Familie Namen

De documentaire basis van deze lignage is het werk van Samuele Schaerf. Gepubliceerd in Florence in 1925 onder de volledige titel I cognomi degli ebrei d'Italia, con un'appendice su le famiglie nobili ebree d'Italia, vormt het de eerste grote systematische catalogus van Joodse familienamen op het schiereiland [Schaerf, 1925]. Het onderneming past in een precieze wetenschappelijke context : die van de opleving van Italiaanse Joodse studies aan het begin van de eeuw, waar onomastiek een voorrecht instrument werd om de migratietrajecten van een gemeenschap te reconstrueren die, zonder een uniek grondgebied, zich had verspreid tussen Rome, Venetië, Livorno, Mantua, Ferrara, Piëmont en Toscane.

Schaerf classificeert de namen volgens hun oorsprong : bijbelse en Hebreeuwse namen, beroepsnamen, namen afgeleid van attributen, en vooral geografische namen — de rijkste categorie, waar de plaats van herkomst de overgedragen identiteit wordt. Hier lezen we familienamen zoals Alatri, Ariccia, Caivano, evenveel Italiaanse plaatsen die familienamen zijn geworden, naast namen die een buitenlandse, Germaanse of Iberische herkomst aangeven [Schaerf, 1925]. Het is in deze logica dat Namen zijn betekenis krijgt : niet een willekeurig gesmede naam, maar het gefossiliseerde spoor van een plaats, dat van een familie die, door de Alpen over te steken, de naam van haar oorspronkelijke stad meenam als een monument van herinnering.

Deze manier om van een naam een draagbaar monument te maken, is niet zonder belang. Zij brengt een van de diepste deugden van de Joodse traditie tot uitdrukking : de weigering van vergetelheid, het gebod zich te herinneren — zakhor. Zoals Yosef Hayim Yerushalmi heeft aangetoond, is herinnering niet, in het jodendom, een passieve faculteit maar een gebod, een actief werk van overdracht dat de generaties met elkaar verbindt [Yerushalmi, 1984]. De naam van een verlaten stad dragen, is, op de bescheiden schaal van een familie, deze plicht van herinnering vervullen : het vertrekpunt van de ballingschap in haar identiteit zelf ingeschreven houden.

De interpretatie van Namen als toponiem vergt voorzichtigheid en eerlijkheid. Namen is, in het Nederlands en in het Middeleeuws Duits, de naam van de stad Doornik, hoofdstad van een graafschap in Beneden-Lotharingen gelegen aan de samenvloeiing van de Samber en de Maas. Joden zijn daar al sinds de Middeleeuwen geattesteerd, vóór de grote vervolgingen die vanaf de 14e eeuw — massamoorden van de Pest van 1348-1349, opeenvolgende uitwijzingen — de Asjkenazische gemeenschappen van de Maasdal en het Rijnland naar het oosten en zuiden van Europa verspreidden.

Noord-Italië was echter juist een gastland voor deze migranten uit de Germaanse wereld. Zoals Robert Bonfil heeft aangetoond, was de Joodse gemeenschap van Italië in de Renaissance verre van homogeen: zij legde de oude Italiaanse kern samen met Asjkenazische golven uit het transalpijnse gebied, waarbij deze laatsten hun rite, gebruiken en talmudische kennis in de steden van Piëmont, Lombardije en Venetië brachten [Bonfil, 1994]. Een familie genaamd Namen zou aldus in haar achternaam zelf de herinnering hebben gedragen aan een Vlaamse of Maasdal-oorsprong getransplanteerd naar de Italiaanse stadsstaten.

Men moet het met openhartigheid zeggen: tot op heden stelt geen enkel bekende notariële akte ons in staat om naamkundig een familie Namen die gedocumenteerd is, aan de stad Doornik te verbinden. Hier antwoorden de onomastische traditie en het archief elkaar zonder vermenging — etymologie maakt de hypothese aannemelijk, maar zij blijft een interpretatie, geen bewijs. Het is juist deze eerlijkheid van de twijfel, dit weigeren meer te beweren dan men weet, die zelf behoort tot een intellectuele deugd van het judaïsme: de demoed tegenover de tekst en het feit, die discipline van de geest die de talmudische traditie de vrees noemt om zonder grondslag uit te spreken.

Indien men de noordelijke oorsprong voor waarschijnlijk houdt, neemt de lignée Namen deel aan de opmerkelijke geschiedenis van de Ashkenazi's van Italië. Deze gemeenschappen, gevestigd vanaf de veertiende en vooral de vijftiende eeuw, speelden een beslissende economische rol: velen van hen oefenden het pandlenen uit, een activiteit die de Italiaanse gemeentelijke autoriteiten aan Joden toestonden om de stadeconomie te financieren en aan de kredietbehoeften van de bevolking tegemoet te komen. Robert Bonfil heeft aangetoond hoe deze joodse bankiers, verre van eenvoudige woekeraars uit het polemische verhaal, geïntegreerde actoren waren van het economische leven van de steden, wiens activiteit werd geregeld door condotte, contracten onderhandeld met lokale machten [Bonfil, 1994].

Deze economische activiteit was niet gescheiden van religieus en moreel leven. De halakha, de Joodse Wet, legde strikte beperkingen op aan het lenen, de eerlijkheid van transacties en de verplichting tot liefdadigheid — de tsedaqah — jegens de armen van de gemeenschap. Joodse bankiers financierden vaak ondersteuningstinstellingen, de hevrot gewijd aan de verzorging van zieken, aan de bruidsschat van arme meisjes, aan de begrafenis van doden. Het verdiende geld diende de gemeenschap te dienen: dit is de concrete uitdrukking van een kardinale waarde, die van liefdadigheid niet een vrijwillige aalmoes maar een verschuldigd recht maakt — het Hebreeuwse woord tsedaqah afgeleid precies van tsedeq, gerechtigheid.

De Ashkenazi-gemeenschappen van Italië waren ook centra van kennis. Zij dragen verantwoordelijkheid voor een rijke productie van verlichte Hebreeuwse handschriften, waar de Ashkenazi-ritus het Italiaanse kunstvan de Renaissance ontmoette. Giulia Tamani heeft deze versierde handschriften bestudeerd die in Italië werden geproduceerd, getuige van een boekcultuur waarin vroomheid schoonheid werd, en waarin het mecenaat van welgestelde families het kopiëren en versieren van heilige teksten mogelijk maakte [Tamani, 2010]. Een familie Namen, ingebed in deze omgeving, zou kunnen zijn geweest opdrachtgever of bezitter van dergelijke werken — een aannemelijke hypothese die slechts het onderzoek van een nomitatief colophon ooit zou kunnen bevestigen.

Het lot van Joodse familienamen in Italië stopte niet aan de grenzen van het schiereiland. Vanaf de zestiende eeuw werd de vrijhaven van Livorno, geopend door de Medici dankzij de Livornine van 1591 en 1593, het grote kruispunt van de Joodse Natie, aantreklelijk voor Séfaraden uit Portugal, Italkim en Ashkenazi's in een handelsgemeenschap van uitzonderlijke vitaliteit. Lionel Lévy heeft deze geschiedenis van een Portugees en mediterraan judaïsme getraceerd, waarvan Livorno het draaipunt was, verbonden met Amsterdam, Tunis en het hele bekken [Lévy, 1999] ; hij beschreef het langzame uitsterven ervan in zijn studie over de laatste der Livornezen [Lévy, 1996].

In deze smeltkroes smolten de families uit het Noorden samen in een handelsweb gericht op de Middellandse Zee. Sommige spreidden zich uit naar Noord-Afrika, waar de aanwezigheid van Joodse Livornezen — de Grana — een blijvende indruk naliet in Tunis en daarbuiten. Het is niet uitgesloten dat een tak met een naam van het type Namen deze routes volgde, zich verspreidde van Toscane naar de kusten van de Maghreb, zoals zoveel families deden wier traject Italië met de gemeenschappen van Tlemcen of Sidi Bel Abbès verbindt [Botbol, 2000] [Rabbijnse archieven van Sidi Bel Abbès]. Deze hypothese moet voorzichtig blijven, zonder rechtstreekse vermelding ; maar ze illustreert de fundamentele mobiliteit van een diaspora die van handel en openheid naar het buitenland een manier van bestaan maakte.

Deze openheid draagt zelf ook een waarde: de verhouding tot de vreemdeling, de gastvrijheid en het vermogen om bindingen tot stand te brengen voorbij religieuze en politieke grenzen. De Joodse koopman van Livorno, die meerdere talen sprak, corresponderend van haven tot haven, belichaamde een vorm van concrete universaliteit, trouw aan de bijbelse opdracht om de vreemdeling niet te onderdrukken « want gij zijt vreemdelingen geweest in het land Egypte ».

Wat blijft er over van een familie waarvan ons alleen de naam, of bijna, is nagelaten? Veel, als men begrijpt wat een naam draagt. In de joodse traditie is de naam geen willekeurig etiket: hij is geladen met betekenis, geschiedenis, lot. Het hedendaagse joodse denken heeft over deze dichtheid van naam en doorgegeven woord nagedacht. Léon Askénazi toonde in zijn reflectie op de traditie aan hoezeer het jodendom een cultuur is van gecombineerde mondelinge en schriftelijke overdracht, waarin elke generatie een depot ontvangt en doorgeeft [Askénazi, 1999]. Armand Abécassis beschreef deze beweging van de woestijn naar het verlangen, deze dynamiek van een denken dat zich in ballingschap en geheugen opbouwt [Abécassis, 1987].

Een familienaam als Namen, juist omdat het een toponymie is, condenseert deze dialectiek. Hij zegt tegelijk de ingewortelheid — een stad, een vertrekpunt — en de ontworteling — de ballingschap die van deze plaats een herinnering in plaats van een woonplaats heeft gemaakt. Colette Sirat herinnerde in haar studie van manuscripten van de middeleeuwse joodse filosofie eraan hoezeer de joodse cultuur een cultuur van het draagbare boek was, een vaderland van teksten dat men van stad tot stad meevoerde [Sirat, 1983]. Maurice-Ruben Hayoun benadrukte in zijn geschiedenis van de joodse filosofie deze continuïteit van een nomadisch denken, in staat met alle gastculturen in dialoog te gaan zonder zich te verliezen [Hayoun, 2023].

De familie Namen, welk ook haar bijzonder lot zij heeft gehad — dat het archief-zwijgen ons gedeeltelijk verhult —, behoort tot deze collectieve herinnering van Israël. Dominique Natanson herinnerde eraan hoezeer de joodse herinnering zich door onderwijs, door het verhaal aan volgende generaties wordt overgedragen [Natanson, 1997]. Noemen is reeds gedenken; en omdat een geleerde, Schaerf, zorg droeg deze naam in zijn catalogus in 1925 in te schrijven, is hij niet uitgewist [Schaerf, 1925].

De lineage Namen bereikt ons door de dunne maar solide draad van een geleerde vermelding: die van het repertorium van Samuele Schaerf, die het in 1925 onder de Joodse familienamen van Italië heeft vastgelegd [Schaerf, 1925]. Rond dit ankerpunt tekent de hypothese van een noordelijke toponymische oorsprong — Naam, de Maassteden — het waarschijnlijke portret van een Asjkenazische familie die in de Italiaanse steden werd getransplanteerd, deelnemend aan de grote mengeling die de rijkdom van het jodendom van het schiereiland vormde [Bonfil, 1994]. Vandaar kon de logica van de diaspora haar naar Livorno en de Middellandse Zeeroutes hebben geleid, zonder dat het archief ons het naamkundig bewijs levert [Lévy, 1999].

Van deze gehele geschiedenis, hoe voorzichtig ook, steekt één deugd boven alle anderen uit: de Herinnering — zakhor. Want de meest zekere bijdrage van deze lineage is niet een bepaalde rabbijnse beslissing noch een bepaalde daad van liefdadigheid die we zouden kunnen documenteren, maar het feit dat zijn naam, gekozen om de herinnering aan een verlaten plaats gegrift te houden, door de eeuwen heen is overgedragen totdat hij in de catalogus van een geleerde staat die niets verloren wilde laten gaan. Zoals Yerushalmi heeft onderwezen, is herinneren in het jodendom een gebod alvorens het een wetenschap is [Yerushalmi, 1984]. Door de naam van haar oorsprongsstad mee te dragen door de ballingschap, zal de familie Namen op bescheiden wijze deze plicht hebben vervuld — van haar patroniem zelf een daad van trouw makend aan de collectieve herinnering van Israël, dat vaderland van namen en teksten dat het Joodse volk van het ene continent naar het andere meevoerde. Waar het archief zwijgt, spreekt de naam voort.