Familie Noether

De naam Noether (ook gespeld als Nöther, Nöthe, Noeter) behoort tot het corpus van Joods-Duitse familienamen dat systematisch is bestudeerd door Lars Menk in zijn Dictionary of German-Jewish Surnames [Woordenboeken van Joods-Duitse patroniemen uit Oost-Europa]. In dit corpus stamt een belangrijk deel van de Joodse namen uit Zuid-Duitsland af van de kristallisatie van een mannelijke voornaam — het zogenaamde « patronymisch » patroniem — tijdens de grote golven van naamsvastheid tussen 1808 en 1813, onder impuls van de Beierse, Badische en Napoleontische edikten.

De familietraditie en biografisch onderzoek komen hier samen. Volgens de biografieën van wiskundige Max Noether zou de naam afstammen van een voorvader genaamd Elias Samuel, waarvan een van de voornamen of bijnamen aan het begin van de negentiende eeuw tot erfelijk familienaam werd gemaakt, toen de familie in de regio Baden en Rijnse Beieren woonde. Dit is precies het mechanisme dat gedocumenteerd wordt in de referentiewerken van Alexander Beider en Lars Menk [Woordenboeken van Joods-Duitse patroniemen uit Oost-Europa] : voor het Russische Rijk, het Koninkrijk Polen en Galicië toonde Beider aan hoe overheden namen oplegden die vaak waren afgeleid van voornamen, beroepen of plaatsen ; voor het Duitse taalgebied stelde Menk vergelijkbare corpora samen waarin namen met Duitse eindingen vaak een Joodse afkomst verhullen. Het geval Noether illustreert precies deze logica : een naam van volledig Duitse verschijning, ontstaan uit een administratieve verplichting opgelegd aan een Joodse familie.

De spelling zelf — met de diftong œ / oe — plaatst de naam in het dialectale gebied van het Duits zuidwesten. De uitspraak [ˈnøːtɐ], vastgesteld voor wiskundige Max Noether, bevestigt deze Rijnse en Badische worteling.

De eerste gedocumenteerde basis van de lignée is commercieel en burgerlijk. Max Noether werd geboren in Mannheim in 1844, in een rijke joodse familie van groothandelaars in ijzerwaren. Deze vermelding, die op consistente manier terugkomt in de referentie-biografische notices, situeert de familie in de handel in ijzerwaren en gros (Eisenwaren, hardware), een sector waarin verschillende Baadse joodse families zich in de loop van de 19de eeuw onderscheidden.

De stad Mannheim, economische hoofdstad van het Rijnse Baden, herbergde een oude en dynamische joodse gemeenschap, begunstigid door de progressieve emancipatiedecreten van het Groothertogdom Baden. Het huis Noether floreerde daar ruim voldoende om de volgende generatie toegang tot universitaire studies mogelijk te maken — een weg van sociale opgang die kenmerkend was voor de Duitse joodse bourgeoisie van die tijd. De overgang van de toonbank naar het laboratorium en het auditorium, in slechts één generatie, illustreert de bredere beweging van integratie van Duitse joden in de intellectuele beroepen na 1848.

Het commerciële fortuin van de familie was niet bijzaaks voor wat volgde: het verzekerde de materiële onafhankelijkheid waardoor Max Noether zich aan de wiskunde kon wijden, en later zijn dochter Emmy haar onderzoek gedurende lange jaren zonder bezoldigde positie kon voortzetten, aan een universiteit die haar de status weigerde die zij verdiende. De welvaart van de ijzerwaren-handelaren van Mannheim was, in zekere zin, de onzichtbare basis van een groot wetenschappelijk oeuvre.

Met Max Noether slaat de stam om van handel naar wetenschap. Max Noether (24 september 1844 – 13 december 1921) was een Duitse wiskundige die zich toelegde op algebraïsche meetkunde en de theorie van algebraïsche functies. Hij werd geprezen als « een van de fijnste wiskundigen van de negentiende eeuw ». Hij was de vader van Emmy Noether.

Zijn biografie bevat een opmerkelijk moment: getroffen door poliomyelitis in zijn adolescentie, bleef hij zijn hele leven gedeeltelijk gehandicapt, maar dit weerhield hem niet van briljante studies of het professoraat. Hij doceerde aan de Universiteit van Erlangen, in Beieren, waar hij een centrale figuur was in de Duitse school voor algebraïsche meetkunde, in het spoor van en in dialoog met Alfred Clebsch. Zijn naam blijft verbonden met fundamentele resultaten, met name de stelling van Brill–Noether en de AF+BG-stelling van Noether (fundamentele stelling van Noether), hoekstenen van de klassieke algebraïsche meetkunde.

Max Noether trouwde met Ida Amalia Kaufmann, die ook uit een welgestelde Joodse familie afkomstig was. Uit deze verbintenis werden vier kinderen geboren. Het huis Noether in Erlangen werd een woonplaats waar wiskundige cultuur zich door bloed en door voorbeeld overdroeg: twee van de zonen, evenals de dochter, wendden zich naar de wetenschappen. Max Noether belichaamt dus het moment van breuk in de stam — het moment waarin een achternaam van Badense kooplieden de geschiedenis van de wetenschappen betreedt, en waarin, zonder dat men het toen wist, de geboorte van een algebraïsche revolutie zich voorbereidt.

Het meest illustere kind van de lineage werd geboren in Erlangen. Amalie Emmy Noether werd geboren op 23 maart 1882 in Erlangen, in Beieren. Zij was de oudste van vier kinderen van de wiskundige Max Noether en Ida Amalia Kaufmann, beiden afkomstig uit welgestelde Joodse koopmansfamilies. Haar voornaam was « Amalie », maar zij begon al op jonge leeftijd haar tweede voornaam te gebruiken, die zij in haar volwassen leven en in haar publicaties behield. In haar jeugd onderscheidde Noether zich niet bijzonder goed academisch.

Haar loopbaan volgde het door obstakels bezaaide pad van de eerste vrouwen die tot de Duitse universiteit werden toegelaten. In een tijd waarin vrouwen niet mochten inschrijven, moest zij eerst als luisteraarster colleges volgen. Zij behaalde desondanks haar doctoraat in Erlangen en werd vervolgens naar Göttingen geroepen, toen het wereldcentrum van de wiskunde, door David Hilbert en Felix Klein. Daar voltooide zij twee belangrijke werken.

Het eerste is de stelling van Noether, aangetoond in de context van de algemene relativiteitstheorie: zij stelt de diepe overeenkomst vast tussen de continue symmetrieën van een fysisch systeem en zijn behoudswetten (aan elke symmetrie komt een behouden grootheid overeen — energie bij invariantie onder verschuiving in de tijd, impuls bij invariantie onder verschuiving in de ruimte). Dit resultaat werd een van de conceptuele pijlers van de moderne theoretische natuurkunde, van de klassieke mechanica tot de kwantumveldentheorie.

Het tweede is haar hervorming van de abstracte algebra: haar theorie van de idealen in ringen (de Noetherse ringen dragen haar naam), haar structurele en axiomatische visie transformeerden de wiskunde van de 20e eeuw blijvend. In Göttingen moest zij, ondanks haar door collega's erkende genie, lang zonder titel en regelmatige beloning onderwijs geven, haar habilitatie werd aanvankelijk geweigerd om alleen maar haar geslacht. Zij vormde evenwel een hele school — de « jongens van Noether ».

De komst van Hitler aan de macht in 1933 verbreidde de lignée Noether in haar Duitse verankering. De antisemitische wetten van het naziregime — in het bijzonder de wet van 7 april 1933 over het herstel van de openbare dienst — sloten Joodse ambtenaren uit van de universiteiten. Emmy Noether, hoogleraar in Göttingen, werd net als al haar Joodse collega's ontslagen. Gedwongen Duitsland te verlaten, emigreerde zij naar de Verenigde Staten, waar zij een positie verkreeg aan het Bryn Mawr College in Pennsylvania, terwijl zij ook lessen gaf aan het Institute for Advanced Study in Princeton.

Haar ballingschap was van korte duur. Zij stierf op 14 april 1935, op slechts 53-jarige leeftijd, naar aanleiding van een chirurgische ingreep. Albert Einstein bracht haar toen een luide publieke hulde, waarbij hij haar beschreef als het belangrijkste vrouwelijk wiskundig genie sinds het ontstaan van hoger onderwijs voor vrouwen.

Het lot van de jongere broer, Fritz Noether, ook wiskundige, was nog tragischer. Ook hij werd uit Duitsland verdreven om dezelfde raciale redenen en vond onderdak in de Sovjet-Unie, waar hij in Tomsk doceerde. Maar hij werd opgepakt door de stalinistische zuiveringen, gearresteerd, veroordeeld en uiteindelijk in 1941 geëxecuteerd. Aldus betaalde de lignée Noether een dubbele tol aan de totalitarismen van de twintigste eeuw: de zus verbannen en voortijdig dood in Amerika, de broer verpletterd door de Sovjet-terreur. Van het welvarende huis in Erlangen liet het nationaalsocialisme in Duitsland slechts verstrooiing en herinnering achter.

Weinig achternamen hebben zo'n wetenschappelijke overleving gekend. De naam Noether, ontstaan uit administratieve dwang opgelegd aan een joodse familie uit Baden, staat vandaag ingeschreven in het permanente vocabularium van de wetenschap. Men spreekt van ringen en Noetherse modules, van Noether-normalisatie, van Noether-probleem, van de stelling van Brill–Noether en van de stelling AF+BG voor de vader, en vooral van de stelling van Noether voor de dochter — misschien een van de meest geciteerde resultaten uit de gehele mathematische fysica.

Deze nalatenschap verwerkelijkt een vorm van historische ironie die dit boekwerk wil onderstrepen: een naam die de joodse onomastische traditie niet als « joods » erkende, gesmeed om aan de administratie van de Duitse staten te voldoen, is een van de wereldwijde emblemen van Duitse joods genie geworden — en een van die welke het naziregime wilde uitwissen. De familiegeschiedenis (de handelaar van Mannheim, de stamvader Elias Samuel) en het wetenschappelijk archief (de stellingen, de publicaties, de universitaire benoemingen) beantwoorden elkaar hier in een volledige lus: van hardware tot kosmos, in drie generaties.

Vandaag dragen instituten, beurzenprogramma's, kraters en asteroïden de naam Noether. De lignée is uitgestorven in haar Duitse vorm, maar de naam zelf is door de wiskunde onsterfelijk geworden.

De trajectorie van de Noether condenseert, in een enkele familie, verschillende eeuwen Duitse Joodse geschiedenis: de oplegging van een Germaanse familienaam op de drempel van de emancipatie, de opkomst door handel in de Rijnlandse Badense regio, de intrede in de grote Duitse universiteit, de wetenschappelijke bloeiperiode in Göttingen, vervolgens de ramp van ballingschap en dood onder de twee totalitarismen van de jaren 1930-1940. De naam, oorspronkelijk zonder enige traditionele Joodse resonantie, is paradoxaal één van de meest universele symbolen geworden van de Joodse bijdrage aan de wetenschappelijke beschaving.

Waar het geheugen de herinnering aan hardwarekramers en een voorouder bewaard wiens voornaam een naam werd, bevestigen het archief en het onderzoek dit verhaal en verlengen het door het de nauwkeurigheid van data, werken en stellingen te geven. Het « Grote Boek » van de Noether is dus dat van een metamorfose: van een administratieve naam naar een naam van een natuurkundige wet, van een familie van handelaren naar een dynastie van de geest, wier glans overleeft de verdwijning zelfs van degenen die hem droegen.