Familie Nieto

Het woord nieto, afkomstig van het Latijnse nepos, nepotis, behoort tot het oudste lexicale fonds van het Castiliaans. Als patroniem plaatst het zich in de uitgebreide familie van Hispanische namen afgeleid van verwantschapstermen — naast Sobrino (neef) of formaties met -ez die afstamming aanduiden. Deze relationele oorsprong verklaart zijn brede verspreiding en het feit dat het nooit op zich een geloofsmarker is geweest: christenen en joden uit Castilië, Aragón en Portugal konden het onverschillig dragen [Nieto (apellido) — Wikipédia (Spaans)].

Deze onomastische onderscheidloosheid is niet anekdotisch: zij staat in het hart van de Sefardische toestand. De taal die deze families in ballingschap meenamen, het Judeo-Spaans, bewaarde eeuwenlang de structuur en het woordenschat van het Castiliaans van het einde van de 15de eeuw, getuigend van de diepe worteling van joden in de Iberische cultuur waaruit zij werden verdreven [Sephiha, 1986]. Ver van een taal van repli te zijn, werd deze spreektaal het voertuig van een volledige beschaving — liturgie, spreuken, romanzen, handelskorrespondentie — die door onderzoek is gedocumenteerd in haar volkstalen variëteiten, met name die van Istanbul [Bornes-Varol, 2008]. Een patroniem als Nieto reist aldus in deze taal, gehecht aan families die, door het Castiliaans te bewaren, de herinnering aan een verloren wereld bewaarden.

De grote synthese van Esther Benbassa en Aron Rodrigue over Sefardische judaïciteit herinnert eraan dat de verdrijving van 1492 en gedwongen bekeeringen de culturele continuïteit niet verbraken: zij verplaatsten haar, verspreidden haar over een mediterrane en atlantische boog waar de ballingen hun gemeenschappen opnieuw opbouwden [Benbassa & Rodrigue, 2000]. Het is in deze verplaatsing dat de naam Nieto zijn historische diepte verkrijgt: eerst gedragen in de verborgenheid van de conversos, keert hij overal openlijk terug waar het jodendom opnieuw uitsprekbaar werd. De eerste deugd die deze lignée draagt, is aldus die, stille, van de trouw — de volharding in herinnering toen geloofsuitoefening verboden was, een deugd die de joodse traditie emouna noemt en die anonieme generaties marrano's hebben belichaamd.

Het lot van de judaïserende Nieto's wordt opgehelderd door het algemene raamwerk van het marranism. Na de gedwongen bekering van 1497 in Portugal leefden duizenden families een dubbelleven: uiterlijk christelijk, maar zij gaven in het geheim gebaren, gebeden en voedselverboden door. De taal zelf van deze clandestiniteit, tussen Judeo-Spaans en Judeo-Portugees, is fijnzinnig bestudeerd door Aldina Quintana, die aantoont hoe de conversos die hun toevlucht hadden gezocht, in de gastgemeenschappen een hybride taalkundige cultuur herwerkten, levend geheugen van Iberië [Quintana, 2010].

De openlijke terugkeer naar het judaïsme voltrok zich vooral in de havensteden van toevlucht. Daar reïntegreerden sefaradische families — waaronder Nieto-geslachten — zich volledig in het joodse leven, vaak ten koste van een herbesnijdenis en een heruitvoering van de Wet. Deze reïntegratie ging niet zonder theologische spanningen: de kwestie van de status van de anousim (de « gedwongen »), hun terugkeer en hun legitimiteit, doorliep het rabbijnse denken. Het werk van David Berger over joods-christelijke relaties en religieuze polemiek werpt licht op het intellectuele klimaat waarin deze terugkeren zich afspeelden, tussen identiteitsbevestiging en confrontatie met omringende dogma's [Berger, 2010].

Hier antwoorden traditie en archief elkaar. Het sefaradische familiegeheugen bewaart het verhaal van de terugkeer; het gemeenschapsarchief — doopregisters, ledenlijsten van de congregaties in Amsterdam en Londen — bewaart daarvan het verifieerbare spoor. Het is in deze ontmoeting dat een tweede deugd zich laat lezen: de moed van de terugkeer, de openbare aanvaarding van een identiteit die generaties lang geheim hadden gehouden. Deze stap maakt deel uit van een collectieve deugd van Israël, die van de techouva, de terugkeer, niet als individuele boetedoening maar als reïntegratie van een verspreid volk in zijn verbond.

De lineage vindt zijn meest gedocumenteerde figuur in de persoon van David Nieto (1654–1728), geboren in Venetië in een Sefardische familie, opgeleid in de geneeskunde in Padua, en in 1701 benoemd tot Haham — opperrabbijn — van de Spaanse en Portugese gemeenschap van Londen, de gemeenschap van Bevis Marks. Een man van de Joodse Verlichting avant la lettre, was hij tegelijkertijd arts, wiskundige, astronoom, predikant en theoloog, die het Sefardische ideaal van de volledige geleerde belichaamde [Nieto (apellido) — Wikipédia (Spaans)].

Zijn beroemdste werk, de Matteh Dan ve-Kuzari ha-Sheni (« De Staf van Dan », 1714), geschreven in het Hebreeuws en Spaans, is een dialoog naar het voorbeeld van de Kuzari van Juda Halévi, bestemd om de geldigheid van de Mondelinge Wet en de rabbijnse traditie te verdedigen tegen degenen die, onder de nakomelingen van marranen, haar gezag betwijfelden. Daarin ontvouwt hij een redelijke verdediging van de halakha, aantonend dat de overgeleverde traditie niet een late toevoeging is maar de noodzakelijke voortzetting van de schriftelijke Openbaring. Nieto onderscheidde zich ook door een opzienbarende preek over de Voorzienigheid, waarin hij, door God met de natuur te identificeren (Deus sive Natura), werd beschuldigd van spinozisme; de opperrabbijn van Jeruzalem, Tsevi Ashkenazi (de Hakham Tsevi), geraadpleegd, reinigde hem volledig, erkennend de orthodoxie van zijn denken.

In deze figuur wordt de bijdrage van de lineage aan het Joodse denken en de talmoedische kennis samengevat. David Nieto maakte van de verdediging van de halakha een werk van rede, waarbij hij wereldlijke wetenschap en trouw aan de traditie verenigde — een synthese die de grote Sefardische deugd van harmonie tussen Torah en kennis van de wereld verlengde. Zijn inzet gaat voorbij eruditie: door een gemeenschap van voormalige marranen intellectueel te wapenen tegen scepticisme, oefende hij een authentieke zorg voor de ander uit, waakzaam over het fragiele geloof van degenen die naar het jodendom terugkeerden. Dit is de betrokkenheid in het collectieve leven van Israël op haar hoogste graad, die van de herder der zielen.

Op David Nieto volgde zijn zoon Isaac Nieto (1687–1773), die de intellectuele uitmuntendheid van de lignée voortzette. Nadat hij enige tijd als Haham van dezelfde Londense congregatie vanaf 1732 fungeerde, verliet hij de functie, volgde rechtenstudie — werd notaris — en keerde later terug om de gemeenschap te dienen als Ab Bet Din, hoofd van het rabbijnse gerechtshof. Hij is vooral bekend om een Spaanse vertaling van het ritueel van sefardische gebeden, een werk van liturgische transmissie gericht op een gemeenschap die nog grotendeels Spaans sprekend was [Nieto (apellido) — Wikipédia (espagnol)].

Het gebaar van Isaac Nieto — de liturgie in de volkstaal van de gelovigen vertalen — is niet gering. Het beantwoordt aan de taalsituatie van de Westerse sefarden, zoals door historici beschreven als een lang werk van aanpassing tussen de heilige taal, het Hebreeuws, en de dagelijkse talen erfenis van Iberia [Benbassa & Rodrigue, 2000]. Door het gebed toegankelijk te maken, plaatste Isaac Nieto de transmissie in het hart van zijn roeping: hij stelde de concrete behoeften van de gemeenschap boven rabbijnse prestige. Zijn beslissing om ook als rechter te dienen, waarborgde van billijkheid in geschillen van congregatieleden, belichaamt de kardinale deugd van gerechtigheid (tsedek), steunpilaar waarop, volgens de traditie, de wereld rust.

De opvolging van David door Isaac tekent bovendien één van de meest kenmerkende merken van de sefardische wereld: de dynastie van kennis, waar rabbijnse gezag wordt doorgegeven als een eredeel. Deze familiale continuïteit, ver verwijderd van nepotisme, betekent een verantwoordelijkheid: elke generatie moet zich waardig tonen van de vorige. Hierin neemt de Nieto-lignée deel aan de collectieve herinnering van Israël, dit volk dat zich bepaalt door de ononderbroken keten van transmissie, van meester tot leerling en van vader tot zoon.

Verder dan de grote rabbijnse figuren van Londen volgde de naam Nieto de wegen van de Sefardische diaspora en de Iberische kolonisatie. De referentievermelding benadrukt zijn verspreiding in Amerika en zelfs tot op de Filipijnen, wat getuigt van een expansie die zowel de joodse migraties als het Spaans-Portugese rijk volgt [Nieto (apellido) — Wikipédia (Spaans)]. In de Nieuwe Wereld begeleidden conversos met deze naam de eerste koloniale vestigingen, soms vervolgd door de Inquisitie die in Mexico, Lima en Cartagena was gevestigd; andere Nieto, christenen van lange datum, namen eenvoudig deel aan de kolonisatie. De gelijktijdigheid van deze takken bevestigt de oorspronkelijke ambivalentie van de familienaam.

Deze verspreiding moet worden begrepen binnen het ruimere kader van de mediterrane Sefardische beschaving, waarvan de handels- en familienetten Livorno, Saloniek, Izmir en Amsterdam met elkaar verbonden. Het Judeo-Spaans diende daar als gemeenschappelijke taal, vastgelegd zelfs in de drietalige woordenboeken van het begin van de twintigste eeuw die de woordenschat vaststelden [de Yoná, 1902]. In de naburige Maghrebijnse wereld, waar andere Iberische ballingen zich mengden met autochtone gemeenschappen, was het Judeo-Arabisch de vervanger als cultuur- en wetenschapstaal, zoals aangetoond in studies over de Judeo-Arabische literatuur van Tunesië, Algerije en Marokko [Chetrit, 2007], over de opkomst ervan als literaire taal [Ben-Shammai, 2004], en over de Maghrebijnse vormen ervan [Blau, 1999] [Bar-Asher, 1992]. Hoewel de Nieto in de eerste plaats tot het Spaans sprekende gebied van de diaspora behoorden, wordt de herinnering aan hun wereld opgenomen in deze grotere geheel, waar de Judeo-moslimse betrekkingen het joodse leven duurzaam vormgaven [Boum, 2012] [Lévy, 2001].

Uit deze pluraliteit voort een discrete deugd: de verhouding tot de vreemdeling en de tolerantie. Grensfamilies, verdeeld over verschillende talen, verschillende rijken en soms verschillende schijnbare geloofsbelijdenissen, moesten de Nieto de kunst van het leven tussen de werelden leren — een deugd die de joodse traditie tot een gebod verheft, namelijk de vreemdeling lief te hebben « want u waart vreemdelingen in het land Egypte ».

Wat blijft vandaag over van de naam Nieto voor degenen die hun Sefardische afkomst ervan opeisen? De vraag heeft een nieuwe urgentie gekregen sinds de Spaanse en Portugese wetten die nationaliteit aanbieden aan nakomelingen van uitgeworpen joden. Om een afstamming vast te stellen, volstaat familiale mémoire niet: men heeft het archief nodig — gemeenteregisers, notariële akten, ledenlijsten van de synagogekerken van Amsterdam, Londen of Livorno. Dit is het exacte punt waar traditie en document elkaar tegenkomen, soms elkaar bevestigen, soms elkaar terurstellen.

Historische eerlijkheid gebiedt het te zeggen: niet elke Nieto is van Joodse afkomst, en het bestaan van de grote rabbijnse figuren van Londen kan niet retroactief alle takken van de naam judaïseren. De referentiepagina handhaaft terecht het onderscheid tussen christelijke en Judeo-Sefardische lijnen [Nieto (apellido) — Wikipédia (espagnol)]. Het serieuze genealogische werk bestaat precies in het niet bezwijken voor de wens van continuïteit, in het respecteren van de stiltes van het archief evenzeer als van zijn uitspraken. Deze eis komt samen met een deugd die het judaïsme zeer hoog stelt: de bescheidenheid tegenover de waarheid, het weigeren van genealogische dweepzucht.

Daarin bestaat het schrijven van het boek van een naam ook uit het aanvaarden van zijn schaduwzijden. De lijn Nieto laat zich niet herleiden tot een heldhaftig verhaal: zij bestaat uit illustere geleerden en anonieme figuren zonder spoor, uit trouwe gelovigen en bekeerlingen, uit takken die naar het judaïsme terugkeerden en anderen die erin verloren gingen. Het is deze ongelijke textuur, gemaakt van licht en witruimte, die van een familienaam een waar historisch object maakt.

Aan het einde van deze reis blijkt de lineage Nieto exemplarisch voor een Sefardische lotsbestemming: een alledaagse Spaanse naam, gedragen in de marranische ondergrondse beweging, vervolgens teruggegeven aan het volle licht van het judaïsme in de vluchtelingengemeenschappen, waar hij met David en Isaac Nieto enkele van de meest opmerkelijke dienaren van de rabbijnse traditie in het Westen voortbracht. Van Iberia naar Venetië, van Venetië naar Londen, en van Londen naar Amerika's — de naam volgde de breuken en herstellingen van het verstrooid Joods volk.

Van al de deugden die deze geschiedenis laat zien — trouw van de marrano's, moed van de terugkeer, rechtvaardigheid van de rechter, verdraagzaamheid van grenslandsfamilies — is het misschien de beredeneerde verdediging van de Wet die de lineage Nieto boven alles het best heeft uitgedrukt. Door zijn werk te wijden aan het aantonen van de legitimiteit van de mondelijke traditie tegenover de twijfel, verdedigde David Nieto niet alleen een leer: hij gaf aan een gemeenschap van voormalig gedwongen leden de intellectuele wapens van hun eigen trouw. Daarin neemt de lineage deel aan een van de oudste deugden van Israël — de overtuiging dat de Wet bestudeerd, doorgegeven en verdedigd door de rede de levende band tussen generaties is. De kleinzoon, el nieto, werd aldus de bewaarder van het erfgoed van de voorouders, en zijn naam werd de metafoor zelf van de overdracht.