Familie Nemni

De achternaam Nemni past in de familie van Noord-Afrikaanse Joodse namen waarvan de beknoptheid zelf de ouderdom verraadt. De Sefardische en Magrebijnse lexicografie, waaraan Abraham Laredo zijn monumentale werk wijdde, toont aan dat deze namen soms van een eponieme voorouder, soms van een plaats, een beroep of een bijnaam die erfelijk werd, afstammen [Abraham I. Laredo, Les Noms des Juifs du Maroc, CSIC, 1978]. Voor Nemni dringt zich geen zekere etymologie op; gezien de voorzichtigheid die deze materie vereist, moet men zich wachten voor een al te zekere reconstructie en moet men erkennen dat de naam behoort tot de laag van Tripolitaanse patroniemen waarvan de herkomst zich verliest in het mondelinge geheugen van de gemeenschap.

De familietraditie, zoals zij zich laat raden uit het geheugen van Sion Nemni, situeeert het anker van de lignée in het dichte weefsel van de Tripolitaanse Joodheid — een wereld van steegjes, synagogen en beroepen die van vader op zoon werden overgedragen [Sion Nemni, Mémoire inédit (souvenirs de Libye), XXᵉ s., corpus Zakhor]. Deze overdrachtswijze, waarin de naam en het herinnering samen reizen, illustreert een van de kardinale deugden van het judaïsme: de trouw aan de lignée als vorm van levend geheugen. André Neher heeft aangetoond hoezeer, in het Joodse denken, het woord dat tegen vergetelheid wordt overgedragen een bijna heilige daad vormt, een bolwerk van betekenis tegen de stilte van de geschiedenis. Door haar naam door de wisselvalligheden heen te behouden, neemt de familie Nemni deel aan deze koppige trouw die de traditie van Israël van ballingschap tot ballingschap heeft gedragen.

Men dient zich hier voor alle overinterpretatie te wachten. Wij beschikken over geen aaneengesloten genealogie die elke generatie aan een naamgegeven voorouder verbindt; wat wij hebben, is de bevestigde aanwezigheid van de naam in Tripoli en zijn standvastigheid tot op onze dagen. Dat is reeds, voor een lignée van de diaspora, een kostbaar getuigenis.

Om de Nemni te begrijpen, moet je eerst de wereld bevouwen die hen heeft gedragen. De joodse aanwezigheid in Tripolitanië gaat terug tot de oudheid, en de gemeenschap van Tripoli was gedurende zowel de Ottomaanse als de Italiaanse periode één van de grote gemeenschappen van het mediterrane jodendom. Georganiseerd rond haar synagogen en haar wijk — de hara —, leefde zij van handel, ambacht, transsaharische handel en maritieme verbindingen die Tripoli verbonden met Livorno, Malta en Tunis.

Deze gemeenschap werd gestructureerd door haar rabbijnen en liefdadigheidsinstellingen, die twee centrale waarden belichaamden die de joodse traditie als onafscheidelijk beschouwt: de bestudering van de Wet (talmud torah) en liefdadigheid (tsedaka). De broederschappen van armesteun, de bruidsschatfondsen voor wezen, het onderhoud van de synagogen getuigen van een gemeenschapsleven waarin de zorg voor de ander geen ornament was, maar een religieuze plicht. Deze verwevenheid van het religieuze en het maatschappelijke, waar betrokkenheid bij het collectieve leven een integraal onderdeel van de vroomheid vormde, komt overeen met wat Yeshayahu Leibowitz heeft beschreven als de voorrang van praktijk en gemeenschappelijke dienst in het historische jodendom.

De inbedding van de Joden van Tripoli in de mediterrane handelsnetwerken verbindt hen ook met het bredere fenomeen dat Jonathan Israel heeft bestudeerd: deze « diaspora's in de diaspora » die joodse gemeenschappen tot actoren van maritieme imperium maakten, waarbij zij tussen de kusten commerciële en familiale solidariteiten weven. De familie Nemni, wier aanwezigheid is vastgesteld in dit Tripoli van de 19de en 20ste eeuwen, behoort van rechtswege tot deze wereld. Zij delen daarin de kennis van talen, het vermogen voor handel, en dit vermogen om het verbinden tussen kusten tot een tweede natuur te maken — de discrete deugd van economische actie ten dienste van collectief overleven.

In 1911 veroverde Italië Tripolitanië en Cyrenaïca; Libië werd een Italiaanse kolonie. Voor de Joden van Tripoli opende deze periode een ambivalente era. Enerzijds bracht de italianisering scholen, de Europese taal, toegang tot nieuwe beroepen en een modernisering van de communautaire structuren. Anderzijds zou dit uitlopen op de fascistische raciale wetten aan het einde van de jaren 1930, die ook de Joden van Libië troffen, en vervolgens, tijdens de Tweede Wereldoorlog, op internering en vervolgingen.

Het is in deze culturele tussenruimte — Arabisch door de grond, Hebreeuws door het geloof, Italiaans door de administratie — dat de generatie opgroeit van wie Sion Nemni zich tot getuige heeft gemaakt. Zijn onuitgegeven geheugen, bewaard in het corpus Zakhor, behoort tot dit kostbare genre van eersthandsgetuigenis dat de textuur van een verdwenen wereld teruggeeft: de feesten, de ambachten, de figuren uit de buurt, de taal van thuis [Sion Nemni, Mémoire inédit (souvenirs de Libye), XXᵉ s., corpus Zakhor]. Door te schrijven om niet te vergeten, volbrengt Sion Nemni een gebaar waarvan André Neher de betekenis heeft aangetoond: tegen het stilzwijgen dat de ballingschap bedreigt, wordt het geschreven woord een daad van verzet tegen uitwissing.

De verbondenheid met het Italiaanse karakter van het Joodse Libië verklaart ook het latere lot van de lignée. Veel Tripolitaanse families behielden een culturele en soms administratieve verankering met Italië, wat in 1967 de keuze voor Rome als toevluchtsoord natuurlijker zou maken. De Joodse gemeenschap van Rome, een van de oudste van Europa en waarvan Robert Bonfil de rijkdom in het Renaissancetijdperk heeft opgehelderd, zou deze vluchtelingen van de zuidelijke oever opvangen.

De tragische wending komt in juni 1967 tot stand. Wanneer de Zesdaagse Oorlog uitbreekt, wordt de Joodse gemeenschap van Tripoli, reeds getroffen door de rellen van 1945 en 1948, in een gewelddadige uitbarsting meegevoerd. Volgens historische studies over deze episode veroorzaakte de pogrom van Tripoli in juni 1967 meerdere Joodse slachtoffers en zette de exodus van een duizendjarige gemeenschap binnen enkele weken in een versnellend tempo [Wikipedia, « Pogrom van Tripoli van 1967 » ; « Het vertrek van de Joden uit Libië in 1967 », Diasporas, OpenEdition]. Wat de Joden van Libië eerst voor een tijdelijk vertrek hielden — « we dachten aan het einde van de zomer terug te keren », rapporteren de getuigenissen die door historici zijn verzameld — werd een ballingschap zonder terugkeer [« Het vertrek van de Joden uit Libië in 1967 », Diasporas, OpenEdition].

Hier antwoorden familiale mémoire en historisch archief elkaar toe. Het memorandum van Sion Nemni getuigt, op schaal van een leven, van wat onderzoek op schaal van een gemeenschap vaststelt: de ontworteling, het verlies van bezittingen, de plotselinge verstrooiing [Sion Nemni, Onuitgegeven memoires (herinneringen aan Libië), 20ᵉ eeuw, corpus Zakhor]. Deze convergentie tussen het intieme verhaal en het gedocumenteerde feit geeft aan de gebeurtenis haar volle waarheid.

De ballingschap van 1967 plaatst de lignée Nemni in de lange keten van de galout, deze verbeelding van ballingschap die Yitzhak Baer in het hart van het Joodse bewustzijn heeft aangetoond — niet als eenvoudig onheil, maar als vormende ervaring van een volk dat het zwerven tot een matrix van betekenis heeft gemaakt. In deze beproeving manifesteert de familie een deugd die de traditie hoog aanslaat: het vermogen om waardigheid en familiale samenhang te bewaren te midden van tegenspoed, om, zonder bezittingen, geheugen en geloof mee te nemen. Tegenover de vijandige vreemdeling kiest de lignée niet voor wraak maar voor wederopbouw — echo van deze ethiek van overleven die Gershom Scholem aan het principe van Joodse vitaliteit in de geschiedenis verbonden zag.

In Rome moesten de Joden uit Libië hun identiteit opnieuw uitvinden. De sociologische en historische werken over deze gemeenschap tonen aan dat « Libische jood zijn » in Rome een dubbele trouw betekende : enerzijds aan het Tripolitaanse erfgoed, anderzijds aan de ontvangende Romeinse jodendom [« Composer les mémoires et recomposer les identités : être 'juif de Libye' à Rome », Communications, Cairn.info]. Ver van zich op te lossen, bleef de Libische eigenaardigheid voortleven door synagogen met Tripolitaanse ritus, keukens, feesten en eigen liturgieën, die in de Italiaanse hoofdstad een gemeenschap binnen de gemeenschap vormden.

Deze hersamenstelling illustreert een deugd die de Joodse geschiedenis door al haar bittere verbanning heeft gedragen : de trouw aan de minhag, de gewoonte, als vorm van verzet tegen assimilatie en spirituele continuïteit. Door in Rome de gebruiken van Tripoli over te dragen, verlengden families als de Nemni het gebaar van herinnering zelf — datzelfde gebaar dat het geheugenboek van Sion Nemni op zijn manier verwezenlijkt. De Joodse gemeenschap van Rome, waarvan Robert Bonfil de historische diepte en culturele vitaliteit sinds de Renaissance heeft aangetoond, bood aldus het kader voor een wedergeboorte.

Dit lot past in de grote beweging van de Sefardische en Oosterse diasporas na de opeenvolgende verbanningen en ballingschappen, zoals Esther Benbassa heeft beschreven : overal herbouwde de diaspora haar netwerken, haar solidariteiten en haar instellingen, makend van verstrooiing niet een einde maar een metamorfose. De Nemni-lignée, voorbij gegaan van Tripoli naar Rome, is een concrete incarnatie daarvan. Zij getuigt ook van de waarde van gastvrijheid — die van de Romeinse gastheren — en van de erkenning van de ontvangen vreemdeling, een thema dat de Joodse traditie voortdurend in herinnering roept door de bijbelse gebod om de vreemdeling niet te onderdrukken, want men is zelf vreemdeling geweest.

Een deel van de Libische diaspora, en van de lineage Nemni, kiest voor Israël. Voor deze families was de vestiging in de Hebreeuwse staat niet alleen een toevlucht maar de vervulling van een oude hoop, die van de terugkeer naar Sion ingeschreven in het hart van de liturgie. De Joden uit Libië sloten zich dus aan bij de grote immigratiegolven die in de decennia na 1948 het demografische en culturele gezicht van Israël transformeerden, daarbij de tradities van het Tripolitaanse judaïsme meebrengende.

De coëxistentie, binnen dezelfde lineage, van de Romeinse tak en de Israëlische tak zegt iets essentiëls over de hedendaagse joodse conditie: de vruchtbare spanning tussen de diaspora en de verzameling, tussen Rome en Jeruzalem. Gershom Scholem heeft deze dialectiek tussen trouw aan de traditie en utopie van nationale vernieuwing onderzocht, en aangetoond dat zij de gehele joodse moderniteit doorkruist. Maurice-Ruben Hayoun heeft, in zijn onderzoek van het joodse filosofisch denken, eveneens benadrukt hoeveel het denken over Israël zich altijd heeft gevoed door deze veelheid van plaatsen en ervaringen.

Dit hoofdstuk behoort zowel tot de doorgegeven herinnering als tot de geschiedenis: het traject van de Libische families naar Israël is goed gedocumenteerd, maar de details van de individuele keuzes van de lineage Nemni bereiken ons vooral via de weg van het getuigenis en de familiale traditie [Sion Nemni, Onuitgebreid geheugen (herinneringen aan Libië), XXe eeuw, corpus Zakhor]. Door voor Sion te kiezen, drukt deze tak van de familie de deugd van de volhardende hoop uit — de tikva — die het joodse volk twee millennia lang in leven heeft gehouden, en die het einde van dit familieverhaal zijn ernst en zijn licht geeft.

Aan het einde van deze reis verschijnt de Nemni-lijn als een waterdruppel waarin de oceaan van de mediterrane jodengeschiedenis zich spiegelt. Geboren in het Tripoli van synagogen en handel, geïtalianiseerd onder de kolonisatie, uit haar land gerukt door het geweld van 1967, herbouwde zij zich in Rome en Jeruzalem, aan beide oevers van trouw en terugkeer. Haar naam, kort en weerbarstig, heeft deze beproevingen doorkruist als een draad die niets heeft kunnen breken.

Wat deze lijn boven alles heeft uitgedrukt, is de trouw van het geheugen — deze volharding om niets uit te wissen, waarvan het onuitgegeven memoire van Sion Nemni het zuiverste monument is. Waar veel ballingen zwegen, nam een zoon van Tripoli de pen op om de verzwolgen wereld door te geven. Hierin vervult de familie Nemni wat de traditie van Israël voor één van zijn hoogste verplichtingen houdt: zakhor, herdenk. André Neher schreef het met kracht: tegen het zwijgen van de geschiedenis blijft woord de uiterste woning van betekenis. En Yitzhak Baer toonde aan dat de ballingschap zelf, gedragen met geheugen en waardigheid, voor het joodse volk een plaats van geestelijke vruchtbaarheid wordt.

De Nemni-lijn was noch vorstelijk noch beroemd in de zin van kronieken: zij was trouw. Trouw aan haar naam, aan haar gebruiken, aan haar doden, aan haar God. En het is deze bescheiden trouw, geweven van gemeenschappelijke liefdadigheid, van ontvangen en teruggegeven gastvrijheid, en van nooit uitgebluste hoop, die haar verbindt met het grote collectieve geheugen van Israël — dat van een volk dat, van Tripoli naar Rome en van Rome naar Jeruzalem, van verspreiding een weg en van geheugen een vaderland heeft gemaakt.