Familie Nahum (Haim Nahum Effendi)

De lignee Nahum wortelt in West-Anatolië, in die stad die de Ottomanen Manisa noemden en die Europese reizigers Magnesia noemden. Daar, of in de onmiddellijke omgeving ervan — dicht bij Izmir, het grote Smyrna van handelaren en rabbijnen —, wordt Haim Nahum in 1872 geboren. De biografische gegevens kloppen: volgens de studies die aan hem werden gewijd, zag hij het levenslicht in deze streek waar de joodse aanwezigheid oud en levendig was, ingeweven in het grote Sefardische geheel dat zich na de uitzetting uit Spanje in 1492 in het Oosten had hersteld.

Het jodendom dat de lignee Nahum erfde, was geen marginaal jodendom. Het behoorde tot deze Ottomaanse Sefardische beschaving die, sinds de verovering van Constantinopel door Mehmet II in 1453, van het Rijk een toevluchtsoord en een centrum had gemaakt. Zoals Minna Rozen heeft aangetoond, kende de joodse gemeenschap van Istanbul onder de eerste sultans de « vormende jaren » waarin de instellingen, rituelen en hiërarchieën ontstonden die het joodse leven in het Ottomaanse Rijk voor lange tijd zouden structureren. De joden van Anatolië spraken Judeospaans, die taal die Haïm Vidal Sephiha heeft beschreven als het levende geheugen van een verloren Spanje, eeuwenlang door de Sefardische diaspora bewaard. In Istanbul was het Judeospaanse volksmondige zelfs verrijkt door contact met het Turks, Grieks en Frans, zoals Marie-Christine Bornes-Varol heeft onderzocht.

Uit deze matrix bewaart de familiale traditie slechts enkele individuele namen voorafgaand aan Haim. Men weet, uit de doorgegeven verhalen, dat zijn ouders van doorslaggevend belang aan zijn opvoeding hechtten, hem allereerst naar traditioneel religieus onderwijs leidend en hem vervolgens ruimere horizonnen openend. Deze zorg voor de overdracht van kennis — dit overtuiging dat studie de eerste plicht en de eerste erfenis is — zegt al iets over de lignee. In de joodse wereld was van een zoon een talmid hakham, een leerling van de wijzen, maken de hoogste ambitie die een familie kon koesteren. De lignee Nahum participeert hierin in een duizendjarige deugd van Israël: de waardering van limmoud, studie als daad van trouw. Wat het archief in detail niet kan bevestigen, doet de loopbaan van de zoon vermoeden van het huis dat hem vormde.

De biografie van Haim Nahum biedt het volmaakte voorbeeld van een scharniereducatie, op het kruispunt van twee werelden. Nadat de jonge man een traditioneel religieus onderwijs had ontvangen, kreeg hij een opleiding van uitzonderlijke omvang voordat hij tot het Groot Rabbinaat toetrad, volgens de bronnen die zijn jeugd documenteren. Hij studeerde eerst in de wereld van de yeshiva, waar hij zich eigen maakte de talmoedische kennis en de Sefardische rabbijnse cultuur, voordat hij seculiere studies voortzette die hem radicaal onderscheidden van de rabbijnen van de vorige generatie.

Het beslissende keerpunt was zijn verblijf in Parijs. Nahum frequenteerde de kringen van de Alliance Israélite Universelle, deze instelling die in 1860 was opgericht en ondernam het oosterse jodendom door school, de Franse taal en de Verlichting te verjongen. Hij werd opgeleid aan het Séminaire israélite de France en verwierf, naast rabbijnse kennis, een opmerkelijke juridische en linguïstische cultuur. De biografieën stemmen erover in hem te beschrijven als een geleerde, een jurist en een taalkundige — een volmaakt polyglot die het Hebreeuws, het Turks, het Arabisch, het Frans, het Judospaans en verschillende andere talen beheerste. Esther Benbassa toonde in de referentiestudie gewijd aan zijn politieke carrière aan hoeveel deze dubbele competentie — traditioneel en modern — van hem de man van een precies moment maakte: dat waarin het Ottomaanse jodendom naar leiders zocht die zowel met de hervormende Staat als met de traditie konden spreken.

Deze opleiding illustreert een waarde die de Nahum-lignée op het hoogste punt draagt: de verbinding van talmoedische en seculiere kennis, weigering ze tegen elkaar af te zetten. Waar anderen in de moderniteit een bedreiging voor de Wet zagen, belichaamde Nahum de overtuiging dat profane cultuur de joodse zaak kon dienen. Hij sloot zich aldus aan bij een lange reeks van wijzen die, van Maimonides tot Saloniki, hadden volgehouden dat de wijsheid van de volkeren niet vreemd aan de Torah was. Devin Naar herinnerde eraan hoeveel deze spanning tussen erfenis en moderniteit in de Judeo-Ottomaanse wereld van Saloniki en elders de ziel van het gemeenschapsleven aan het begin van de twintigste eeuw was. Nahum was er in Istanbul een van de meest volmaakte gezichten van.

De opkomst van Haim Nahum tot aan de top van de oostottomaansche rabbijnse hiërarchie is onlosmakelijk verbonden aan een politieke aardbeving: de Jonge-Turkse revolutie van juli 1908, die de Grondwet herstelde en een era van hervormingen opende. In deze context van herbronning werd Nahum gekozen tot Hakham bachi — oppierrabijn van het Ottomaanse Rijk. De bronnen geven aan dat hij Moïse Lévi opvolgde en in deze functie werd bevestigd, waardoor hij de erkende geestelijke en administratieve leider van alle Joden in het Rijk werd, van de Bosporus tot aan de grenzen van Mesopotamië en Arabië.

De functie van Hakham bachi was niet enkel religieus. Als een ottomaanse instelling maakte zij de oppierrabijn tot de officiële vertegenwoordiger van de joodse gemeenschap — de millet — bij de Sublieme Porte. Stanford Shaw heeft onderstreept hoe deze functie haar drager zowel interne autoriteit gaf, over de organisatie van het joodse leven, als externe, als tussenpersoon tussen de sultan en zijn joodse onderdanen. Nahum trad aan op een moment waarop de status van de minderheden zelf in volle herdefiniëring was: de burgerlijke gelijkheid die door de Jonge-Turken was uitgeroepen, beloofde de Joden een nieuwe integratie, maar ondermijnde ook de oude gemeenschapsautonomieën.

Esther Benbassa heeft met finesse geanalyseerd hoe Nahum deze gevaarlijke wateren wist te navigeren. Dicht bij het Comité voor Unie en Vooruitgang, verdedigde hij het idee van joodse loyaliteit jegens het vernieuwde Ottomaanse Rijk en zag daarin de beste garantie voor de toekomst van zijn volk. Deze oriëntatie leidde hem tot een voorzichtige, zelfs vijandige houding tegenover het opkomende politieke zionisme: hij vreesde dat het joodse nationale streven de ottomaanse loyaliteit in gevaar zou brengen en de gemeenschappen zou blootstellen aan wantrouwen. Deze voorzichtigheid, in zijn tijd en daarna besproken, berust op een ambivalente deugd: de kunst van de shtadlan, de onderhandelaar die geduldige onderhandelingen prefereert boven breuk. Zij draagt ook haar schaduwen — de stiltes opgelegd door de realpolitiek, de verweddingen door de geschiedenis verspeeld. De eerlijkheid van het verhaal gebiedt om ze te benoemen: Nahum was een man van compromis in een tijd die compromissen bijna onmogelijk zou maken.

Desondanks blijft staan dat Nahum door zijn functie de inzet in het collectieve leven op haar hoogste graad incarneerde. Hij verdedigde de belangen van de ottomaanse Joden tijdens de Balkanoorlogen, werkte aan de bescherming van verplaatste gemeenschappen, en maakte van het oppierrabijnaat een instrument van solidariteit ten dienste van een heel volk. Daarin verlengde hij de oude joodse deugd van de arevut, de wederzijdse verantwoordelijkheid die van elke Jood de borg van zijn broer maakt.

Het is in zijn hoedanigheid van diplomaat dat het figuur van Haim Nahum zijn meest unieke historische dimensie bereikt. Het zijn zeldzame rabbijnen die men tegenkomt aan de tafel van grote internationale onderhandelingen. Nahum zat daar, stellende zijn woord in de verdragen die het Ottomaanse Rijk liquideerden en het moderne Turkije stichtten.

De gangbare herinnering verbindt zijn naam met het Verdrag van Sèvres van 1920, die tekst die het uitkeuren van het Rijk bekrachtigde. Maar het archief roept een essentieel nuance op, en hier antwoorden traditie en document elkaar. De bronnen geven aan dat Nahum lid was van de Turkse delegatie die het Verdrag van Lausanne van 1923 ondertekende — het verdrag dat, Sèvres herzienend, de grenzen van de Turkse Republiek zegevierde. Zijn reputatie als diplomaat is voeding gekregen door deze twee momenten, die het collectieve geheugen soms geneigd is te verwarren. Wat vastgesteld is, is dat hij was, naar de mooie formule overgenomen door zijn biografen, « de meest rabbijnse van diplomaten en de meest diplomate van rabbijnen » — een uitdrukking die alles zegt over zijn rol als bindingslijn.

Deze diplomatieke activiteit illustreert een deugd die de Joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen: die van de tussenkomst bij de volkeren. Sinds Mordechai aan het hof van Perzië tot de grote shtadlanim van Europa en het Oosten, heeft het jodendom altijd degenen geëerd die, door woord en fijnheid, de zaak van hun volk pleitten bij de machtigen. Michael Lehmann heeft de documentaire teksten verzameld die deze politieke cultuur van de Ottomaanse Joden verlichten, waar de kunst van bemiddeling een rabbijnse competentie op zich zelf was. Nahum was de erfgenaam en de moderne vervulling ervan: zijn beheersing van talen, zijn gevoel voor protocol, zijn innige kennis van de Ottomaanse werkingswijze maakten van hem een gehoorde onderhandelaar.

Maar de samensmelting van herinnering en archief onthult ook een spanning. Trouw aan het Rijk en vervolgens aan het Kemalijstische Turkije, zag Nahum die Ottomaanse wereld, waaraan hij zijn politieke geloof had gegeven, zich voor zijn ogen ontbinden. De Joodse gemeenschap waarvan hij de herder was, verspreide zich tussen nieuwe staten, migraties en onzekerheden. De diplomaat had op de blijvendheid van een orde ingezet die zou instorten. Zijn grootheid was niet gelegen in gelijk te hebben met de geschiedenis, maar in het trouw hebben gediend van zijn volk in een wereld die zich onttrok.

De laatste bedrijf van het leven van Haim Nahum speelde zich af aan de oevers van de Nijl. Volgens eensgezinde bronnen vestigde hij zich in 1924 in Cairo en werd hij het volgende jaar, in 1925, benoemd tot Opperrabbijn van Egypte, een functie die hij tot zijn dood in 1960 vervulde — meer dan vijfendertig jaar. Hij leidde dus het lot van de Egyptische Joodse gemeenschap tijdens een van haar levendigste perioden, in een tijd toen Cairo en Alexandrië tot de kosmopolitischste Joodse centra van de Middellandse Zeegebied behoorden.

In Egypte was Nahum niet slechts een geestelijk leider. Een man van kennis tot het einde toe, nam hij deel aan het intellectuele leven van het land en behoorde tot de erkende figuren van de geleerdheid. Bronnen vermelden dat hij de auteur was van een Verzameling van Ottomaanse keizerlijke fermans, gepubliceerd in de jaren 1930, een historisch werk dat de decreten verzamelde waarmee de sultans de status van hun Joodse onderdanen hadden geregeld — een documentatiewerk van blijvende waarde voor de kennis van het Joods-Ottomaanse verleden. Dit geleerdheidswerk getuigt van een deugd die de Nahum-lignée voortdurend heeft gediend : de zorg om het schriftelijke geheugen te bewaren, het archief samen te stellen, de sporen van het verleden aan toekomstige generaties door te geven. Door deze fermans voor de vergetelheid te behoeden, vervulde Nahum een diep Joods gebaar : dat van de zakhor, het gebod om te gedenken.

Zijn gevorderde leeftijd werd gekenmerkt door blindheid, die hem niet belet was om zijn geestelijk leiderschap voort te zetten. Hij doorliefde dramatische jaren voor de Egyptische Jodendom : de oplopende spanningen, de Israëlisch-Arabische oorlogen, de geleidelijke exodus van Joden. Bij zijn dood, in de herfst van 1960, onder het regime van Nasser, was de gemeenschap die hij had geleid geslonken tot slechts enkele honderden families — een teken dat de wereld waarvan hij een van de laatsten grote getuigen was geweest aan haar einde liep. De radiozender van Cairo kondigde zijn overlijden aan, wat het afscheid markeerde van een figuur die men beschouwde als een van de meest vooraanstaande rabbijnen van het hele Nabije Oosten.

In deze schemering dwingen de vroomheid en standvastigheid van Nahum respect af. Oud, blind, in een land waar de Joodse aanwezigheid uitdoofde, bleef hij op zijn post tot zijn laatste adem, trouw aan de roeping van herder van zijn kudde. Deze trouw aan de plicht, volgehouden tegen de achteruitgang, is misschien zijn zuiverste deugd — die van wie niet deserteerd, zelfs wanneer alles instort.

Wat blijft er over van een lignée waarvan de geschiedenis vooral één naam heeft onthouden? De vraag verdient gesteld te worden met eerlijkheid. De lignée Nahum, in tegenstelling tot de grote rabbijnse dynastieën waarvan men de nakomelingen kan volgen door responsa en registers, is ons volledig bekend vooral door de persoon van Haim Nahum Effendi. De beschikbare genealogische archieven, evenals de databases gewijd aan joodse families, bevestigen zijn data — geboren rond 1872-1873, gestorven in 1960 — en zijn verankering tussen Anatolië, Istanbul en Caïro, zonder een lignée uit te rollen die zo uitgebreid is als die van andere sefardische huizen.

Men moet hier dus het gissingsgedeelte voor zijn rekening nemen. De naam Nahum — uit het Hebreeuws nahum, « getroost », wat ook die van de kleine profeet is — behoort tot een oud joods naamgoed, verspreid over het Oosten en rond de Middellandse Zee. Niets stelt in staat een voortdurende band vast te stellen tussen de Oppergabbi en enig ander gezin dat deze naam draagt; de voorzichtigheid van de historicus gebiedt genealogie niet op te bouwen waar bronnen ontbreken. Het is eigen aan de lignées van de moderniteit dat zij soms beter door hun top dan door hun wortels worden verlicht.

Wat men in elk geval kan bevestigen, is de plaats die het sefardische en Ottomaanse geheugen voor deze naam heeft gereserveerd. Hedendaagse studies over de judeo-Spaanse wereld — die van Olga Borovaya over pers en mooie letteren in het Ladino, die van Devin Naar over Saloniki, die van Tijana Krstić over de werelden van bekering en toebehorend in het vroege Ottomaanse Rijk — stellen het beschavingsmilieu waarin de lignée Nahum een van de late en glanzende vruchten was. Vergeleken met de grote rabbijnse lignées van het Moslimse Westen, zoals het huis Encaoua van Tlemcen waarvan David Encaoua de geschiedenis heeft verteld en waarvan de figuur van Oppergabbi Raphaël Encaoua werd gevierd [ref:8, ref:9], belichaamt de lignée Nahum een ander aspect van de sefardische wereld: niet die van Maghreb, maar die van het Ottomaanse Oosten, waar de rabbijn ook staatsman was. Het is in deze verstrengeling van het lot van een man en het collectieve geheugen van een volk dat de lignée Nahum haar universele draagwijdte vindt.

Aan het einde van deze reis openbaart de Nahum-lignée zich als een getuigenislignée: getuige van het einde van een wereld, die van het Ottomaans-imperiale jodendom, en getuige van de pijnlijke geboorte van een nieuwe wereld, die van de naties en de ballingschappen. Door de figuur van Haim Nahum Effendi zal zij Magnesia het Anatolische, Istanbul de hoofdstad, Caïro het Egyptische hebben doorkruist — drie staties van eenzelfde Sefardische odyssee, van de schemering van een rijk tot de onzekere dageraad van de twintigste eeuw.

Van al de deugden die de joodse traditie door de eeuwen heen heeft gedragen, is het die van de shtadlan — de tussenpersoon, de bemiddelaar, degene die de zaak van zijn volk bij de machtigen bepleit — die de Nahum-lignée bovenal het beste zal hebben uitgedrukt. Haim Nahum was die man van de drempel, staande aan de deur van de groten, manoeuvrerend met talen en protocollen om de zijnen te beschermen. Zijn diplomatie was geen verraad van de Wet, maar haar voortzetting op de politieke arena: want voor zijn volk intercederen, sinds Mozes voor Farao en Mordechai voor Ahasveros, is een van de oudste en edelste vormen van joodse dienst. Bij deze overheersende deugd kwam nog de zorg voor kennis, geërfd van zijn dubbele talmoedische en seculiere vorming, en de zorg om het geschreven geheugen, waarvan zijn verzameling van keizerlijke fermans het monument blijft.

Maar de eerlijkheid van het verhaal kan de schaduwen niet verzwijgen. Nahum zette in op een Ottomaanse orde die instortte; zijn terughoudendheid tegenover het zionisme plaatste hem tegen de stroom van de komende joodse geschiedenis in; hij presideert, machteloos, over het vervallen van de gemeenschappen die hij koesterde. Zijn grootheid bestond niet uit het hebben gewonnen, maar uit het met standvastigheid dienen, tot de blindheid en tot de dood toe, van een volk onder wiens voeten de wereld verdween. Daarin sluit de Nahum-lignée zich aan bij de lange processie van de trouwe dienaren van Israël, wier naam het collectieve geheugen bewaart niet om hun triomfen, maar om hun trouw. Nahum: « getroost ». Moge deze naam, door dit boek heen, het wat meer zijn.