellen; we hebben eerlijk een gemeenschap van naam en lot gevolgd in plaats van een bewezen afstamming. Dit is de beperking en de waarheid van dit Grote Boek.

Wat deze lignée boven alle deugden het best tot uitdrukking bracht, moet duidelijk worden benoemd: de overdracht door kennis en geheugen. Van de intellectuele Ashkenazi-fabriek waar studie de hoogste vorm van vroomheid was [Kanarfogel, 2013], tot het werk van een biograaf die zijn leven wijdde aan het redden van de gezichten van de ballingschap uit de vergetelheid, dezelfde roeping wordt voortgezet: die van de zakhor, het gebod om je te herinneren. Een bescheiden naam, zonder pretentie gekozen, belichaamt zo de deugd van de bescheidenheid; maar het is in de zorg voor het geheugen — het zijne en dat van anderen — dat de lignée zich het diepst aansluit bij het collectieve geheugen van Israël. Want een volk dat zo vaak alles verloren heeft behalve zijn namen en zijn boeken weet dat schrijven, overdragen en zich herinneren geen versieringen van de cultuur zijn: het zijn de instrumenten zelf van de overleven. Daarin zegt de bescheiden geschiedenis van de Nosik iets over de hele geschiedenis van het Joodse volk.